در بحث عرفانی، در رابطه با «ارض الله الواسعه» بحثی است که مورد آن، «موطن خیال انسان» است که در مدت زندگی و معیشت در زمین، به این واسطه ملکاتی برای خودش کسب می کند؛ این ملکات یا مثبت هستند و یا منفی می باشند؛ اگر مثبت باشند در برزخ و قیامت برای این شخص کارساز است و اگر خدای ناکرده منفی باشد، از درجات بی بهره خواهد بود و باید در درکات جحیم زندگی کند، چرا که در این دنیا فقط درجات منفی را کسب کرده است.

استاد نورالله مرتضایی در گفتگویی صمیمانه با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، با بیان آیه شریفه 105 سوره مبارکه انبیاء، به شرح آن پرداخت: «وَ لَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ» (و همانا ما پس از تورات در زبور نوشتيم كه: زمين را بندگان شايسته ما به ميراث مى‏برند.)

وی افزود: در ذیل این آیه کریمه، در رابطه با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، مطالب فراوانی آمده است. یکی از آنها، صحبت در مورد دو کلمه ای است که در این آیه به آن اشاره شده است که یکی «ذکر» و دیگری « ارض» می باشد؛

این استاد بزرگوار حوزه علمیه در بحث از مصادیق «ذکر» گفت: برخی مقصود از آن را «لوح محفوظ» می دانند، و برخی دیگر گفته اند که مقصود از «ذکر»، «قرآن» است.

استاد مرتضایی در ادامه به توضیح کلمه «ارض» در این آیه شریفه پرداخت و گفت: یک معنا از «ارض» آن است که وقتی امام زمان (عج) ظهور می کند، به همراه یاران خود زمین را فتح خواهد کرد؛ این زمین در اثر معنویتی که ولیّ عصر (عج) با اصحابش دارد، پاکیزه می شود تا این زمین قابلیت استفاده پیدا کند. معنای دوم، در رابطه با واژه «ارض»؛ «ارض الله الواسعه» است؛ لازم به ذکر است که  در دو جای از قرآن کریم «ارض الله واسعة» ذکر شده است.

وی خاطرنشان کرد: در ذیل این آیه شریفه چند روایت ذکر شده است و در یکی از این روایات مقصود از «ارض الله الواسعه» را «بهشت» دانسته اند؛

وی افزود: در بحث عرفانی، در رابطه با «ارض الله الواسعه» بحثی است که مورد آن، «موطن خیال انسان» است که در مدت زندگی و معیشت در زمین، ملکاتی برای خودش کسب می کند؛ این ملکات یا مثبت هستند و یا منفی می باشند؛ اگر مثبت باشند در برزخ و قیامت برای این شخص کارساز است و اگر خدای ناکرده منفی باشد، از درجات بی بهره خواهد بود و باید در درکات جحیم زندگی کند، چرا که در این دنیا فقط درجات منفی را کسب کرده است.

استاد نورالله مرتضایی در ادامه به تفاوت بین این دو ارض، یعنی ارض خیالی و ارضی که بر روی آن زندگی می کنیم پرداخت و گفت: زمین خیالی؛ منفرد است؛ یعنی اینکه فرد با زمین خودش کار می کند، در حالی که زمینی که روی آن زندگی می کنیم، عمومی است اما در خیال فرد و وحید است و انسان زمین خودش را دارد و حتی در حالی که بائر است و امکان کشت ندارد، بر روی آن چیزی می کارد. این کاشتن ملکاتی را به وجود می آورد که در روز قیامت می تواند برایش مفید باشد و یا اگر بذر بدی را کاشته باشد، در برزخ و قیامت برایش درد سر ایجاد می کند.

این استاد حوزه علمیه افزود: یکی از معانی دیگری که در مورد «ارض الله الواسعه» ذکر شده است به این بر می گردد که به ما سفارش به مهاجرت کرده اند و گفته اند زمین خدا برای شما تنگ نیست به همین دلیل هم به ما سفارش کرده اند که بر روی حرکت کنید و برای خودتان ملکاتی کسب کنید که کارگشا باشد؛ در همین زمینه می بینیم که در سوره مبارکه نساء آمده است: «إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصِيراً» (قطعاً كسانى كه [با ترك هجرت از ديار كفر، و ماندن زير سلطه كافران و مشركان‏] بر خويش ستم كردند [هنگامى كه‏] فرشتگانْ آنان را قبض روح مى‏كنند، به آنان مى‏گويند: [از نظر دين‏دارى و زندگى‏] در چه حالى بوديد؟ مى‏گويند: ما در زمين، مستضعف بوديم. فرشتگان مى‏گويند: آيا زمين خدا وسيع و پهناور نبود تا در آن [از محيط شرك به ديار ايمان‏] مهاجرت كنيد؟! پس جايگاهشان دوزخ است و آن بد بازگشت گاهى است.) (97)

وی افزود: همچنین در آیه 10 سوره مبارکه زمر می بینیم: «قُلْ يا عِبادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ» (بگو: اى بندگان مؤمنم! از پروردگارتان پروا كنيد. براى كسانى كه در اين دنيا اعمال شايسته انجام داده‏اند، پاداش نيكى است و زمين خدا گسترده است [بر شماست از سرزمينى كه دچار مضيقه دينى هستيد به سرزمينى ديگر مهاجرت كنيد]. فقط شكيبايان پاداششان را كامل و بدون حساب دريافت خواهند كرد). (10)

استاد مرتضایی خاطرنشان کرد: برخی از عرفا در این زمینه فرمایشاتی دارند. منظور از این «ارض» همان است که در کلمات قصار نهج البلاغه از قول امیرالمومنین علیه السلام روایت کرده اند: « كُلُّ وِعَاءٍ يَضِيقُ بِمَا جُعِلَ فِيهِ إِلَّا وِعَاءَ الْعِلْمِ فَإِنَّهُ يَتَّسِعُ» این زمین خیال با روح انسان باز می شود، هر چقدر روح انسان کند و کاو داشته باشد، این زمین سعه پیدا می کند و در آخرت هم برای او کارساز خواهد بود.

وی خاطرنشان کرد: متأسفانه ما نسبت به این «ارض» توجه چندانی نداریم تا آن را تبدیل به بهشت انفسی کنیم.

این استاد حوزه علمیه در ادامه به احادیث مربوط به آیه شریفه مزبور پرداخت: «مُحَمَّدٌ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ لَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ «1» مَا الزَّبُورُ وَ مَا الذِّكْرُ قَالَ الذِّكْرُ عِنْدَ اللَّهِ وَ الزَّبُورُ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى دَاوُدَ وَ كُلُّ كِتَابٍ نَزَلَ فَهُوَ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَ نَحْنُ هُمْ.» (الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏1، ص: 225 ) (محمد، از احمد بن محمد، از حسين بن سعيد، از نضر بن سُويد، از عبداللَّه بن سِنان، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه عبداللَّه آن حضرت را سؤال كرد از قول خداى عزّوجلّ: «وَ لَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ»، يعنى: «و هر آينه به حقيقت كه نوشتيم در زبور بعد از ذكر» (كه زبور كدام است و ذكر چيست). فرمود كه: «ذكر، نزد خداست و زبور، آن چيزى است كه بر داود فرود آمد، و هر كتابى كه از آسمان فرود آمده در نزد اهل علم است، و ماييم اهل همان علم».)

استاد مرتضایی خاطرنشان کرد: علمی که نزد ائمه علیهم السلام است، با علم نزد ما متفاوت است، چرا که علم آنها لدنّی است و علم ما اکتسابی است.

 وی به یکی دیگر از روایات در ذیل این آیه پرداخت: روایتی که در تفسیر قمی در ذیل این آیه شریفه ذکر گردیده است: «و قوله: وَ لَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ قال الكتب كلها ذكر أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ‏؛ قال: القائم عجل الله تعالی فرجه الشریف و أصحابه- قال و الزبور فيه ملاحم و تحميد و تمجيد و دعاء»؛ (تفسیر قمی، جلد 2؛ ص 77)

این استاد حوزه علمیه قم در زمینه روایتی که به بهشت بودن ارض اشاره دارد: به این روایت استناد کرد که در کتاب مرآة العقول آمده است: «أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ" قيل: يعني أرض الجنة يرثها عبادي المطيعون‏» (مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج‏3، ص: 21)

وی خاطرنشان کرد: این «ارض الجنة»، خیلی به ارض خیال و موطن خیال نزدیک است که انسان در این دنیا و در عالم برزخ و در قیامت با آن سر و کار دارد.

استاد مرتضایی ادامه داد: در هر صورت این آیه در رابطه با زمینی است که حجة بن الحسن المهدی با اصحابش آن را فتح می کنند، زمینی که بر روی آن زندگی می کنیم و آن حضرت حکومت دلنشینی را بر روی آن ایجاد می کنند.

استاد نورالله مرتضایی بخش دوم گفتگو را این گونه ادامه داد: در مورد نحوه فتح و تشکیل حکومت جهانی این سؤال مطرح است که آیا حضرت با اسلحه روز به میدان می آید یا با اسلحه قدیمی و شمشیر.

وی افزود: در این رابطه دو نظر وجود دارد؛ گروهی نظریه اخیر را قبول کرده اند که حضرت با اسلحه شمشیر و قدیمی به میدان می آیند، اما با معجزه، به این معنا که اسلحه های مدرن را از کار می اندازند و به این ترتیب پیروزی حاصل می شود.

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: قول دیگر آن است که کشورها به خاطر اختلافات بسیار خسته و سردرگم می شوند و منتظر مصلح هستند، با ظهور حضرت تسلیم حضرت شده، اسلحه ها را تقدیم حضرت می کنند. در این باب هم روایات مختلفی وجود دارد که به صورت خلاصه بیان شده است.

وی افزود: در بحار الانوار آمده است که حکومت ایشان آن قدر طول می کشد که ابروهای ایشان سفید می شود؛ ایشان از دنیا می روند و مسأله رجعت پیش می آید؛

این استاد حوزه های علمیه قم، بخش سوم این گفتگو را به «رجعت» اختصاص داد و گفت: رجعت از اعتقادات شیعه است؛ یعنی آن کسانی که به آنها ظلم روا شده است، زنده می شوند و بر می گردند و حقّ خودشان را از ظالمان ستمگر می گیرند و یک زندگی شرافتمندانه و عادلانه ای را شروع می کنند و این خود نکته ای است که باید بدانیم رجعت از «مقولات اضافه» است که چون مظلوم رجعت می کند، ظالم هم باید رجعت کند تا حقّ مظلوم از ظالم ستانده شود؛

وی افزود: در روایت دارد که بر سر قبرها می روند و به صاحبان آنها پیشنهاد رجعت به این دنیا داده می شود، و برخی از آنها سوال می کنند، آیا بعد از وفات مجددا فشار قبر خواهیم داشت؟ پاسخ داده می شود: بله فشار قبر دارید. آنها در پاسخ می گویند: در این صورت ما بر نمی گردیم. اما عده ای هم بر می گردند.

وی خاطرنشان کرد: در رجعت در زیر پرچم حضرت مهدی حکومت عادلانه ای شروع می شود و مردم طعم زندگی عادلانه ای را می چشند.

استاد مرتضایی بخش چهارم این گفتگوی صمیمانه با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید را به این سوال اختصاص داد که آیا حضرت تشکیل خانواده داده اند یا خیر؛

وی در پاسخ به این سوال خاطرنشان کرد: دو مبنا در این باب وجود دارد؛ طبق یک مبنا که اتفاقا در این زمینه روایاتی هم در بحار الانوار وجود دارد، حضرت تشکیل خانواده داده اند و شب ها برای خواب، در یک مخفیگاه به سر می برند و تنها غلامشان از آن مکان اطلاع دارد؛ و آن غلام، حضرت خضر علیه السلام است؛ در مقابل، گروه دوم هستند که روایات بیان شده را تضعیف کرده، می گویند ازدواج در صورتی واجب می گردد که خطر به گناه افتادن وجود داشته باشد؛ حال آنکه امام زمان (عج) به دلایل لبّی تخصصا از این موضوع خارج هستند؛ چرا که معصوم می باشند و این گروه به همین خاطر اعتقاد دارند که حضرت تشکیل خانواده نداده اند.

 استاد نورالله مرتضایی در بخش پایانی گفتگو، به بحث «انسان کامل» اشاره کرد و افزود: این بحث نیز از بحث های عریض و طویل است؛ روایتی هست که می فرماید: «كنت نبيّا و آدم بين الماء و الطين و لا ماء و لا طين، و كان علي وليا قبل خلق الخلائق أجمعين.»

وی افزود: البته یک دسته روایاتی هم داریم که اشاره به خلقت نوری معصومین علیهم السلام دارد. یکی از آنها روایتی است که در بحارالانوار آمده است: «وَ مِنْهُ عَنْ زَيْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَيُّمَا أَفْضَلُ الْحَسَنُ أَمِ الْحُسَيْنُ فَقَالَ إِنَّ فَضْلَ أَوَّلِنَا يَلْحَقُ بِفَضْلِ آخِرِنَا وَ فَضْلَ آخِرِنَا يَلْحَقُ بِفَضْلِ أَوَّلِنَا وَ كُلٌّ لَهُ فَضْلٌ قَالَ قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ وَسِّعْ عَلَيَّ فِي الْجَوَابِ فَإِنِّي وَ اللَّهِ مَا سَأَلْتُكَ إِلَّا مُرْتَاداً فَقَالَ نَحْنُ مِنْ شَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ بَرَأَنَا اللَّهُ مِنْ طِينَةٍ وَاحِدَةٍ فَضْلُنَا مِنَ اللَّهِ وَ عِلْمُنَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ نَحْنُ أُمَنَاؤُهُ عَلَى خَلْقِهِ وَ الدُّعَاةُ إِلَى دِينِهِ وَ الْحُجَّابُ فِيمَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَ خَلْقِهِ أَزِيدُكَ يَا زَيْدُ قُلْتُ نَعَمْ فَقَالَ خَلْقُنَا وَاحِدٌ وَ عِلْمُنَا وَاحِدٌ وَ فَضْلُنَا وَاحِدٌ وَ كُلُّنَا وَاحِدٌ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى فَقَالَ أَخْبِرْنِي بِعِدَّتِكُمْ فَقَالَ نَحْنُ اثْنَا عَشَرَ هَكَذَا حَوْلَ عَرْشِ رَبِّنَا عَزَّ وَ جَلَّ فِي مُبْتَدَإِ خَلْقِنَا أَوَّلُنَا مُحَمَّدٌ وَ أَوْسَطُنَا مُحَمَّدٌ وَ آخِرُنَا مُحَمَّدٌ.» (بحار الأنوار (ط - بيروت)، ج‏25، ص: 363)

این استاد بزرگوار، ادامه داد: انسان کامل برای اسماء الحسنی مرآت است و آن تقابل مستتری که در عرفان متداول است در اینجا خودش را نشان می دهد.

وی افزود: تقابل، یعنی اسماء الحسنی از آنِ خداوند است که آینه ای می خواهد که عبارت باشد از انسان کامل، که آن اسماء را نشان می دهد و خداوند متعال خود را در آن آینه می بیند؛ در اصطلاح عرفا به آن «استجلا» می گویند.

استاد مرتضایی در توضیح بیشتر این مطلب افزود: دو کلمه است که باید در این رابطه تبیین گردد، «جلا» و «استجلا»؛ در جلا، اسماء الحسنی به طور اجمالی است، و  در « استجلاء» اسماء الحسنی به طور تفصیلی می باشد؛ که این تفصیل در اسم «رحمن» نهفته است؛

وی افزود: «اجمال» در اسم «الله»ِ «بسم الله الرحمن الرحیم» است؛ در اینجا «الله» به طور «اجمال»، اسماء الحسنی را معرفی می کند.

این استاد حوزه علمیه خاطرنشان کرد: «رحمن» به گونه تفصیلی اسماء الحسنی را معرفی می کند و باید گفت تمام خوبی ها و بدی ها که در دنیا هستند، مظاهر اسماء هستند و باید در این «رحمن» باشند. «رحمن» مقابل ندارد؛ جز عدم مطلق، «رحیم» مقابل دارد؛ که «درکات جهنم» مقابل آن است.

وی تاکید کرد: هر چه در عالم وجود دارد، گلی از گلشن «رحمن» می باشد؛ که البته در این گلستان رحمن، گل تیغ دار هم وجود دارد که البته جایگاهش در درکات جحیم است.

استاد مرتضایی ادامه داد: اینها همه در «رحمن» هستند؛ زیرا خداوند اسماء جمال و جلال دارد که اولی برای بهشتی ها و دومی برای کسانی است که بیراهه می روند.

استاد نورالله مرتضایی در بخش پایانی گفتگوی با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به کرونا و رابطه آن با فساد عالمگیر اشاره کرد و گفت: در دورانی که شاهدیم «ظهر الفساد فی البر و البحر بما کسبت ایدی الناس»، باید گفت: «اگر دیدی پشه بر فیل امیر است    ببین فیل در کجا کار تو گیر است»

وی خاطرنشان کرد: باید ببینیم که کجای کار ایراد دارد که بلایی این چنینی عالمگیر می شود. «شتر گم کرده ای اندر بیابان   چرا می جویی آن را کاخ شاهان»

وی افزود: به جای تأکید بیش از اندازه بر کرونا، باید ببینید که بلای شبکه اجتماعی و فضای مجازی که جهان را بیچاره کرده بزرگتر از بلای کرونا است. ما باید به هر صورت که می توانیم به سمت اماممان حرکت کنیم و آن حضرت را بهتر بشناسیم و به فرمایشات آن حضرت عمل کنیم تا بلاها از ما رفع شود./270/260/43/