در بسیاری از روایات اهمیت سه ماه رجب، شعبان و رمضان با هم ذکر شده است؛ مثل  زادالمعاد مرحوم مجلسی رحمت الله علیه که بیان می دارد، این سه ماه، برترین و پر فضیلت ترین ماه های سال هستند. لذا باید روزها و ساعت های باقیمانده از این ماه را غنیمت دانست.

استاد محمد معروفی در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به بیان فضایل ماه مبارک رجب المرجب پرداخت.

وی استفاده از ایام باقی مانده از این ماه مبارک را از پنج حیث پر اهمیت دانست؛ فضیلت این ماه مبارک، اسم های شریف این ماه عزیز و وجه تسمیه آن، مناسبت هایی که در ایام باقیمانده از این ماه با آن روبرو هستیم، اعمال اختصاصی در اواخر این ماه شریف و سرانجام اعمال مشترک برای همه شب ها و روزهای آن.

مطلب اول: فضیلت ماه رجب

وی در بیان جنبه نخست اهمیت این ماه بزرگ، به بیان احادیثی در زمینه فضیلت ماه رجب پرداخت که به برخی از آن ها اشاره می شود.

 وی گفت: مرحوم شیخ صدوق اعلی الله مقامه کتابی به نام «فضیلة شهر رجب» دارد که بعدها با دو کتاب دیگر جمع شده است و  به نام کتاب «فضائل اشهر الثلاثة» به چاپ رسیده است که در نرم افزار جامع الاحادیث موجود و دارای احادیث بسیار خوبی است. یکی از روایاتی که در این کتاب آمده است، به این شرح می باشد:

«حَدَّثَنَا الْمُظَفَّرُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ الْعَلَوِيِّ السَّمَرْقَنْدِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعُودٍ الْعَيَّاشِيُّ عَنْ أَبِيهِ قَالَ حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ إِشْكِيبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْكُوفِيِّ عَنْ أَبِي جَمِيلَةَ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ أَبِي رُمْحَةَ الْحَضْرَمِيِّ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ ع يَقُولُ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَادَى مُنَادٍ مِنْ بُطْنَانِ الْعَرْشِ أَيْنَ الرَّجَبِيُّونَ فَيَقُومُ أُنَاسٌ يُضِي‏ءُ وُجُوهُهُمْ لِأَهْلِ الْجَمْعِ عَلَى رُءُوسِهِمْ تِيجَانُ الْمُلْكِ مُكَلَّلَةً بِالدُّرِّ وَ الْيَاقُوتِ مَعَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَلْفُ مَلَكٍ عَنْ يَمِينِهِ وَ أَلْفُ مَلَكٍ عَنْ يَسَارِهِ يَقُولُونَ هَنِيئاً لَكَ كَرَامَةُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ يَا عَبْدَ اللَّهِ فَيَأْتِي النِّدَاءُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ عِبَادِي وَ إِمَائِي وَ عِزَّتِي وَ جَلَالِي لَأُكْرِمَنَّ مَثْوَاكُمْ وَ لَأُجْزِلَنَّ عَطَاكُمْ [عَطَايَاكُمْ‏] وَ لَأُوتِيَنَّكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ إِنَّكُمْ تَطَوَّعْتُمْ بِالصَّوْمِ لِي فِي شَهْرٍ عَظَّمْتُ حُرْمَتَهُ وَ أَوْجَبْتُ حَقَّهُ مَلَائِكَتِي أَدْخِلُوا عِبَادِي وَ إِمَائِي الْجَنَّةَ ثُمَّ قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ع هَذَا لِمَنْ صَامَ مِنْ رَجَبٍ شَيْئاً وَ لَوْ يَوْماً وَاحِداً فِي [مِنْ‏] أَوَّلِهِ أَوْ وَسَطِهِ أَوْ آخِرِهِ»

وی افزود: در بسیاری از روایات اهمیت سه ماه رجب، شعبان و رمضان با هم ذکر شده است؛ مثل  زادالمعاد مرحوم مجلسی رحمت الله علیه که بیان می دارد، این سه ماه، برترین و پر فضیلت ترین ماه های سال هستند. لذا باید روزها و ساعت های باقیمانده از این ماه را غنیمت دانست.

استاد معروفی ضمن اشاره به روایتی از کتاب ثواب الاعمال و عقاب الاعمال مرحوم شیخ صدوق اعلی الله مقامه  که اشاره به برترین ماه بودن رجب دارد، افزود: هیچ ماهی در حرمت و فضیلت به این ماه نمی رسد. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: «لَا يُقَارِبُهُ شَهْرٌ مِنَ الشُّهُورِ حُرْمَةً وَ فَضْلًا عِنْدَ اللَّهِ وَ كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يُعَظِّمُونَهُ فِي جَاهِلِيَّتِهَا فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ لَمْ يَزْدَدْ إِلَّا تَعْظِيماً وَ فَضْلًا أَلَا إِنَّ رَجَباً شَهْرُ اللَّهِ وَ شَعْبَانَ شَهْرِي وَ رَمَضَانَ شَهْرُ أُمَّتی».

استاد معروفی به این نکته هم اشاره کرد که احتمالا «افعل تفضیل» در اینجا «اضافی» باشد و نه حقیقی! به این معنا که این ماه «یکی از برترین هاست» و نه «برترین ماه سال».

وی افزود: در همین روایت است که رجب ماه خدا است و در برخی از روایات آمده است که رجب ماه امیرالمومنین علیه السلام است. در مصباح المتهجد چاپ بیروت آمده است: حضرت امیر صلوات الله علیه در این ماه روزه می گرفتند و می فرمودند: «رجب شهری»، لذا در این ماه به خوبی می توان ولایت امیرالمومنین علیه السلام را در جان خود قرار دهیم.

وی در ادامه بیان فضایل این ماه مبارک گفت: این ماه، ماه افزایش نیکی است و در این ماه بدی ها راحت تر بخشیده می شود.

مطلب دوم، وجه تسمیه اسم های این ماه:

استاد معروفی در بیان جنبه دوم اهمیت باقیمانده ایام این ماه شریف، به اسم های مختلف این ماه و وجه تسمیه آنها اشاره کرد و گفت: در ثواب الاعمال و عقاب الاعمال مرحوم شیخ صدوق اعلی الله مقامه آمده است، «مبارك بن يزيد از حضرت ابو الحسن موسى بن جعفر (ع) نقل كرده است كه فرمود: رجب نام نهرى است در بهشت كه از شير سفيدتر و از عسل شيرين‏تر است، هر كس يك روز از رجب را روزه بگيرد، خداوند از آن نهر به او مى‏نوشاند.»

این استاد حوزه علمیه گفت: این ماه، یکی از ماه های حرام است که سه ماه از ماه های حرام پی در پی و یکی از آن ماه های حرام که جدا از آن سه افتاده است، ماه رجب می باشد؛  فلذا یکی از نام های این ماه «رجب الفرد» است.

وی در ادامه افزود: یکی دیگر از اسم های ماه رجب «أصم» است به معنای «ناشنوا»؛ که با ماه حرام بودن آن ارتباط دارد، از آن حیث که در این ایام صدای چکاچک شممشیرها شنیده نمی شود و جنگ ها از زمان جاهلیت در این ایام حرام بوده است. در روایت آمده است: « ...وَ يُقَالُ الْأَصَمُّ لِأَنَّهُ نُهِيَ فِيهِ عَنْ قِتَالِ الْمُشْرِكِينَ وَ هُوَ مِنَ الشُّهُورِ الْحُرُمِ.»

استاد معروفی به نام «رَجَبُ الاَصَبّ» اشاره کرد و گفت: وجه تسمیه ماه رجب به این نام، به خاطر نزول سرشار رحمت الهي در این ایام می باشد.

وی در همین زمینه خاطرنشان کرد: برخی هستند که خودشان را از این ماه و رحمت سرشار آن محروم می کنند؛ در روایت آمده است که رسول الله صلی الله علیه و آله فرمود: «وَ هُوَ شَهْرُ الْأَصَبِّ يَصُبُّ فِيهِ الرَّحْمَةَ عَلَى مَنْ عَبَدَهُ إِلَّا عَبْداً مُشْرِكاً أَوْ مُظْهِرَ بِدْعَةٍ فِي الْإِسْلَام‏»

وی افزود: «شهرُ اميرِالمؤمنين» یکی دیگر از نام های این ماه می باشد که این وجه تسمیه با ولادت وجود مبارک مولا امیرالمومنین در ارتباط است. از دیگر نام های این ماه «شهر الاستغفار» می باشد که توبه در این ماه زودتر پذیرفته می شود.

وی در ادامه به بیان نکته ای ظریف پرداخت که اگر این ماه رجب را از دست بدهیم، دیگر این ماه رجب را در تمام عمرمان به دست نمی آوریم.

مطلب سوم: مناسبت های ماه رجب

استاد معروفی در بیان جنبه سوم اهمیت این ماه و مخصوصا اواخر این ماه شریف، گفت: این ماه تعبدا به «ماه ولایت» نامگذاری شده است و مناسبت های عجیبی در آن وجود دارد که نشان دهنده بی نظیر بودن این ایام است.

وی در این باره به ولادت امیر المومنین علی علیه السلام در کعبه اشاره کرد که از این حیث، ماه رجب یکی از ماه های خاص قرار داده شده است.

وی در بیان دیگر مناسبت های موجود در این ماه به شب و روز با شکوه عید سعید مبعث رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم در بیست و هفتم این ماه اشاره کرد.

وی در این زمینه خاطرنشان کرد که چهار عید در اسلام است که از بزرگترین اعیاد به شمار می آید: عید غدیر، عید قربان، عید فطر و چهارمی که عید مبعث رسول الله صلی الله علیه و آله می باشد.

وی در مقام بیان فضیلت شب مبعث به این روایت اشاره کرد: «رُوِيَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الرِّضَا عَلَيْهِمَا السَّلَامُ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ فِي رَجَبٍ لَيْلَةً خَيْرٌ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ، وَ هِيَ لَيْلَةُ سَبْعٍ وَ عِشْرِينَ مِنْ رَجَبٍ، فِيهَا نُبِّئَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فِي صَبِيحَتِهَا»

وی افزود: از دیگر مناسبت های این ایام، سالروز کَندن در قلعه خیبر توسط مولا امیر المومنین علیه السلام است که فریقین بر این منقبت امیرالمومنین علیه السلام اتفاق دارند و به آن می بالند که بعد از روزها ناکامی لشکر اسلام، سرانجام حضرت، مرحب را به زانو در آورد و قلعه را با دستان خویش فتح کرد.

وی افزود: روز بیست و دوم این ماه، روز هلاکت معاویه بن ابی سفیان است. بیست و سوم این ماه، ضربت خوردن به رانِ پای مبارک آقا امام حسن مجتبی علیه السلام در نبرد ساباط مدائن می باشد که لازم است طلاب حوزه های علمیه به شناخت این جنگ و وقایع در آن بپردازند. استاد به رحلت حامی بزرگ پیامبر اسلام، یعنی عموی بزرگوارشان ابوطالب در ایام ماه رجب اشاره کرد که از دیگر اتفاقاتی است که در اواخر این ماه اتفاق افتاده است.

مطلب چهارم: اعمال مخصوص اواخر ماه رجب:

استاد محمد معروفی به بیان چهارمین بُعد از ابعاد اهمیت ایام باقیمانده از ماه رجب پرداخت که باید غنیمت شمرد و از آن به فیض رسید، در ادامه به آن اشاره می کنیم:

1. روزه آخر ماه رجب:

وی درباره فضیلت عجیب و شگفت انگیز روزه آخر ماه رجب به این روایت رضوی در امالی مرحوم شیخ صدوق اعلی الله مقامه اشاره کرد:

«حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْحَاقَ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْكُوفِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ عَلِيِّ بْنِ مُوسَى الرِّضَا ع قَالَ: مَنْ صَامَ أَوَّلَ يَوْمٍ مِنْ رَجَبٍ رَغْبَةً فِي ثَوَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ وَ مَنْ صَامَ يَوْماً فِي وَسَطِهِ شُفِّعَ فِي مِثْلِ رَبِيعَةَ وَ مُضَرَ وَ مَنْ صَامَ يَوْماً فِي آخِرِهِ جَعَلَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ مُلُوكِ الْجَنَّةِ وَ شَفَّعَهُ فِي أَبِيهِ وَ أُمِّهِ وَ ابْنِهِ وَ ابْنَتِهِ وَ أَخِيهِ وَ أُخْتِهِ وَ عَمِّهِ وَ عَمَّتِهِ وَ خَالِهِ وَ خَالَتِهِ وَ مَعَارِفِهِ وَ جِيرَانِهِ وَ إِنْ كَانَ فِيهِمْ مُسْتَوْجِبٌ لِلنَّارِ ..»

1. نماز و غسل در شب عید مبعث:

در این زمینه می توان به روایتی که در المزارالکبیر آمده است، اشاره کرد:

«رُوِيَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الرِّضَا عَلَيْهِمَا السَّلَامُ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ فِي رَجَبٍ لَيْلَةً خَيْرٌ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ، وَ هِيَ لَيْلَةُ سَبْعٍ وَ عِشْرِينَ مِنْ رَجَبٍ، فِيهَا نُبِّئَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فِي صَبِيحَتِهَا، وَ إِنَّ لِلْعَامِلِ فِيهَا مِنْ شِيعَتِنَا أَجْرَ عَمَلِ سِتِّينَ سَنَةً، قِيلَ لَهُ: وَ مَا الْعَمَلُ فِيهَا أَصْلَحَكَ اللَّهُ؟ قَالَ:

إِذَا صَلَّيْتَ الْعِشَاءَ الْآخِرَةَ وَ أَخَذْتَ مَضْجَعَكَ، ثُمَّ اسْتَيْقَظْتَ أَيَّ سَاعَةٍ شِئْتَ مِنَ اللَّيْلِ قَبْلَ الزَّوَالِ، صَلَّيْتَ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ رَكْعَةً، تَقْرَأُ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ الْحَمْدَ وَ سُورَةً مِنْ خِفَافِ الْمُفَصَّلِ. فَإِذَا سَلَّمْتَ فِي كُلِّ شَفْعٍ جَلَسْتَ بَعْدَ التَّسْلِيمِ، وَ قَرَأْتَ الْحَمْدَ سَبْعاً، وَ «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ»، وَ «قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ» سَبْعاً سَبْعاً «1»، وَ قُلْتَ بِعَقِبِ ذَلِكَ هَذَا الدُّعَاءَ:

«الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ كَبِّرْهُ تَكْبِيراً. اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِمَعَاقِدِ عِزِّكَ عَلَى أَرْكَانِ عَرْشِكَ، وَ مُنْتَهَى الرَّحْمَةِ مِنْ كِتَابِكَ، وَ بِاسْمِكَ الْأَعْظَمِ الْأَعْظَمِ الْأَعْظَمِ، وَ ذِكْرِكَ الْأَعْلَى الْأَعْلَى الْأَعْلَى، وَ بِكَلِمَاتِكَ التَّامَّاتِ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْ تَفْعَلَ بِي مَا أَنْتَ أَهْلُهُ.»

«و يستحب الغسل في هذه الليلة»

1. غسل، روزه و نماز مخصوص در روز بیست و هفتم ماه رجب

« وَ رَوَى الرَّيَّانُ بْنُ الصَّلْتِ قَالَ: صَامَ أَبُو جَعْفَرٍ الثَّانِي عَلَيْهِ السَّلَامُ لَمَّا كَانَ بِبَغْدَادَ يَوْمَ النِّصْفِ مِنْ رَجَبٍ وَ يَوْمَ سَبْعٍ وَ عِشْرِينَ مِنْهُ، وَ صَامَ مَعَهُ جَمِيعُ حَشَمِهِ، وَ أَمَرَنَا أَنْ نُصَلِّيَ الصَّلَاةَ الَّتِي هِيَ اثْنَتَا عَشْرَةَ رَكْعَةً، تَقْرَأُ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ الْحَمْدَ وَ سُورَةً. فَإِذَا فَرَغْتَ قَرَأْتَ الْحَمْدَ أَرْبَعاً، وَ «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» أَرْبَعاً، وَ الْمُعَوِّذَتَيْنِ أَرْبَعاً، وَ قُلْتَ: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ، وَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ، وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ» - أَرْبَعاً. «اللَّهُ اللَّهُ رَبِّي لَا أُشْرِكُ بِهِ شَيْئاً» - أَرْبَعاً .»

در روایات آمده است که ثواب روزه در این روز پر برکت، با هفتاد سال روزه برابری می کند.

مطلب پنجم: فضیلت های مشترک روزها و شبهای این ماه شریف

در پایان این گفتگوی صمیمانه استاد محمد معروفی با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، وی به جنبه پنجم از اهمیت ایام باقیمانده از ماه رجب، یعنی فضیلت های مشترک برای تمام ایام این ماه پرداخت. وی در این باره گفت: این ماه، ماه ولایت و ماه رحمت است و از این رو می توان گفت که دریافت معارف الهی در این ایام می تواند آسان تر از سایر ایام باشد.

وی در انتهای سخنانش به فضیلت روزه در ماه رجب و تأکیدات فراوان در این زمینه اشاره کرد که مومن ولو به اندازه سه روز و حتی یک روز از این ماه را روزه بگیرد و از فیض آن بی نصیب نماند؛ حتی اگر کسی نمی تواند روزه بگیرد، این ذکر شریف را صد مرتبه بگوید که «سُبْحَانَ الْإِلَهِ الْجَلِيلِ سُبْحَانَ مَنْ لَا يَنْبَغِي التَّسْبِيحُ إِلَّا لَهُ سُبْحَانَ الْأَعَزِّ الْأَكْرَمِ سُبْحَانَ مَنْ لَبِسَ الْعِزَّ وَ هُوَ لَهُ أَهْلٌ.»/270/260/43/