فطر، شبیه ترین روز به روز قیامت ما است بنابراین با خارج شدن از خانه و رهسپار شدن به محل بر پائی نمازتان، یاد کنید از خارج شدن از قبرهایتان و حرمت به ‌سوی پروردگارایتان را و با ایستادن در محل نمازهایتان از ایستادن در مقابل پروردگارتان یاد کنید و با بازگشتتان به منازل، از منازل خود در بهشت یا جهنم، یاد کنید.

به مناسبت فرا رسیدن عید سعید فطر، استاد حسین قربانی نائینی از اساتید حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به بیان فضیلت این عید مبارک پرداخت.

مقدمه:

معناشناسی «عید» و «فطر»؛

وی مقدمه بحث را با معناشناسی «عید» و «فطر» آغاز کرد و در این زمینه گفت: عید فطر، از دو واژه عید و فطر مُرکَّب شده است که معنای لغوی آن بیان می شود.

الف) «عید»؛

این استاد حوزه علمیه قم، در مورد معنای لغوی «عید» خاطرنشان کرد: جستارهای لغوی نشان می‌دهد که سه مؤلفه در واژه عید، اخذ شده است؛

استاد قربانی در مورد مؤلفه نخست به اجتماع اشاره کرد و افزود: عید به معنای هر روزی است که در آن اجتماع حاصل می‌شود و از «عاد یعود» مشتق شده است گویا مردم به ‌سوی آن باز می‌گردند. (جَمهرة اللغة، 321ق ج‏2، ص: 669)

وی افزود: مؤلفه دوم بیان می دارد که عید یعنی تکرار؛ به این معنا که هر بار پس از بار ديگر برمى‏گردد.

این استاد سطوح عالی در ادامه بیان کرد: مؤلفه سوم یعنی مَسَرّت و شادی‌آفرینی. از این رو، عید به روزی گفته می شود که موجبِ سُرور آدمی می‌شود. (نک: مفردات ألفاظ القرآن ؛ ص594)

ب) «فِطر»؛

استاد قربانی در بخش دیگری از این مقدمه، به «فطر» پرداخت و در این باره گفت: ماده «فطر» در اصل به معنای گشودن شیء و آشکار نمودن آن است و فِطر از روزه نیز به همین معنا است. (معجم مقاييس اللغه، ج‏4، ص: 510)

وی افزود: «فِطر» به معنای ترک روزه (مفردات ألفاظ القرآن، ص: 640) و نقیضِ روزه است. (المحكم و المحيط الأعظم، ج‏9، ص: 153)

این استاد حوزه علمیه قم در بخش دیگری از این گفتگو به عید فطر از منظر معصومین (صلوات الله علیهم) پرداخت و در این باره به ویژگی های این روز شریف از دید آن بزرگواران اشاره نمود؛

1. شبیه ‌ترین روز به ‌روز قیامت؛
   1. یاد برانگیخته شدن از قبر؛
   2. یاد ایستادن در برابر پروردگار؛
   3. یاد بهشت و جنهم؛

استاد حسین قربانی در این باره به خطبه معروف مولا امیرالمؤمنین علیه السلام اشاره نمود؛

وی گفت: امام صادق (سلام‌الله‌علیه) می‌ فرماید: امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) روز فطر برای مردم خطبه خواندند که بخشی از خطبه بدین شرح است: «هُوَ أَشْبَهُ يَوْمٍ بِيَوْمِ قِيَامَتِكُمْ فَاذْكُرُوا بِخُرُوجِكُمْ مِنْ مَنَازِلِكُمْ إِلَى مُصَلَّاكُمْ خُرُوجَكُمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّكُمْ وَ اذْكُرُوا بِوُقُوفِكُمْ فِي مُصَلَّاكُمْ وُقُوفَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ رَبِّكُمْ وَ اذْكُرُوا بِرُجُوعِكُمْ إِلَى مَنَازِلِكُمْ رُجُوعَكُمْ إِلَى مَنَازِلِكُمْ فِي الْجَنَّةِ أَوِ النَّارِ.» (روضة الواعظين و بصيرة المتعظين (ط - القديمة)، ج‏2، ص: 354، وسائل الشيعة، ج‏7، ص: 482 و بحار الأنوار (ط - بيروت)، ج‏87، ص: 362) روز

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم به تبیین کلام مولا علیه السلام پرداخت و گفت: فطر، شبیه ترین روز به روز قیامت ما است بنابراین با خارج شدن از خانه و رهسپار شدن به محل بر پائی نمازتان، یاد کنید از خارج شدن از قبرهایتان و حرمت به ‌سوی پروردگارایتان را و با ایستادن در محل نمازهایتان از ایستادن در مقابل پروردگارتان یاد کنید و با بازگشتتان به منازل، از منازل خود در بهشت یا جهنم، یاد کنید.

2. روز سرورِ و شادی راستین؛

استاد قربانی در ادامه به دومین ویژگی عید سعید فطر، یعنی روز سرور و شادی راستین اشاره کرد و در این باره گفت: امام زین‌العابدین (علیه‌ السلام) در دعای 45 صحیفه سجادیه که در وداع با ماه مبارک رمضان، قرائت فرموده‌ اند؛ روز فطر را روزی دانسته که خداوند تبارک ‌و تعالی آن را برای مؤمنین، روز عید و روز سرور قرار داده است.

 «اللَّهُمَّ إِنَّا نَتُوبُ إِلَيْكَ فِي يَوْمِ فِطْرِنَا الَّذِي جَعَلْتَهُ لِلْمُؤْمِنِينَ عِيداً وَ سُرُوراً» (الصحيفة السجادية، ص: 202) یعنی روز فطر روزی است موجبِ سرور مؤمنین می باشد.

وی خاطرنشان کرد: واژه «سرور» أخصِّ مطلق از واژه «فَرَح» است؛ چرا که سرور، تنها به ‌واسطه شیئی محقق می‌شود که حقیقتاً سودمند یا لذت آفرین است؛ ولی «فرَح» در مورد شیئی است که آدمی را آزرده‌ خاطر می سازد نیز استعمال می‌شود؛

این استاد حوزه علمیه افزود: «فرح» مانند فرح طفل به‌ واسطه بازی که وی را اذیت نموده و در مورد اطفالی که مشغول بازی هستند که آنان را اذیت نموده گفته می‌شود اطفال، به ‌واسطه بازی فرح دارند و گفته نمی‌شود به ‌واسطه آن بازی، مسرور می‌شود. (الفروق في اللغة، ص: 260)

3. روز گردهمایی اهل دین خداوند؛

 استاد قربانی در ادامه به سومین مورد از ویژگی های عید سعید فطر در کلام معصومین علیهم السلام، یعنی «روز گردهمایی اهل دین خداوند» اشاره کرد.

وی در این باره به دعای 45 صحیفه سجادیه پرداخت که امام زین‌العابدین (علیه‌ السلام) این دعا را در وداع با ماه مبارک رمضان، قرائت فرموده‌ اند و روز فطر را روزی دانسته که خداوند تبارک ‌و تعالی آن را برای اهل دینش روزِ اجتماع و گردهمایی قرار داده است.

 «اللَّهُمَّ إِنَّا نَتُوبُ إِلَيْكَ فِي يَوْمِ فِطْرِنَا الَّذِي جَعَلْتَهُ لِلْمُؤْمِنِينَ عِيداً وَ سُرُوراً وَ لِأَهْلِ مِلَّتِكَ مَجْمَعا.» (الصحيفة السجادية، ص: 202)

4. روز شتاب در همیاری اهل دین خداوند یا اجابت فراخوان؛

وی در ادامه به چهارمین ویژگی این روز سعید پرداخت و گفت: روز فطر از منظر امام زین‌العابدین (علیه ‌السلام) روزی است که خداوند تبارک ‌و تعالی آن را برای اهل دینش، قرار داده است که همه در تعاون و یاری‌رسانی به یکدیگر در این روز شتاب می‌کنند. «الَّذِي جَعَلْتَهُ لِلْمُؤْمِنِينَ عِيداً وَ سُرُوراً، وَ لِأَهْلِ مِلَّتِكَ مَجْمَعا وَ مُحْتَشَدا.» (الصحيفة السجادية، ص: 202)

این استاد حوزه علمیه قم افزود: واژه «حشد» به معنای شتاب در تعاون و یاری‌ کردن یکدیگر است و در موردی که فردی یا گروهی فرا خوانده شده و آنان در اجابت شتاب کنند نیز استعمال می‌شود. (نک: كتاب العين، ج‏3، ص: 91)

استاد قربانی خاطرنشان کرد: در روز فطر، مردم به ‌شدت یکدیگر را بر فطر و نماز، یاری نموده و دعوت کسی را که آنان را برای حضور در محل نماز و انجام نماز فرا می خواند، اجابت می‌کنند. (رياض السالكين في شرح صحيفة سيد الساجدين ؛ ج‏6 ؛ ص188)

5. روز دریافت جایزه؛

ویژگی پنجمی که استاد قربانی بر اساس کلام معصومین علیهم السلام به آن اشاره نموده است، روز دریافت جایزه بودن عید سعید فطر است؛

وی در این راستا به کلام پیامبر اکرم (صلی‌ الله علیه و آلِه و سلم) پرداخت که حضرت می‌ فرمایند: روز اول ماه شوال، منادی ندا می هد ای مؤمنین صبح گاهان به ‌سوی جوایزتان حرکت کنید.

این استاد حوزه علمیه قم به ادامه کلام رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم اشاره کرد که فرمودند: جوایز خداوند مانند جوائز پادشاهان نیست.

«وَ رَوَى جَابِرٌ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ قَالَ النَّبِيُّ (صلی الله علیه و آله و سلم)- إِذَا كَانَ أَوَّلُ يَوْمٍ مِنْ شَوَّالٍ نَادَى مُنَادٍ يَا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ اغْدُوا إِلَى جَوَائِزِكُمْ‏ ثُمَّ قَالَ يَا جَابِرُ جَوَائِزُ اللَّهِ لَيْسَتْ كَجَوَائِزِ هَؤُلَاءِ الْمُلُوكِ ثُمَّ قَالَ هُوَ يَوْمُ الْجَوَائِزِ.» (من لا يحضره الفقيه ؛ ج‏1 ؛ ص511)

استاد قربانی در همین راستا به روایت دیگری پرداخت؛ امام باقر (علیه السلام) نیز سوگند یاد نمودند: «به خدائی که جان وی در دست او است که جوائز دینار و درهم نیست.»

«قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ (علیه السلام) أَمَا وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا هِيَ بِجَائِزَةِ الدَّنَانِيرِ وَ الدَّرَاهِم‏.» (من لا يحضره الفقيه، ج‏2، ص: 97 و ثواب الأعمال و عقاب الأعمال ؛ النص ؛ ص64،  تهذيب الأحكام (تحقيق خرسان)، ج‏4، ص: 193، فضائل الأشهر الثلاثة، ص: 80)

این استاد سطوح عالی خاطرنشان کرد: منظور از جوائز، علاوه بر برآورده شدن حاجت های دنیوی، مغفرت، ثواب ابدی و أموری است که موجبات توفیق بر مغفرت و ثواب ابدی را فراهم می سازد. (روضة المتقين في شرح من لا يحضره الفقيه (ط - القديمة)، ج‏3، ص: 272)

جوائز در قبالِ هدایا؛

وی در توضیح بیشتر بیان کرد: از روایات معصومین (علیهم السلام) استفاده می شود که جوائز در قبال هدایائی است که اهداء می شود و هر مقدار هدایائی که به پروردگار اهداء می شود، نیکوتر باشد؛ جوائز دریافتی نیز نیکو تر خواهد بود.

 «وَ إِنَّ صَلَاةَ اللَّيْلِ آخِرُهُ أَفْضَلُ مِنْ أَوَّلِهِ وَ هُوَ وَقْتُ الْإِجَابَةِ وَ الصَّلَاةُ فِيهِ هَدِيَّةُ الْمُؤْمِنِ إِلَى رَبِّهِ فَأَحْسِنُوا هَدَايَاكُمْ إِلَى رَبِّكُمْ يُحْسِنِ اللَّهُ جَوَائِزَكُمْ‏ فَإِنَّهُ لَا يُوَاظِبُ عَلَيْهَا إِلَّا مُؤْمِنٌ صِدِّيق‏.» (إرشاد القلوب إلى الصواب (للديلمي) ؛ ج‏1 ؛ ص92)

6. روز رَغبَت؛

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه به ششمین ویژگی عید فطر پرداخت و گفت: امام علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) روز عید فطر را روز رغبت نامیده اند.

«وَ فِي الْعِلَلِ الَّتِي تُرْوَى عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ النَّيْسَابُورِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَ يُذْكَرُ أَنَّهُ سَمِعَهَا مِنَ الرِّضَا ع أَنَّهُ إِنَّمَا جُعِلَ يَوْمُ الْفِطْرِ الْعِيدَ لِيَكُونَ لِلْمُسْلِمِينَ مُجْتَمَعاً يَجْتَمِعُونَ فِيهِ وَ يَبْرُزُونَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَيُمَجِّدُونَهُ عَلَى مَا مَنَّ عَلَيْهِمْ فَيَكُونُ يَوْمَ عِيدٍ وَ يَوْمَ اجْتِمَاعٍ وَ يَوْمَ فِطْرٍ وَ يَوْمَ زَكَاةٍ وَ يَوْمَ رَغْبَةٍ.» (من لا يحضره الفقيه، ج‏1، ص: 522، عيون أخبار الرضا عليه السلام ؛ ج‏2 ؛ ص115، علل الشرائع، ج‏1، ص: 269)

استاد حسین قربانی خاطرنشان کرد: رغبت در شیئ، به معنای اراده آن است. (الصحاح، ج‏1، ص: 137)

وی افزود: رغبت، طلب و اراده توأم با حرص است. (نک: مفردات ألفاظ القرآن، ص: 358)

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم اضافه نمود: هرگاه انسان هنگام دعاء، باطن دو دست خود را به سوى آسمان آشكار نماید به این حالت «رغبت» گفته می شود.

«مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى‏، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى‏، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ وَ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ جَمِيعاً، عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنْ يَحْيَى الْحَلَبِيِّ، عَنْ أَبِي خَالِدٍ، عَن‏ مَرْوَكٍ بَيَّاعِ اللُّؤْلُؤِ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ: عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام)، قَالَ: ذَكَرَ الرَّغْبَةَ، وَ أَبْرَزَ بَاطِنَ رَاحَتَيْهِ إِلَى السَّمَاء. «وَ هكَذَا الرَّهْبَةُ» وَ جَعَلَ ظَهْرَ كَفَّيْهِ إِلَى السَّمَاءِ؛ و ....» (الكافي (ط - دارالحديث)، ج‏4، ص: 324- 325)

مقصود از رغبت؛

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه به مقصود از رغبت پرداخت.

1. رغبت به خداوند تبارک و تعالی؛

وی در نخستین مقصود، رغبت به خداوند تبارک و تعالی را مطرح کرد و در ادامه افزود: رغبت به خداوند تبارک و تعالی موجب سعادت آدمی است.

«وَ السَّعِيدُ مِنَّا مَنْ رَغِبَ إِلَيْه.»‏ (الصحيفة السجادية، ص: 32)

استاد قربانی خاطرنشان کرد: رغبت به پروردگار گاه به معنای رغبت در رحمت او است. «رَاغِبِينَ فِي رَحْمَتِك.» (نهج البلاغة (للصبحي صالح)، ص: 199)

2. رغبت به آخرت؛

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه به مقصود دیگر از رغبت، یعنی رغبت به آخرت اشاره کرد و در این رابطه بیان کرد: امیرالمؤمنین (علیه السلام) رغبت به آخرت را عامل سعادت انسان می دانند. «طُوبَى لِلزَّاهِدِينَ فِي الدُّنْيَا الرَّاغِبِينَ فِي الْآخِرَةِ (نهج البلاغة (للصبحي صالح) ؛ ص486)

وی در این باره افزود: «طوبی» علم جنس است برای سعادت. (منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة (خوئى)، ج‏21، ص: 155)

استاد قربانی به درخواست امام زین العابدین (علیه السلام) از خداوند تعالی اشاره نمود و افزود: حضرت علیه السلام تقاضا دارد رغبت در عمل برای آخرت را روزی وی کند. «وَ ارْزُقْنِي الرَّغْبَةَ فِي الْعَمَلِ لَكَ لِآخِرَتِي.» (الصحيفة السجادية ؛ ؛ ص108)

شناسه راغب به آخرت؛

1. پیوند با قرآن؛
2. پیوند با دعاء؛

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه به شناسه راغب به آخرت پرداخت و در این زمینه به دو نشانه، «پیوند او با قرآن و دعا» را ملاک قرار داد؛

وی در این راستا به کلام امیرالمؤمنین (علیه السلام) اشاره کرد که حضرت سعادت انسان را در گرو زهد نسبت به دنیا و رغبت به آخرت می دانند و توجه ویژه به قرآن و دعاء را از نشانه های رغبت به آخرت قلمداد می کنند.

وی افزود: امیرمؤمنان علیه السلام می فرمایند: راغب به آخرت، قرآن را شِعار و دعاء را دِثار خود قرار داده است.

«وَ عَنْ نَوْفٍ الْبَكَّائِيِّ [وَ قِيلَ الْبَكَالِيِّ بِاللَّامِ وَ هُوَ الْأَصَحُ‏] الْبَكَالِيِّ قَالَ: رَأَيْتُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام) ذَاتَ لَيْلَةٍ وَ قَدْ خَرَجَ مِنْ فِرَاشِهِ فَنَظَرَ [إِلَى‏] فِي النُّجُومِ فَقَالَ لِي يَا نَوْفُ أَرَاقِدٌ أَنْتَ أَمْ رَامِقٌ- [قُلْتُ‏] فَقُلْتُ بَلْ رَامِقٌ [يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ‏] قَالَ يَا نَوْفُ طُوبَى لِلزَّاهِدِينَ فِي الدُّنْيَا الرَّاغِبِينَ فِي الْآخِرَةِ أُولَئِكَ قَوْمٌ اتَّخَذُوا الْأَرْضَ بِسَاطاً وَ تُرَابَهَا فِرَاشاً وَ مَاءَهَا طِيباً وَ الْقُرْآنَ شِعَاراً وَ الدُّعَاءَ دِثَاراً» (نهج البلاغة (للصبحي صالح) ؛ ؛ ص486)

استاد قربانی خاطرنشان کرد: شِعار، لباس زیرین است که با شَعر و موی بدن تماس دارد و دِثار، لباس روئین است.

این استاد حوزه علمیه قم افزود: هر گاه به کسی گفته شود: «تو شعار من هستی نه دثار»، به این معنا است که او را نزدیک به خود و مورد محبت خویش می دانند. (كتاب العين، ج‏1، ص: 250- 251)

وی افزود: بنابراین راغب به آخرت، هم با قرآن، ارتباط و پیوند دارد و هم با دعاء و پیوند وی با قرآن عمیق تر است و آن را دوست دارد، یعنی از نزدیکی همچون لباس زیرین او است و قرآن، را دوست می داند.

7. روز تَضَرُّع؛

هفتمین و آخرین ویژگی این عید سعید که استاد حسین قربانی به آن اشاره نموده است، بر اساس کلام امام رضا (علیه السلام) است؛ آقا امام رضا علیه السلام روز عید فطر را روز تضرع نامیده اند.

«وَ فِي الْعِلَلِ الَّتِي تُرْوَى عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ النَّيْسَابُورِيِّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَ يُذْكَرُ أَنَّهُ سَمِعَهَا مِنَ الرِّضَا (علیه السلام) أَنَّهُ إِنَّمَا جُعِلَ يَوْمُ الْفِطْرِ الْعِيدَ لِيَكُونَ لِلْمُسْلِمِينَ مُجْتَمَعاً يَجْتَمِعُونَ فِيهِ وَ يَبْرُزُونَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَيُمَجِّدُونَهُ عَلَى مَا مَنَّ عَلَيْهِمْ فَيَكُونُ يَوْمَ عِيدٍ وَ ..... وَ يَوْمَ رَغْبَةٍ.» (من لا يحضره الفقيه، ج‏1، ص: 522، عيون أخبار الرضا عليه السلام ؛ ج‏2 ؛ ص115، علل الشرائع، ج‏1، ص: 269)

وی افزود: تضرُّع به سوی پروردگار به معنای تخشُّع است. (كتاب العين ؛ ج‏1 ؛ ص270) تضرع در محضر خداوند مهربان، موجب نجات انسان است. «وَ لَا يُنْجِينِي مِنْكَ إِلَّا التَّضَرُّعُ إِلَيْكَ وَ بَيْنَ يَدَيْكَ.» (الصحيفة السجادية، ص: 238)

مصادیقِ تضرُّع؛

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: تضرع در درگاه ربوبی یعنی انسان حاجت خود را با کیفیتی خاص از محضر خداوند مهربان درخواست نماید که در روایات معصومین (علیهم‌السلام) بیان ‌شده است.

بخش پایانی این گفتگو خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، با استاد حسین قربانی نائینی به بیان برخی از مصادیق تضرع اختصاص یافته است که بیان می گردد:

1.  بالا آوردن دستان خود؛

امام باقر (علیه السام) بالا بردن دست ها را، تضرُّع خوانده اند.

«مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى‏، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (عليه السلام) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: «فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ وَ ما يَتَضَرَّعُونَ» (مؤمنون، 76) قَالَ: «الِاسْتِكَانَةُ هِيَ الْخُضُوعُ؛ وَ التَّضَرُّعُ رَفْعُ الْيَدَيْنِ وَ التَّضَرُّعُ بِهِمَا» (الكافي (ط - دارالحديث)، ج‏4، ص: 327)

2. حرکت دادن انگشتان سَبّابه به سمت راست و چپ؛

از منظر امام صادق (علیه السلام) حرکت دادن انگشتان به سمت راست و چپ، تضرُّع خوانده می شود. 

«مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيى‏، عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسى‏، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ وَ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ جَمِيعاً، عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنْ يَحْيَى الْحَلَبِيِّ، عَنْ أَبِي خَالِدٍ، عَن‏ مَرْوَكٍ بَيَّاعِ اللُّؤْلُؤِ، عَمَّنْ ذَكَرَهُ: عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام، قَالَ: ذَكَرَ الرَّغْبَةَ، وَ أَبْرَزَ بَاطِنَ رَاحَتَيْهِ إِلَى السَّمَاءِ؛ «وَ هكَذَا الرَّهْبَةُ» وَ جَعَلَ ظَهْرَ كَفَّيْهِ إِلَى السَّمَاءِ؛ «وَ هكَذَا التَّضَرُّعُ» وَ حَرَّكَ أَصَابِعَهُ يَمِيناً وَ شِمَالًا؛ «وَ هكَذَا التَّبَتُّلُ» وَ يَرْفَعُ أَصَابِعَهُ مَرَّةً وَ يَضَعُهَا مَرَّةً؛ «وَ هكَذَا الِابْتِهَالُ» وَ مَدَّ يَدَهُ تِلْقَاءَ وَجْهِهِ إِلَى الْقِبْلَةِ، وَ لَايَبْتَهِلُ حَتّى‏ تَجْرِيَ الدَّمْعَة.» (الكافي (ط - دارالحديث)، ج‏4، ص: 325)

مقصود از انگشتان، دو انگشت سَبّابه است مَجازا و بعید است که منظور تمام انگشتان باشد. (مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، ج‏12، ص: 45)

3. حرکت دادن انگشت سَبّابه در مقابل صورت؛

امام صادق (علیه السلام) یکی از مصادیق تضرُّع در درگاه خداوند را حرکت دادن انگشت سَبّابه در مقابل صورت می دانند.

«عَنْهُ، عَنْ أَبِيهِ أَوْ غَيْرِهِ ، عَنْ هَارُونَ بْنِ خَارِجَةَ، عَنْ أَبِي بَصِيرٍ: عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام، قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الدُّعَاءِ وَ رَفْعِ الْيَدَيْنِ، فَقَالَ: «عَلى‏ أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ: أَمَّا التَّعَوُّذُ، فَتَسْتَقْبِلُ  الْقِبْلَةَ بِبَاطِنِ كَفَّيْكَ؛ وَ أَمَّا الدُّعَاءُ فِي الرِّزْقِ، فَتَبْسُطُ كَفَّيْكَ وَ تُفْضِي بِبَاطِنِهِمَا إِلَى السَّمَاءِ؛ وَ أَمَّا التَّبَتُّلُ، فَإِيمَاءٌ بِإِصْبَعِكَ السَّبَّابَةِ؛ وَ أَمَّا الِابْتِهَالُ، فَرَفْعُ يَدَيْكَ تُجَاوِزُ بِهِمَا رَأْسَكَ؛ وَ دُعَاءُ التَّضَرُّعِ أَنْ تُحَرِّكَ إِصْبَعَكَ السَّبَّابَةَ مِمَّا يَلِي‏ وَجْهَكَ، وَ هُوَ دُعَاءُ الْخِيفَة.» (الكافي (ط - دارالحديث)، ج‏4، ص: 326 – 327)  /270/260/43/