جناب خواجه که اولین کسی است که کلام را به صورت فلسفی می نویسد یعنی ابتدا یک نظام واره علمی را ایجاد می کند و بر اساس آن مبانی کلام شیعه را ترسیم می کند.

استاد میثم زنجیرزن حسینی در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید بیان داشت: ابتدا باید اذعان کنم  که زبان قاصری الکن از این است که مناقب خواجه نصیر الدین طوسی را به زبان جاری کنم و لذا این کار را واگذار می کنم به کلام یکی از علمای صفویه که در باره خواجه نصیرالدین طوسی اینگونه فرمود: «ایشان فیلسوفی است که روان افلاطون و ارسطو به وجود او مباهات جوید و زبان حال ابوعلی سینا در شکر مساعی جمیله او گوید، عقل فعال در اشراق طفل راه اوست و مشکلات از باب کمال موکول به یک نگاه اوست.» یا کسی مانند علامه حلی که جامع علم معقول و منقول است در رابطه با خواجه نصیرالدین طوسی می گوید: در عصر ما افضل علما در علم معقول و منقول جناب خواجه نصیرالدین طوسی هستند. محدث قمی در کتاب مفاتیح الجنان، از جناب خواجه به «استاد البشر» و «عقل حادی عشر» یاد می کند.

وی افزود: خواجه نصیر طوسی در قرن ششم هجری قمری می زیسته و اهل شاهرود قم بوده است، اگر چه مشهور به خواجه طوسی است. به این علت که خانواده ایشان ساکن طوس بودند لذا مشتهر به خواجه طوسی شدند. پدر ایشان از فقیهان و محدثان بزرگ امامیه و ایشان هم شیعه اثنا عشری بوده اند. صلوات معروفه ای در خصوص چهارده معصوم از ایشان نقل شده که زبان زد عام و خاص است.

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: مرحوم خواجه جامع علم معقول و منقول بوده اند و در علم معقول با پنج واسطه شاگرد جناب ابن سینا تلقی می شدند. ایشان شاگرد فرید الدین داماد، صدر الدین سرخسی، افضل الدین و جناب لوکری هستند. لوکری که خود از فلاسفه بزرگ است؛ از شاگردان بهمنیار بشمار می رود و با پنج واسطه به جناب ابن سینا می رسد.

وی بیان داشت: خواجه نصیر الدین طوسی در علم منقول با واسطه هایی به سید مرتضی علم الهدی می رسد؛ ایشان علامه ذوالفنونی بودند که در علوم متعددی کار کردند و تأثیر بسزایی در زمان خودشان داشتند. اگر برخی از علومی که ایشان بر آنها تسلط داشتند را بخواهیم نام ببریم باید به این موارد اشاره کنیم:

استاد زنجیر زن حسینی ابراز داشت: ایشان یک سیاستمدار بسیار تأثیرگذار در دولت اسماعیلیان بود _ که در همدان زندانی سیاسی این دولت بودند_ وقتی که مغول ها به ایران حمله می کنند ایشان را از زندان بیرون می آورند و وقتی که هلاکوخان با ایشان آشنا می شوند به جناب خواجه علاقه مند می گردد و در ادامه تمام موقوفات وزارت خانه را به ایشان محول می کند. خواجه نصیرالدین طوسی در ساحت سیاست کارهای بسیار مهمی را انجام می دهد که ساخت رصدخانه مراغه یکی از آنها است که مشهور عام و خاص می باشد. خواجه نصیر الدین طوسی کتابخانه ای را در کنار همان رصد خانه تأسیس می کند که موفق به جمع آوری 400 هزار جلد کتاب در آن می شود. ساخت مدرسه علمیه نیز از دیگر فعالیت های خواجه نصیر الدین طوسی به شمار می رود. بدین گونه بود که خواجه نصیر الدین طوسی در ساحت سیاست کارهای مؤثر بزرگی را سامان داد.

وی افزود: از دیگر علومی که خواجه نصیر الدین طوسی به آنها ورود داشتند، بحث علم ریاضی است و ایشان یک ریاضیدان قهار بشمار می روند. کتاب هایی مانند: «اصول اقلیدس»، «اصول ارشمیدس» و کتاب «شدید القطاع» که معروف است از آثار ایشان بشمار می رود. مرحوم خواجه در کتاب اخیر نزدیک به نیم میلیون فرمول هندسی را استخراج می کند. از جمله بحث سینوس ها که در ریاضیات جدید کاربرد دارد از تأسیسات مرحوم خواجه است. خواجه نصیر الدین طوسی در علم هیئت و نجوم کتاب «التذکرة فی علم الهیة» را به رشته تحریر در می آورد و در علم طب نیز تألیفاتی دارد.

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: می توان گفت که خواجه نصیر الدین طوسی مانند بوعلی جامع علوم معقول و منقلول بوده است به غیر اینکه بوعلی در طب از ایشان سر آمد بودند و خواجه در ریاضیات بر جناب بوعلی برتری داشته است. از دیگر علوم ایشان، علم اخلاق است و کتاب معروف ایشان به نام «اخلاق ناصری» است که ترجمه کتاب «طهارت» ابن مسکویه است. کار خواجه نصیر در این کتاب ترجمه و تکمیل مباحث ابن مسکویه است.

وی ابراز داشت: خواجه نصیر الدین طوسی در زمینه حکمت عملی کتاب «تدبیر منزل و سیاست مدن» را که جزو شعبه های حکمت عملی است را به کتاب «طهارت» ابن مسکویه اضافه می کند و این کتاب را به حاکم اسماعیلی زمان خود، ناصر الدین هدیه می کند.

استاد زنجیرزن حسینی ابراز داشت: خواجه نصیر الدین طوسی در زمینه فقه نیز کتاب های متعددی دارد از جمله کتاب «جواهر الفرائض». خواجه نصیر الدین طوسی در زمینه ادبیات کتاب «الأدب الوجیز» که ترجمه کلیله و دمنه به همراه اضافاتی نغز است را به رشته تحریر در می آورد. ایشان از شاعران توانا هستند و بسیاری از اشعار ایشان باقی مانده که قابل استفاده می باشد.

وی افزود: خواجه نصیر الدین طوسی در علم الحدیث، شرح اصول کافی را به رشته تحریر در می آورد.  در علم تفسیر نیز، تفسیر سور صغیره قرآن از خواجه نصیر به جا مانده است. جناب خواجه در علم منطق شهره عام و خاص است و کتاب اساس الاقتباس را می نویسد.

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: خواجه نصیر الدین طوسی در علم الفلسفه هم مسلط به حکمت مشاء و هم حکمت اشراق است. آنچنان تسلطی که ایشان را موفق به نگارش شرح اشارات بوعلی می کند و نقص های جناب فخر رازی را در همان زندان سیاسی همدان، بررسی می کنند و جواب می دهند.

وی خاطرنشان کرد: کتاب مسارعه خواجه نصیر الدین طوسی در پاسخ به اشکالات شهرستانی بر کتاب اشارات بوعلی سینا است. خواجه نصیر الدین طوسی شرحی بر کتاب قطب الدین شیرازی در حکمت اشراق نوشته است. در علم عرفان نظری هم یک سری مراسلات بین ایشان و صدرالدین قونوی وجود داشت؛ (صدر الدین فرزند خوانده ابن عربی می باشد.) کتاب اوصاف الاشراف از دیگر کتب خواجه نصیر الدین طوسی است که در مباحث اخلاق و عرفان عملی به روش صوفیه کتابی بی نظیر است.

استاد زنجیرزن حسینی بیان داشت: خواجه نصیر الدین طوسی در مقدمه کتاب آغاز و  انجام این طور می آورد: «سپاس خدایی را که آغاز کائنات از اوست و انجام همه با اوست بلکه همه خود اوست» این مطلب عرفان مرحوم خواجه نصیر الدین طوسی را می رساند. در مقدمه این کتاب خواجه نصیر الدین طوسی وحدت شخصی وجود در تمام عالم را شأنی از شؤونات حضرت باری تعالی می داند.

وی افزود: خواجه نصیر الدین طوسی علوم غریبه ای مانند علم جفر و دیگر این علوم نیز ورود کرده اند. مهمترین عرصه ای که جناب خواجه نصیرالدین ورود کرده است، بحث کلام ایشان است. بر کتاب تجرید الاعتقاد خواجه نصیرالدین طوسی، بالغ بر 100 شرح نوشته شده و ایشان مؤسس کلام فلسفی هستند. قبل از کلام خواجه نصیر الدین طوسی کلام نقلی را داشتیم، مانند کتاب الاعتقادات مرحوم شیخ صدوق که کلام نقلی را در آن شاهد هستیم. بعد از مرحوم شیخ صدوق کلام عقلی را شاهد هستیم چنانچه مرحوم شیخ مفید وقتی شرح الأعتقادات را می نویسد، سعی می کند کلام ایشان را با مبانی عقلی توضیح دهد البته بدون نظام واره ای فلسفی که پشت سر این بحث باشد.

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: جناب خواجه که اولین کسی است که کلام را به صورت فلسفی می نویسد یعنی ابتدا یک نظام واره علمی را ایجاد می کند و بر اساس آن مبانی کلام شیعه را ترسیم می کند. کتاب خواجه نصیر الدین طوسی کتاب بسیار قیّمی است که آراء مبتکرانه ای را در آن وارد کرده است. می توان گفت حتی ایشان در این کتاب مقلد حکمت مشّاء نبوده است. در این کتاب شاهد آن هستیم که خواجه نصیر الدین طوسی بحث حدوث زمانی زمان و نفی هیولا را مطرح می کند. مشائین قائل به امتناع خلأ هستند و ایشان قائل به عدم امتناع خلأ ذات است یا اینکه مشائین قائل به حادث مسبوق به ماده هستند، حال آنکه خواجه این قاعده را ابطال می کند. بحث انخراق افلاک را مشائین مطرح می کنند که «کون و فساد در اجرام فلکیه صورت نمی گیرد» در حالی که خواجه این بحث را دارای اشکال می داند.

وی اضافه کرد: بهترین کتاب در فهم نظام اشراقی را خواجه نصیرالدین طوسی به رشته تحریر در آورده است. مرحوم خواجه در این کتاب بحث معقولات ثانی فلسفی را به صورتی مطلوب منقح می کند. خواجه نصیرالدین طوسی در این کتاب به جهت این که شیخ اشراق «وجود را اعتباری می داند» ایراد وارد می کند. در کتاب های خواجه نصیر الدین طوسی مشخص می شود که منظور این اعتباریت وجود در نزد شیخ اشراق این نیست که ماهیت اصیل باشد بلکه در نظام کلامی جناب خواجه نصیر طوسی این وجود اعتباری همان معقول ثانی فلسفی است که عروض آن در ذهن و اتصاف آن در عالم خارج است لذا مستلزم اصالت ماهیت نیست. جا دارد که پژوهشگران در این زمینه دقت کنند و این نکته را ملاحظه کنند که تنقیح درست کلام شیخ اشراق در موضوع اعتباریت وجود را در کتاب تجرید الاعتقاد خواجه می بینیم.

استاد زنجیرزن حسینی بیان داشت: در نهایت جناب خواجه با این گستردگی که در علوم داشتند و این همه سر خطی که ایجاد می کنند، در سال 673 وقتی به بغداد می روند و قصد داشتند کتاب های به تاراج رفته ای که مغول به این شهر آورده بود را به مراغه برگردانند، در بین راه دچار بیماری می شوند که منجر به فوت ایشان می گردد و آن وصیت نامه معروف خود را می نویسند که بر سنگ قبرشان بنویسند «و کلبهم باسط ذراعیه بالوسیط»، ایشان عمری را اینچنین با اندیشه و علم خود از حریم اهل بیت علیهم السلام پاسداری کرده است. ان شاء الله خداوند راه ایشان را پررهرو قرار دهد و ایشان برای ما در علم معقول و منقول اسوه ای باشند و بتوانیم وظیفه خود را در قبال ایشان انجام دهیم.

استاد زنجیرزن حسینی در پاسخ به این سوال که «در دوره ای شاهد شکوه تمدنی اسلام بودیم و سپس به افولی می رسیم که دیگر بار نتوانستیم کمر راست کنیم و به آن تمدن باز گردیم. در مقابل تمدن غرب را داریم که در حضیض بودند و به شکوفایی رسیدند. سوال این است که چگونه می شود به آن تمدن سابق برگشت و این ستارگان بزرگ تمدن ساز را دوباره احیا کرد؟» بیان داشت: آنچه که باعث افول تمدن اسلام شده است این است که متاسفانه در حوزه ها صرفا به علوم منقول پرداخته ایم در حالی که علوم معقول متأسفانه فراموش شده است.

وی افزود: این تفکر اشتباه است که کسی که مسلط به مباحث دین باشد، می تواند در هر زمینه ای مثل مباحث طبی، روان شناسی، اقتصادی، سیاسی و غیره صاحب نظر باشد. در حالی که وقتی آثار جناب خواجه را مشاهده می کنیم، می بینیم که مثلا وقتی در مباحث اخلاق قلم می زنند، گویی هیچ علمی را در این عرصه دخیل نمی دانند. کأنّه ایشان صرفا متخلق است و دارد مباحث اخلاق را مطرح می کند یا وقتی که ایشان وارد مباحث طبی می شوند، هرگز علوم دیگر را وارد این علم نمی کنند. هر کدام از علوم، حدّ و ثغور خاص خود را دارد، چنانچه می گویند: «تمایز العلوم بتمایز الموضوعات».

این استاد فلسفه حوزه علمیه قم بیان داشت: وقتی که موضوعات علم با یکدیگر تمایز پیدا کردند، به تبع مسائل آن نیز باید به گونه ای باشند که متناسب با موضوع این علوم باشند ولیکن متأسفانه برخی از افراد در حوزه ها فکر می کنند که اگر کسی مسلط به علوم دینی باشد، در هر عرصه ای می تواند صاحب نظر باشد، چه سیاست، چه هیئت، چه طب و غیر از آن هر علمی صاحب نظر خاص خود را می طلبد و ما می بینیم که جناب خواجه در هر عرصه ای ورود می کنند، با ضوابط و روش آن علم پیش می روند. این شاید دو عامل باشد که موجب شده است ما شاهد افول تمدنی باشیم.

وی افزود: تأکید بیش از حد به علوم منقول و کم بها دادن به علوم معقول و بها دادن به این فکر که باید از زاویه کتاب و سنت علوم معقول را استخراج کنیم باعث شده است که پیشرفت لازم را در زمینه علوم نداشته باشیم.

این استاد حوزه علمیه قم در پاسخ به این سوال که «آیا می توانیم شاهد شخصیت های برجسته ای چون خواجه نصیر الدین طوسی در آینده باشیم؟» بیان داشت: اگر اتحاد واقعی به معنای حقیقی کلمه بین حوزه و دانشگاه صورت بگیرد، یعنی حوزویان از علوم دانشگاهی استفاده ببرند و دانشگاهیان از علوم حوزوی بهره ببرند، این امکان به وجود می آید. ولیکن هستند کسانی که فکر می کنند فقط از بطنای کتاب و سنت می توانند همه علوم بشری را استنباط و استخراج کنند و این غلط فاحشی است.

وی افزود: مباحث دینی ما به گونه ای است که در سیر انسان از ملک به ملکوت وارد بعضی از موضوعات و علوم بشری شده است _از جمله علم نجوم_ ولیکن این تصوری واهی است که نظام واره علم طب یا نظام واره علم هیئت، نجوم و اقتصاد و سیاست از کتاب و سنت استخراج می شود. کسی می تواند در این عرصه موفق باشد که مسلط به علوم دانشگاهی و علوم روز باشد و در کنار آن مسلط به مباحث حوزوی نیز باشد در این صورت می تواند ایجاد کننده تمدن اسلامی باشد ولیکن این اتحاد میمون را هنوز شاهد نبودیم.

استاد زنجیرزن حسینی اظهار داشت: این که اتحاد کاملی در حال حاضر بین حوزه و دانشگاه وجود ندارد به جهت این است که این تعامل از هر دو طرف حاصل نشده است. گاه حوزه بدون اینکه به ابزار علوم مربوطه مسلط باشد، وارد عرصه هایی شده است و متأسفانه از روش آنها استفاده می کند، مثلا در مباحث طبی که از روش تجربه باید استفاده شود. برخی از کسانی که خرّیط این مسأله نبودند، تنها می خواستند که از طریق تعبد به روایات وارد این عرصه بشوند و این باعث بدبینی جامعه طبّی نسبت به علوم حوزوی شده است. یعنی هم در دانشگاه نسبت به حوزه بدبین شده اند و هم در حوزه نسبت به دانشگاه به عنوان محیطی نگاه می کند که رشد و نمو آن از غرب پدید آمده است.

وی افزود: حوزه باید به اصلاح نگاهش بپردازد که به این اعتقاد دست یابد که برخی از علوم دانشگاهی با عقول بشری به تکامل خود می رسند و از آن طرف دانشگاه هم به حوزه چنین نگاه داشته باشد که حوزویان در ورود به هر علمی از ابزار آن بهره می برند و از این طریق موانع تعامل برچیده شود و ما شاهد اتحاد بین این دو محیط باشیم.

این استاد حوزه علمیه قم در انتهای سخنانش بیان داشت: توصیه من به طلاب جوان این است که مانند خواجه نصیرالدین طوسی اگر وارد هر علمی شدید حریم آن علم را حفظ کنید. التقاطی و کشکولی بحث کردن علوم نمی تواند راه حل مشکلات امروز جامعه ما باشد الا اینکه موضوع علم و روش آن را بشناسیم مثلا اگر روش علمی تجربی است و به واسطه عقل تجربی مسیر آن را بپیماییم و آن را با علوم حوزوی مخلوط نکنیم. اگر چنین شود در راستای تکامل علوم قدم برمی داریم./270/260/43/