قوم رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نه تنها قرآن را وا ننهاده اند و ترک نگفته اند بلکه آن را در اختیار گرفته و به آن دست یافته اند ولی در اثر عدم درک صحیح و عدم استفاده شایسته و بایسته قرآن عملاً مهجور و متروک مانده است.

استاد عبد الرضا محمودی، از اساتید حوزه علمیه در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به قرآن و مهجوریت آن پرداخت.

مفهوم مهجوریت

وی در ابتدا به آیه 30 از سوره مبارکه فرقان اشاره کرد که از کلام رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بیان گشته است، آنجا که به خداوند متعال می فرماید: «وَ قَالَ الرَّسُولُ یا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً» (و پيامبر [درقيامت‏] مى‏گويد: پروردگارا! همانا قوم من اين قرآن را متروك گذاشتند!).

وی گفت: این آیه بیانگر شکایت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در روز قیامت به محضر پروردگار است. در تفسیر مجمع البیان ذیل همین آیه آمده است: منظور از رسول در این آیه محمد صلی الله علیه و آله و سلم است که از قوم خود این گونه شکایت می کند: پروردگارا قوم من این قرآن را مهجور کردند. معنای «اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً» این است که امت اسلام قرآن را رها کرده اند و به دنبال شنیدن و فهمیدن آن نیستند. (فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان لعلوم القرآن، ج7، ص263.)

این استاد حوزه علمیه قم ادامه داد: «هجر» در لغت به معنای «دوری کردن بدنی، زبانی یا قلبی از دیگری» است. (راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ص 514.)  ولی کلمه «اتخاذ» (به دست آوردن و گرفتن) معنای جدیدی از کلمه «مهجوراً» را القا می کند و بیانگر این نکته است که قوم رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نه تنها قرآن را وا ننهاده اند و ترک نگفته اند بلکه آن را در اختیار گرفته و به آن دست یافته اند ولی در اثر عدم درک صحیح و عدم استفاده شایسته و بایسته قرآن عملاً مهجور و متروک مانده است.

وی افزود: بنابراین مهجور کردن قرآن یعنی رویگردانی و دوری از آن. مهجور گرفتن قرآن یعنی پرداختن به قرآن به گونه ای که اگر چه در ظاهر از این رویکردهای مختلف قرآنی بوی توجه و استفاده به مشام می رسد ولی در حقیقت همه این رویکردها بیگانه با قرآن است.

استاد محمودی خاطر نشان کرد: در مهجور کردن قرآن، شخص به خانه قرآن قدم نمی گذارد ولی در به مهجوریت گرفتن قرآن، فرد به میهمانی صاحبخانه ای فاضل و حکیم نایل شده است ولی به جای توجه به میزبان و استفاده از محضر وی گرفتار نقش و نگار در و دیوار خانه شده است. (مهدی غفاری، «مهجوریت قرآن»، بینات، ش30.)

مهجوریت قرآن در تلاوت

استاد عبدالرضا محمودی در ادامه این گفتگوی صمیمانه با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به مهجوریت قرآن در تلاوت آن پرداخت و در این راستا به دو بخش اشاره کرد:

1) تلاوت نکردن:

وی در بخش نخست، به «تلاوت نکردن» پرداخت و در این مورد گفت: دسترسی مردم به قرآن بسیار آسان است اما با وجود این اندک افرادی در برنامه زندگی خود زمانی را به تلاوت و انس با قرآن اختصاص می دهند و به رغم تأکید فراوان قرآن و توصیه پیشوایان دین به تلاوت آن، بسیاری از مردم از نعمت تلاوت و آثار ارزشمند آن بی بهره اند.

استاد محمودی در این باره به آیه 20 از سوره مبارکه مزمل اشاره کرد؛ در آنجا که قرآن کریم می فرماید: آنچه برای شما میسر است، قرآن بخوانید.

آیه می فرماید: «إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنى‏ مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَ اللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضى‏ وَ آخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ آخَرُونَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنْهُ وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ:»

(پروردگارت آگاه است كه تو و گروهى از كسانى كه با تواند، نزديك به دو سوم شب و گاهى نيمى از آن و زمانى يك سومش را [براى عبادت و خواندن قرآن‏] برمى‏خيزد و خدا شب و روز را [دقيق و منظم‏] اندازه‏گيرى مى‏كند و براى او مشخص است كه شما هرگز نمى‏توانيد [به علت كوتاهى و بلندى شب در طول سال، دو سوم و نصف و يك سوم را دقيقاً] اندازه‏گيرى كنيد، پس [اندازه‏گيرى دقيق را] بر شما بخشيد بنابراين آنچه را از قرآن براى شما ميسر است بخوانيد او مى‏داند كه به زودى برخى از شما بيمار مى‏شوند، و گروهى براى به دست آوردن رزق و روزى خدا در زمين سفر مى‏كنند و بعضى در راه خدا مى‏جنگند پس آنچه را از آن ميسر است بخوانيد و نماز را برپا داريد و زكات بپردازيد و وام نيكو به خدا بدهيد و آنچه را از عمل خير براى خود پيش مى‏فرستيد، آن را نزد خدا به بهترين صورت و بزرگ‏ترين پاداش خواهيد يافت و از خدا آمرزش بخواهيد كه خدا بسيار آمرزنده و مهربان است.) (20)

2) رعایت نکردن آداب تلاوت:

استاد عبدالرضا محمودی در ادامه به بخش دوم، یعنی «رعایت نکردن آداب تلاوت» پرداخت و گفت: برای آنکه از تلاوت قرآن بهره کافی برده شود و تلاوت قرآن، قاری را به هدف مناسب آن رهنمون شود، باید آداب و شرایط تلاوت و حق تلاوت آن را به بهترین وجه رعایت نمود.

آداب تلاوت

وی در همین راستا به «آداب تلاوت» پرداخت و در ابتدا به روایتی از  امام صادق علیه السلام اشاره کرد که حضرت می فرماید: «قاری قرآن به سه چیز نیاز دارد: دلی خاشع، بدنی فارغ، جایی خالی و چون دل او برای خدا خاشع گردید، شیطان رجیم از او گریزان خواهد شد.» (تفسیر نور الثقلین، ج3، ص 85.)

این استاد حوزه علمیه در ادامه به برخی از آداب تلاوت اشاره کرد که بیان می گردد:

3)تعظیم:

وی به عنوان اولین مورد، به «تعظیم» اشاره کرد و در این باره روایتی از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و سلم را بیان داشت که حضرت می فرماید: «قرآن پس از خدای متعال، از هر چیزی برتر است. هر که قرآن را محترم و بزرگ شمرد، خدا را بزرگ شمرده، و هر کس قرآن را محترم و بزرگ نشمارد، حرمت خداوند متعال را سبک شمرده است.» (حارالانوار، ج92، ص 19.) اولین شرط حضور در محضر قرآن، بزرگ شمردن، برخورد مؤدبانه و همراه با احترام است.

4) استعاذه:

استاد محمودی دومین مورد از آداب تلاوت را «استعاذه» برشمرد و گفت: تلاوت قرآن، باید با پناه بردن از شر شیطان آغاز شود. قرآن کریم می فرماید: «فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيم» (پس هنگامى كه قرآن مى‏خوانى از شيطان رانده شده به خدا پناه ببر.) (سوره مبارکه نحل ، 98).

5) پاکیزگی:

 وی «پاکیزگی» را به عنوان یکی دیگر از آداب تلاوت قرآن دانست و افزود: بهره مندی از قرآن مستلزم پاکیزگی ظاهری و باطنی شامل: تطهیر دهان و زبان، استغفار از گناهان و تطهیر جسم و جان است؛ چرا که قرآن پاک و پاکیزه است و فقط پاکیزگان می توانند از آن توشه بردارند: «لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ» (جز پاك شدگان [از هر نوع آلودگى‏] به [حقايق و اسرار و لطايف‏] آن دسترسى ندارند) (سوره مبارکه واقعه، 79).

6) ترتیل:

این استاد حوزه علمیه در ادامه به «ترتیل» اشاره کرد و گفت: قرآن را باید شمرده و همراه با تأمل تلاوت کرد: «أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلا» (يا [مقدارى‏] بر نصف بيفزا و قرآن را شمرده و روشن و با تأمل و دقت بخوان. (سوره مبارکه مزمل، 4).

7) تدبر:

«تدبر» یکی دیگر از مواردی است که استاد محمودی به عنوان آداب تلاوت قرآن کریم اشاره کرد و گفت: کتاب خدا باید با تدبر و اندیشه قرائت شود: «كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَ لِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْباب» ص/29؛ «أفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى‏ قُلُوبٍ أَقْفالُها» (آيا در قرآن نمى‏انديشند [تاحقايق را بفهمند] يا بر دل هايشان قفل هايى قرار دارد؟ (سوره مبارکه محمد، آیه 24).

8) ادای حق تلاوت:

وی افزود: تلاوت کننده هر آیه ای باید حق تلاوت آن را بجا آورد: «الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ» (سوره مبارکه بقره، 121).

امام صادق علیه السلام درباره حق تلاوت آیه می فرماید: آیه های آن را با دقت بخوانند، حقایق آن را درک کنند و به احکام آن عمل نمایند، به وعده های آن امیدوار، و از وعیدهای آن ترسان باشند، از داستان های آن عبرت گیرند، به اوامرش گردن نهند و نواهی آن را بپذیرند. به خدا قسم منظور از حفظ کردن آیه و خواندن حروف و تلاوت سوره ها، یاد گرفتن اعشار و اخماس آن نیست». (منظور از اعشار و اخماس تقسیماتی است که برای قرآن صورت میگیرد؛ مانند جزء یا حزب و ... .) (ارشاد دیلمی، به نقل تفسیر نمونه، ج1، ص 431.)

مهجوریت قرآن در استماع

استاد عبد الرضا محمودی، از اساتید حوزه علمیه قم در ادامه بحث مهجوریت قرآن، به مهجوریت این کتاب آسمانی در استماع اشاره کرد و در این باره گفت: سخن گفتن و گوش نسپردن به آیه های خدا در هنگام تلاوت قرآن از واقعیت های تلخ در میان مسلمانان می باشد. این در حالی است که خداوند متعال از هرگونه سخن گفتن در وقت تلاوت نهی فرموده است: «وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ» (هنگامی که قرآن خوانده می شود، بدان گوش فرا دهید و خاموش باشید شاید مشمول رحمت خدا شوید(. (سوره مبارکه اعراف، آیه 204)

وی در همین راستا به کلامی از پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه وآله و سلم پرداخت که می فرماید: «از شنونده قرآن شر دنیا رفع گردد و از خواننده قرآن، گرفتاری آخرت دور گردد، و کسی که یک آیه قرآن گوش دهد، برای او بهتر است از کوه «ثبیر» (کوه عظیمی است در یمن)  که از طلا باشد. (بحار الانوار، ج92، ص19.)

مهجوریت قرآن در حفظ

این استاد حوزه علمیه به بخش دیگری از مهجوریت قرآن اشاره کرد و آن، مهجوریت قرآن در حفظ است؛

وی افزود: همزمان با نزول آیه های نورانی قرآن، اسلام باوران آغازین با سرمشق قرار دادن دستورالعمل های رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآله و سلم اشتیاق فوق العاده ای به حفظ قرآن از خود نشان دادند.

استاد محمودی افزود: حافظان قرآن کریم از سوی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم همواره تشویق می شدند و در جامعه نیز از جایگاه بلندی برخوردار بودند.

وی خاطرنشان کرد: آنان تنها به حفظ آیه های این کتاب اکتفا نکردند و عمل به آیه های قرآن کریم را سرلوحه برنامه زندگی خود قرار داده بودند. بدین جهت هر یک از حافظان قرآن مبلّغی توانا و اسلام شناسی برجسته به شمار می آمد.

استاد عبدالرضا محمودی افزود: در روایاتی که از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و سلم نقل شده است حفظ قرآن بسیار مورد توجه قرار گرفته و برای آن ثواب و فضیلت فراوانی ذکر شده است.

وی در همین باره خاطرنشان کرد: آن حضرت در برخی روایات فرموده اند: «عدد و درجه های بهشت، به عدد آیه های قرآن است و کسی که همدم قرآن است، چون وارد بهشت شود به او گفته می شود: بالا برو و بخوان که برای هر آیه ای درجه ای است، و بدین ترتیب بالاتر از درجه حافظ قرآن درجه ای نیست. (همان، ج92، ص22.)

این استاد حوزه علمیه قم افزود: در کشور ما اگر چه پس از انقلاب اسلامی گام های مؤثری در جهت ترویج فرهنگ حفظ برداشته شده است ولی با این همه، درصد بسیار ضعیفی از هموطنان ما مفتخر به حفظ آیه های الهی شده اند و هنوز سیاست گذاری نسبت به تشویق حفظ قرآن در مراکز علمی و آموزشی به ویژه در آموزش و پرورش جایگاهی ندارد.

مهجوریت قرآن در تدبر

استاد عبدالرضا محمودی در ادامه به مهجوریت قرآن در تدبر پرداخت و در این باره گفت: اگر مؤمنان راستین و پرهیزکاران واقعی، تلاوت را با تدبر همراه سازند از سفره رنگین الهی بهره مند می شوند.

وی در این باره به روایتی از حضرت علی علیه السلام اشاره کرد که اشتیاق آنان را چنین توصیف می فرماید: «پرهیزکاران در شب بر پا ایستاده، مشغول نمازند. قرآن را جزء جزء و با تفکر و اندیشه می خوانند، با قرآن جان خود را محزون و داروی درد خود را می یابند و هرگاه به آیه ای می رسند که ترس از خدا در آن باشد، گوش دل به آن می سپارند و گویا صدای بر هم خوردن شعله های آتش، در گوششان طنین افکن است». (نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، ص403.)

این استاد حوزه علمیه افزود:  قرآن کتاب تدبر است و اکتفا به تلاوت بدون تدبر، نمی تواند انسان را به اهداف قرآن رهنمون شود. اساساً قرآن کریم برای تدبر نازل شده است: «كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَ لِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْباب» (اين كتاب پربركتى است كه آن را بر تو نازل كرده‏ايم تا آياتش را تدبّر كنند و خردمندان متذكّر شوند. (سوره مبارکه ص ، 29)؛

وی خاطرنشان کرد: قرآن، کسانی را که در آیه های خدا تدبر نمی کنند، مورد سرزنش قرار می دهد و می فرماید: «أَفَلا یتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَی قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا» (یا آنها در قرآن تدبر نمی کنند، یا بر دلهایشان قفل نهاده شده است.) (سوره مبارکه محمد، 24))

استاد محمودی افزود: توجه بیش از حد به الفاظ و عبارات قرآن، تلاش برای به پایان رساندن سوره های قرآن، عدم اهتمام به درک آموزه های قرآن در هنگام تلاوت و بی توجهی به ترویج فرهنگ تدبر در مراکز علمی و آموزشی، از نمونه های آشکار مهجوریت تدبر در قرآن می باشد.

مهجوریت قرآن در تفسیر

استاد عبدالرضا محمودی به بخش دیگری از این موضوع پرداخت و آن «مهجوریت قرآن در تفسیر» است؛ وی در این باره گفت: انجام هر عملی نیازمند شناخت آن عمل است و بدون شناخت، دستیابی به عمل یا ممکن نیست یا کورکورانه است.

وی خاطرنشان کرد: قرآن کتاب زندگی و عمل است و قبل از عمل باید آن را شناخت. تفسیر قرآن شناخت ما را نسبت به آیه های الهی افزایش می دهد با وجود این رویکرد عوام و خواص به تفسیر قرآن در عصر حاضر، چندان رضایت بخش نبوده است.

استاد محمودی ادامه داد: اگر نگاهی به جامعه علمی امروز بیفکنیم، خواهیم دید که هر چند تشکیل کلاس های تفسیر در برخی از مراکز علمی و برگزاری مسابقات تفسیر در سال های اخیر، گامی هرچند کوچک در ترویج فرهنگ تفسیر قرآن به شمار می آید ولی با این مقدار تلاش های اندک، به یقین نمی توان از قرآن مهجوریت زدایی نمود.

مهجوریت قرآن در عمل

استاد عبد الرضا محمودی در بخش دیگر به مهجوریت قرآن در عمل اشاره کرد و در این باره گفت: تمام مراحل و مراتب ارتباط با قرآن اعم از آموزش، قرائت، تدبر، انس و آشنایی با معارف الهی قرآن، مقدمه ای برای عمل کردن است. اگر قرآن در عمل، رفتار، گفتار، شخصیت انسان و جامعه تجلی نیابد و ظهور و بروز پیدا نکند، هرگز به قرآنی شدن انسان و جامعه نخواهد انجامید.

وی تاکید کرد: عمل به قرآن است که جان ها را منقلب می کند و جوامع را تعالی می بخشد. به قول اقبال لاهوری: «نقش قرآن چون که در عالم نشست    نقش های پاپ و کاهن را شکست   فاش گویم آنچه در دل مضمر است   این کتابی نیست چیز دیگر است   چون که در جان رفت، جان دیگر شود   جان چو دیگر شد، جهان دیگر شود».

این استاد حوزه های علمیه خاطرنشان کرد: از این رو، اکتفا به آموزش، تعلیم و قرائت، تدبر و شناخت مفاهیم قرآنی و برگزاری جشنواره و نمایشگاه ها، فقط می تواند ظاهر و نام قرآن را از مهجوریت و غربت برهاند در حالی که مهجوریت و غربت اصلی، عمل نکردن و اجرا نشدن فرامین و اهداف قرآنی در عمل و رفتار مردم و متن جامعه است.

وی در ادامه به کلامی از مقام معظم رهبری حضرت آیت الله خامنه ای حفظه الله اشاره کرد که انزوای قرآن را چنین توصیف می نماید: «از وقتی که قدرت های مسلط بر جوامع اسلامی از ارزش های اسلامی، تهیدست و بیگانه شدند و قرآن را که ناطق به حق و فرقان حق و باطل بود، مزاحم خود یافتند، تلاش برای بیرون راندن کلام خدا از صحنه زندگی آغاز شد و به دنبال آن جدایی از این زندگی اجتماعی و تفکیک دنیا از آخرت و تقابل دین داران واقعی با دنیا طلبان قدرتمند به وجود آمد، اسلام از منصب اداره عرصه های زندگی جوامع مسلمان پایین کشیده شد و به مساجد و معابد و خانه ها و کنج دل ها اختصاص یافت و جدایی خسارت بار بلند مدت دین از زندگی پدید آمد.

امروز نگاهی به صحنه زندگی مسلمانان بیفکنید، ببینید قرآن در کجاست؟ در دستگاه های حکومت؟ در نظام های اقتصادی؟ در تنظیم روابط و مناسبات مردم با یکدیگر؟ در مدرسه ها و دانشگاه ها؟ در سیاست خارجی و روابط با دولت ها؟ در تقسیم ثروت های ملی میان قشرهای مردم؟ در خلق و خوی مدیران جوامع اسلامی و همه قشرهای ملت ها که کم یا بیش از آنان تأثیر می پذیرند؟ در رفتار فردی حکام اسلامی؟ در روابط زن و مرد؟ در خوراک و پوشاک؟ در کدام جلوه اصلی زندگی؟ در کاخ ها؟ در سپرده ها و اندوخته های بانکی؟ در معاشرت ها؟ در کجای حرکت عمومی و اجتماعی انسان ها؟ از این همه میدان های زندگی، تنها مساجد و مأذنه ها و احیاناً برای ریاکاری و مردم فریبی بخش ناچیزی از رادیوها مستثنا است اما آیا قرآن برای همین است؟ سید جمال صد سال پیش از این می گریست. می گریاند که قرآن مخصوص هدیه دادن و زینت کردن و خواندن بر مقبره ها و نهادن بر طاقچه ها شده است، در این صد سال چه تغییر حاصل شده است؟ ایا وضع قرآن برای امت نگران کننده نیست؟» (پیام آیت الله خامنه ای در زمان ریاست جمهوری به کنفرانس اندیشه اسلامی، بهمن ماه 64، به نقل از قرآن در آینه اندیشه ها.)

استاد عبد الرضا محمودی در ادامه بیان داشت: قرآن کریم هدف از نزولش را عمل به فرامین و دستورهای آن می داند و از مخاطب خویش انتظار پیروی دارد: «وَ هذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَ اتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ» (و اين [قرآن‏] كتابى پرفايده است كه ما آن را نازل كرديم پس آن را پيروى كنيد و [از مخالفت با آن‏] بپرهيزيد تا مشمول رحمت شويد. (سوره مبارکه انعام، 155).

این استاد حوزه علمیه در پایان گفتگوی صمیمانه با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به کلام امیر مؤمنان اشاره کرد و در این باره گفت: امید است این سخن امام علی علیه السلام را همواره آویزه گوشمان قرار دهیم که در واپسین لحظه های زندگی خود فرمود: «الله، الله فی القرآن، لایسبقکم بالعمل به غیرکم؛ بترسید از خدا، بترسید از خدا درباره قرآن، مبادا دیگران در عمل به آن از شما پیشی گیرند./270/260/42/