زکات در قرآن و در عربی به معنای «زایش دادن، افزون دادن و افزایش دادن» است؛ زکات یعنی «افزودن» و «آتوا الزکاة» یعنی «افزایش دهید»؛ بنابراین خداوند فرمود: «زایش دادن و تکثیر کردن اموال از حقوق خداست». کسانی که مانع زکات و افزایش هستند جزء ملعونین به حساب می آیند،آنها که جلوی افزایش دادن اموال را می گیرند، در واقع «مانعین زکات» هستند و نه «مانعین صدقه»!

استاد سید رجبعلی محمدی متکازینی، استاد فلسفه حوزه علمیه قم و از شاگردان حضرات آیت الله جوادی آملی و علامه نجم الدین حسن زاده آملی است در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به موضوع «تولید در اسلام» پرداخت.

وی در ابتدای این گفتگو با آرزوی سلامتی برای امام عصر روحی فداه و نوّاب آن حضرت، مخصوصا رهبر انقلاب جهانی اسلام، حضرت آیت الله العظمی امام خامنه ای و مراجع بزرگ تقلید ایّدهم الله تعالی؛ خاطرنشان کرد: درباره موضوع بحث باید گفت: تولید یک واژه عربی است که معنای فارسی آن، «زاینده گردانیدن» یا «زایش دادن» است.

استاد سید رجبعلی محمدی متکازینی ضمن اشاره به ایام ماه مبارک رمضان، به دعای شب اول این ماه مبارک اشاره کرد که در مفاتیح الجنان هم ذکر گردیده است؛ آنجا که رسول خدا محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: «الحمد لله الذی اکرمنا بک ایها الشهر المبارک»

وی در راستای تبیین این دعای حضرت صلی الله علیه و آله و سلم ضمن اشاره به واژه «مبارک» در این کلام، بیان داشت: خداوند ماه رمضان را ماه «تولید» قرار داده است؛

این استاد حوزه علمیه قم افزود: اگر خدای نکرده کسی بمیرد، نمی گویند «مبارک باد»؛ اما اگر کسی ازدواج می کند، می گویند «مبارک باد»، چون در این جا بحث «زایش»، فرزندان و ایجاد نسل در میان است.

استاد محمدی متکازینی بیان داشت: خداوند ماه رمضان را ماه تولید قرار داد؛ آن هم در تمام جنبه ها به همین دلیل یک آیه قرآن تبدیل به یک ختم قرآن می شود؛ یک رکعت نماز در این ماه بیش از آن رکعاتی است که در مساجد یا در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم یا بیت الله الحرام ادا می گردد.

وی در ادامه به بیان مصادیق برکت در بخش مادی پرداخت و در این راستا به قرض الحسنه، انفاق و ثواب های فراوان آن اشاره کرد و گفت: این ثواب ها در ایام ماه رمضان مضاعف می گردد. به طور کلی آنچه در اعمال صورت می گیرد، تولید آن در ماه رمضان افزون از ماه های دیگر است.

این استاد حوزه علمیه قم تأکید کرد: خداوند اموال را مختص خودش گردانید، یعنی مالک حقیقی تمام اموال عالم، خداوند است. اینکه می گوییم «الحمد لله» این حمد تنها زبانی نیست دارایی های خداوند که همه پسندیده است، برای اوست لکن خداوند از مال های خودش انتفاع نمی برد؛ یعنی مالکیت حقیقی اموال در اختیار خداوند است و مالکیت انتفاعی اموال را مخصوص بندگان خودش قرار داده است.

وی تأکید کرد: بر این اساس، حق خداوند تبارک و تعالی است که اموالش را تکثیر کند و ما باید در تکثیر اموال، همیار و همکار خدا باشیم.

استاد سید رجبعلی محمدی متکازینی در ادامه بحث در موضوع اهمیت تولید در اسلام، به بخش «کشاورزی» پرداخت و در این زمینه خاطرنشان کرد: اولین بخشی را که خداوند بر آن تأکید دارد و ما باید آن را زایش و افزایش باید بدهیم، بخش کشاورزی است.

وی در این راستا ابتدا از زاویه قرآن به این امر نگریست و بیان داشت: ما تنها بخشی از کارها را به عهده داریم و بخش بیشتر این امر از نظر نور، آب و خاک همه مال خداوند متعال و در اختیار اوست تا آنجا که در قرآن کریم می خوانیم: «أأنتم تزرعون ام نحن الزارعون» اما خداوند در بخش زراعت در احد اعلی زارع و کشاورز را بالا می برد و می ستاید.

این استاد حوزه های علمیه در ادامه به کلام پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم ارجاع داد، آنجا که حضرت در این باره فرمود: بهترین بندگان خدا در زمین، کشاورزان هستند.

وی خاطرنشان کرد: خداوند پیغمبران را اول کشاورز قرار داد، آنگاه پیامبری به معنای نبی الله بودن و آداب و رسوم آن را به آنها آموخت.

استاد محمدی خاطرنشان کرد: اگر بخواهم در این باره بیشتر صحبت کنم، باید تمام روایات باب «فضل زراعت» را قرائت کنم که فرصت نیست.

وی افزود: بخش اول که بخش کشاورزی است، تولید آن جزو واجبات است و در قرآن، آیاتی که مربوط به این بخش می باشد، فراوان است.

مقصود از زکاة در زبان قرآن

وی ضمن اشاره به واجب بودن توجه به کشاورزی برای نظام اسلامی و همین طور وجود آیات فراوان در رابطه با آن به مسأله ای دقیق و نکته ای ظریف در این رابطه اشاره کرد؛

استاد محمدی به آیه «اقیموا الصلاة و آتوا الزکاة» اشاره کرد و این سؤال را مطرح کرد: «زکات» به چه معنا است؟ تمام مترجمین قرآن، در مورد «صلاة» می نویسند، منظور «نماز» است اما معنای فارسی «زکات» را درست بیان نمی کنند.

وی ادامه داد: آنچه در رساله ها درباره «زکات» آمده است، در زبان قرآنی از آن به «صدقه» تعبیر شده است که شامل اموال 9 گانه از تولیدات کشاورزی، دامی و معدنی می شود؛ به این معنا که اگر به حدّ نصاب برسند، صدقه شان واجب می شود. یعنی آن مقدار از اموال 9 گانه که در اختیار کشاورز یا دامدار یا صاحب معدن یا جواهرات باشد و از حدّ نصاب خارج شود اسم آن در قرآن «صدقه» است؛ قرآن می فرماید: «خذ من اموالهم صدقة تطهرهم».

این استاد حوزه علمیه بیان داشت: اما قبل از اینکه به حدّ نصاب برسند، اسم آن در قرآن چیست؟

وی خاطرنشان کرد: این اموال الهی که خداوند متعال دستور داده است مثلا اگر گاو به 30 رأس و اگر گوسفند به 40 رأس رسید؛ یا گندم و جو و کشمش اگر به 300 من رسیدند، صدقه دارد و صدقه شان واجب می شود؛ اما قبل از صدقه چه نام دارند؟ اسم اموال در قرآن که «زایش پذیر» است و «زایش گر» است «زکات» است.

استاد سید رجبعلی محمدی متکازینی در ادامه بیان داشت: در ترجمان قرآن کریم می بینیم و در ترجمه «أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاة» یبان می کنند که «نماز را اقامه کنید و زکات بدهید» اما زکات چیست که باید پرداخت شود؟ آیا زکات یعنی صدقه؟

وی خاطرنشان کرد: زکات در قرآن و در عربی به معنای «زایش دادن، افزون دادن و افزایش دادن» است؛ زکات یعنی «افزودن» و «آتوا الزکاة» یعنی «افزایش دهید»؛ بنابراین خداوند فرمود: «زایش دادن و تکثیر کردن اموال از حقوق خداست». کسانی که مانع زکات و افزایش هستند جزء ملعونین به حساب می آیند،آنها که جلوی افزایش دادن اموال را می گیرند، در واقع «مانعین زکات» هستند و نه «مانعین صدقه»!

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: روایات بیان می دارد که خداوند این دسته از افراد را لعنت کرده است.

وی تاکید کرد: جزو واجبات ماست بلکه از نماز واجب تر آن است که اموال را افزایش بدهیم، اموال را زیاد و تکثیر کنیم؛ این حق الله است؛ در حالی که اگر اموال ما به حدّ نصاب رسید و صدقه بر آن تعلق گرفت، باید صدقه بدهیم که «صدقه حق الناس است.»

استاد سید رجبعلی محمدی متکازینی در یک جمع بندی بیان داشت: زکات «حق الله» و صدقه «حق الناس» است.

وی تاکید کرد: حق خداوند است که آن گونه که می خواهد، اموال را پرورش بدهیم، یعنی یک حبه بشود هفتصد دانه و بیشتر شود. مگر در قرآن نفرمود که وقتی شما زکات پرداخت می کنید مقصد آن این است که یک حبه را هفت خوشه کنم، هر خوشه را صد دانه کنم و سپس فرمود: «و الله یضاعف بغیر حساب». آیه قرآن می فرماید: «مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ:» (مَثَل آنان كه اموالشان را در راه خدا انفاق مى‏كنند، مانند دانه‏اى است كه هفت خوشه بروياند، در هر خوشه صد دانه باشد و خدا براى هر كه بخواهد چند برابر مى‏كند و خدا بسيار عطا كننده و داناست. (سوره مبارکه بقره، 261)

این استاد گرانقدر در یک جمع بندی از این بخش بیان داشت: آنچه را که در این بخش عرض می کنیم آن است که  تولید و زایش دادن امری قرآنی است که مصداق «آتوا الزکاة» می باشد. بخش زکات از صدقات واجبه جداست؛ صدقه در آنجا است که اموال به یک حدّ نصاب برسد که در آن صورت صدقه واجب می گردد؛ بنابراین قرآن چون  تولید و افزایش دادن در اموال را بر ما واجب کرده است، این مطلب حق الله است و ما نمی توانیم آن را تعطیل کنیم و بر آن مانع ایجاد کنیم که بدترین گناه است.

احیاء زمین موات

استاد سید رجب علی محمدی متکازینی در جهت تکمیل بیشتر این بحث که «خداوند ما را به احیا و به زنده کردن همه اموال و تکثیر آن در جای دیگر هم امر کرده است»، خاطرنشان کرد: در کتب فقهی، کتابی داریم به نام کتاب «احیاء موات».

وی افزود: در احیاء موات معمولا آقایان این مطلب را اختصاص می دهند به زمین مرده؛ یعنی بر ما واجب و لازم است تا زمین مرده را زنده کنیم؛

این استاد حوزه علمیه خاطرنشان کرد: زمین مرده آن زمینی است که محصول نداشته باشد؛ مقصود زمینی است که به ما ثمره ندهد اما احیای زمین مرده بر ما واجب است.

وی تاکید کرد: این مطلب نیز مؤیدی دیگر است در بحث ما که هیچ مالی را نباید معطل بگذاریم و تعطیل کنیم. از این رو در روایت صحیح آمده است، اگر کسی زمین داشته باشد و از آن زمین تا 3 سال بهره برداری نکند و آن را معطل بگذارد، حاکم شرع و امام مسلمین می تواند آن زمین را از دست او خارج کند و به کسی بسپارد که آن را احیا کند و از آن زمین محصول بگیرد.

دامداری

استاد محمدی متکازینی افزود: مالکیت اصلی زمین، اموال دامی، طیور و ... دست خداوند است و نه برای ما؛ اما ما مالک انتفاع از آنها هستیم؛ اگر کسی از چنین سرمایه هایی بهره برداری نکند و آن را افزون ننماید و معطل بگذارد و جلوی تکثیر آن را بگیرد، در اسلام مرتکب فعل حرامی شده است. از این رو می بینیم که در اسلام به نص قرآن و روایات، تولید واجب است؛ با توجه به این نکته که اولویت اول مربوط به زراعات و کشاورزی است؛ چون بدون کشاورزی دامداری امکان ندارد.

وی در این راستا به آیه شریفه «مَتاعاً لَكُمْ وَ لِأَنْعامِكُمْ» اشاره کرد که در دو سوره مبارکه نازعات و عبس بیان گردیده است؛

این استاد حوزه علمیه افزود: ما نمی توانیم به بخش کشاورزی تک بعدی نگاه کنیم، در بخش کشاورزی باید خوراک دام هم تهیه شود.

این استاد حوزه بیان داشت: متأسفانه می بینید که می گویند: 14 میلیون تن گندم مورد نیاز ماست؛ در صورتی که گندم مورد نیاز جامعه 80 میلیون نفری 80 میلیون تُن است و نه 14 میلیون تن؛ 80 میلیون تن گندم و 80 میلیون تن جو می خواهیم دلیل آن هم مشخص است: «متاعا لکم و لأنعامکم» اگر ما جلوی تولید اینها را بگیریم، دامها را بی خوراک کردیم و وقتی دام از بین رفت، ما باید محتاج خارج باشیم، محتاج بیگانگان باشیم.

وی تاکید کرد: وقتی خدای نکرده خدای نکرده العیاذ بالله خوراک ما انسان ها را بیگانگان به ما بدهند، بلکه این مطلب را بگوییم که خوراک دام ما را هم بیگانگان بدهند و به آنها محتاج باشیم، اگر این باشد که باید گفت: «وای بر ما! این مسلمانی نیست، مسلمانی که خوراک او را بیگانگان باید تأمین کنند، این چه مسلمانی است! کدام اسلام این اجازه را به ما داده است.»

استاد محمدی خاطرنشان کرد: دین اسلام در سطر اول به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دستور داد تا در بخش کشاورزی، بعد از آن بخش دام، بعد از آن باغات و میوه ها و همین طور در بخش آب و لباس خود کفا باشند.

 وی در این راستا بیان داشت: آیا شما می دانید که امام رضا علیه السلام فرمود: آب انسان باید از انگور تأمین شود؟ بله! انگور و خرمایی که از اقلام 9 گانه زکات است، برای تامین شراب و آب آشامیدنی ما است. شراب یعنی نوشیدنی؛ نگفت خمر. آب سفره ما را باید خرما و انگور ما تأمین کند.

این استاد حوزه های علمیه افزود: این مطلب را قرآن بر ما واجب کرده است؛ ما تنها می گوییم قرآن را بخوانیم و تازه ما که قرآن را هم نمی خوانیم؛ واجبات و احکام طبق قرآن و روایات این مطلب را به ما گوشزد می کند

وی تاکید کرد: اسلام هیچ وقت اجازه نمی دهد لباس، خوراک و خوراک دام های ما توسط بیگانگان تأمین گردد.

استاد سید رجبعلی محمدی متکازینی خاطرنشان کرد: مگر در روایات نیامده است که در روز قیامت، کشاورزان در صف اول هستند؟ این مطلب نشان می دهد که کشاورزان در این دنیا هم در صف اول هستند و همه آحاد مردم بر سر سفره کشاورزان هستند؛

وی خاطرنشان کرد: مگر می شود نفت را بر سر سفره آورد؟ چرا شنیده می شود که نفت را بفروشیم و محصولات کشاورزی را وارد کنیم؟ چه کسی به ما اجازه داده! حرام است از اینکه نان، شراب و لباس خود را از اهل کتاب تهیه کنیم؛ چه برسد از آنها که اهل کتاب هم نیستند و ملحدند؛

این استاد بزرگوار خاطرنشان کرد: روایات ما مشحون از این مطلب است که کشاورزی در سطح اول است و در بخش دوم دامداری قرار دارد.

وی گفت: در کتاب کافی و در باب الغنم نگاه کنید که روایت است کسی که 4 گوسفند دارد، به او فقیر نگویید. ما اقل سرانه در کشور 80 میلون نفره به ازاء هر نفر باید 4 گوسفند داشته باشیم؛ یعنی 320 میلیون گوسفند حداقل! که اضافه بر آن مستحب است. سرانه هر نفر 2 گاو است، یعنی 160 میلیون گاو؛

وی خاطرنشان کرد: در کشور به ازای هر فردی 4 رأس گوسفند، 2 رأس گاو و 2 نفر شتر باید داشته باشیم؛ اینها از واجبات است؛ مازاد بر آن مستحبات است.

استاد محمدی گفت: متأسفانه این موارد را کنار گذاشتیم و سراغ بیگانگان رفتیم و قوانین موضوعه را از آنها می گیریم و قوانین اسلام را برای حوزه ها گذاشتیم و حوزه ها هم فقط آنها را تدریس می کنند.

این استاد بزگوار در بخش پایانی گفتگوی صمیمانه با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، بیان داشت: زکات از نمازگزار جدا نمی شود که روایت است «من لا زکوة له لا صلوة له»؛ زکات مختص یک گروه نیست؛ این نص قرآن است؛ این 9 مورد از اقلام زکات در واقع در اولویت هستند. آقایانی که زکاة را در این آیه به معنای صدقه گرفتند اشتباه است؛ صدقه در قرآن یک عنوان جداست صدقه واجب، زمانی است که مورد خاص به حدّ نصاب برسد اما قبل از آن، بر ما واجب است تا اموال را افزایش بدهیم. شاهد بر این مطلب آن است که 13 آیه درباره زکات در مکه نازل شده است و صدقه در مدینه آمده است که نشان می دهد این دو مورد اصلا ربطی به هم ندارند./270/260/43/