حضرت علیه السلام مدینه را حوزه درسی خود قرار دادند و هزاران نفر از محضرشان کسب فیض کردند. از بلاد دور و نزدیک وقتی منقبت علمی و دانشی حضرت علیه السلام را شنیدند، از اقصی نقاط به مدینه می آمدند و از نظرات حضرت استفاده می کردند.

به مناسبت شهادت رئیس مذهب، آقا ابوعبدالله جعفر بن محمد الصادق علیهما السلام، استاد حسین طهماسبی با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به گفتگو پرداخت.

وی در ابتدای گفتگو، به زندگانی حضرت علیه السلام نگاهی اجمالی نمود: امام صادق علیه السلام در سال 83 هجری به دنیا آمدند و سال 148 هجری به شهادت رسیدند و 34 سال امامت کردند و در سن 31 سالگی به امامت رسیدند.

این استاد حوزه علمیه قم افزود: امویان در سال 41 هجری قمری به قدرت رسیدند و تا سال 132 هجری قمری در رأس حکومت بودند.

وی اضافه نمود: حضرت علیه السلام مدینه را حوزه درسی خود قرار دادند و هزاران نفر از محضرشان کسب فیض کردند. از بلاد دور و نزدیک وقتی منقبت علمی و دانشی حضرت علیه السلام را شنیدند، از اقصی نقاط به مدینه می آمدند و از نظرات حضرت استفاده می کردند.

استاد طهماسبی در ادامه بیان کرد: کار به جایی می رسد که ابن عقده زیدی در کتاب رجالی خود می نویسد: تعداد شاگردان حضرت صادق علیه السلام بیش از چهار هزار نفر بوده است.

شاگردان حضرت علیه السلام

ابان بن تغلب

وی در بخش دیگری از این گفتگو به معرفی تعدادی از شاگردان حوزه امام صادق علیه السلام پرداخت و در نخستین گام به ابان بن تغلب (م 141ق) اشاره کرد: ابان بن تغلب که از محضر سه امام، یعنی امام زین العابدین، امام باقر و امام صادق علیه السلام بهره برد از امام صادق علیه السلام، حدود سی هزار روایت را نقل کرده است.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در همین راستا به کلامی از حسن بن علی زیاد وشاء پرداخت: شيخ طوسى از احمد بن محمد بن عيسى بن قمى روايت كرده كه به جهت طلب حديث به كوفه هجرت کردم و در آنجا حسن بن على وشاء را ملاقات نمودم. از او سؤال كردم كه كتاب علأن رزين و ابان بن عثمان را براى من بياورد، وقتی آورد، به او گفتم: دوست مى‌دارم روايت اين دو كتاب را به من اجازه بدهی.

گفت: خدا تو را رحمت كند! چه عجله‌ اى دارى، برو از روى آنها بنویس، بعد سماع كن.

 گفتم: از حوادث روزگار ايمن نيستم.

گفت: اگر من دانستم كه برای حدیث، طالبی مانند تو هست، بسیار حدیث اخذ می کردم؛ زیرا در این مسجد، 900 تن از مشایخ را درک کردم که هر یک می گفت: «حدَّثنى جعفرُ بْن مُحَمَّد».

استاد حسین طهماسبی در ادامه نام زرارة بن اعین و جمیل بن درّاج را یادآوری کرد و افزود: ابن خلکان در ذیل بیان از شخصیت امام صادق علیه السلام به جابر بن حیان اشاره می کند: (وفيات الأعيان) (1/ 327)

«و كان تلميذه أبو موسى جابر بن حيان الصوفي الطرسوسي قد ألف كتاباً يشتمل على ألف ورقة تتضمن رسائل جعفر الصادق وهي خمسمائة رسالة.»

ابوبصیر لیث بن بختری مرادی

وی اضافه نمود: از دیگر شاگردان آقا امام صادق علیه السلام، لیث بن البختری است که امام صادق علیه السلام او را از ارکان زمین و از دانشمندان می داند.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه خاطرنشان کرد: اگر بدانیم که عظمت معرَّف، به عظمت معرِّف خواهد بود، به این نکته می رسیم که اگر امام معصوم علیه السلام از کسی تعریف می کند، به همان اندازه که معرِّف از او تعریف می کند، بالا می رود. از اینرو اگر امام صادق علیه السلام، فردی را دانشمند بداند، حاکی از مقام والای علمی اوست.

هشام بن حکم

وی در ادامه به کلام آقا امام صادق علیه السلام نسبت به یک جوان، به نام هشام بن حکم اشاره کرد: (امام صادق علیه السلام می فرمود: هشام بن حکم مراقب و نگهبان حق ما و مؤید صدق ما و نابود کننده نظرهای باطل دشمنان ماست. کسی که از او پیروی کند، از ما پیروی کرده است و کسی که با او مخالفت کند، با ما مخالفت ورزیده است.) (هشام بن حکم، صفایی، ص 14.; رجال نجاشی، ص 433; فهرست شیخ طوسی، ص 355.)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه به کلامی دیگر از آقا امام صادق علیه السلام پرداخت که نسبت به روش هشام و مؤمن الطاق می فرماید: هشام! شما باطل را با حق جواب می دهید؛ به مؤمن الطاق فرمودند: شما باطل را با باطل جواب می دهید.

جابر بن یزید جعفی

استاد حسین طهماسبی به جابر بن یزید جعفی، آن صحابی خاص امامین صادقین علیه السلام اشاره کرد که آقا امام صادق علیه السلام درباره او فرمودند: «همانا او را جابر نامیدند زیرا كمبودهای مؤمنین را با دانش خویش جبران می ‌‌كند و اوست دریائی بیكران و بابی از علم در عصر خویش.»

حمران بن اعین

وی در ادامه به حُمران‌ بن اَعْيَن بن سُنسُن شيبانى، محدّث امامى قرن دوم اشاره کرد که از اصحاب و راويان امام محمد باقر و امام جعفر صادق عليهما السلام بود و امام چهارم، على ‌بن حسين علیهما السلام، را نيز درك كرد و رواياتى به نقل از وى از آن حضرت يافت مى ‌شود.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم افزود: در رجال کشی، جلد اول،  صفحه 414 آمده است: حضرت امام باقر عليه السلام به او فرمود: «تو از شيعیان ما در دنيا و آخرت هستی.»

وی افزود: در رجال علامه حلی و در صفحه 69 بیان شده است که حضرت امام صادق عليه السلام بعد از رحلت او فرمود: «ماتَ وَ اللّهِ مُؤمِنا»؛ به خدا قسم! به حالت ايمان از دنيا رفت.

استاد حسین طهماسبی از اساتید سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه به اصحاب اجماع از دیدگاه رجال کشی اشاره نمود و به عنوان مقدمه بیان کرد: یکی از رجالی های نامدار شیعه، محمد بن عمر بن عبدالعزیز کشّی است که البته در مورد تاریخ ولادت ایشان اختلاف است اما بنا بر نقلی در سال 240 قمری رحلت نموده است.

وی افزود: می دانیم که ولادت امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف در سال 255 قمری و غیبت ایشان در 260 قمری بوده است که بنا بر قول معروف، تا 329 قمری غیبت صغرای ایشان به طول انجامید.

این استاد حوزه علمیه خاطرنشان کرد: اگر 240 هجری تولد کشی باشد، غیبت صغری را که درک کرده، حتی قبل از آن هم بوده است.

وی بعد از بیان این مقدمه در جایگاه خاصّ زمانی این عالم رجالی بزرگ، اضافه نمود: ایشان از عده ای نام می برد که جزو اصحاب اجماع هستند.

وی خاطرنشان کرد: البته بین علما اختلاف است؛ اما به هر حال ایشان 18 نفر را نام می برد که جزو اصحاب اجماع هستند که در این میان 6 نفر از اصحاب امام کاظم علیه السلام و امام رضا علیه السلام، 6 نفر از اصحاب امام صادق علیه السلام و امام باقر علیه السلام و 6 نفر فقط از اصحاب امام صادق علیه السلام هستند.

شاگردان امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام:

• زراره
• محمد بن مسلم
• فضیل بن یسار
• ابوبصیر
• برید بن معاویه
• معروف بن خرّبوذ

که افضل اینها زراره است.
 

شاگردان خاصه امام صادق علیه السلام

• جمیل بن دراج
• ابان بن عثمان
• عبدالله بن بکیر
• عبدالله بن عثمان
• حماد بن عیسی
• حماد بن عثمان

که گفته اند: افضل آنها جمیل بن دراج است.

شاگردان امام کاظم علیه السلام و امام رضا علیه السلام:

• یونس بن عبدالرحمن
• صفوان بن یحیی
• ابن  ابی عمیر
• عبدالله بن مغیره
• حسن بن محبوب
• احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی

کشی خاطرنشان کرده است که برخی از امامیان، به جای حسن بن محبوب، کسانی چون حسن بن علی بن فَضّال، فَضالَة بن ایوب و عثمان بن عیسی را مطرح کرده‌اند.

ویژگی های شاگردان طراز امام صادق علیه  السلام

استاد حسین طهماسبی در ادامه به بیان برخی از ویژگی های شاگردان طراز اول امام صادق علیه السلام اشاره کرد و در اولین مورد به تقوا و ورع آنها پرداخت.

وی در این راستا به آیه 29 از سوره مبارکه انفال اشاره کرد: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً وَ يُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ».(اى اهل ايمان! اگر [در همه امورتان‏] از خدا پروا كنيد، براى شما [بينايى و بصيرتى ويژه‏] براى تشخيص حق از باطل قرار مى‏دهد، و گناهانتان را محو مى‏كند، و شما را مى‏آمرزد و خدا داراى فضل بزرگ است.)

این استاد حوزه علمیه قم کلام امام باقر علیه السلام به ابان ابن تغلب را خاطرنشان کرد که به وی فرمودند: شما فتوا بدهید.«وكان الإمام الباقرعليه السلام قد قال له: اجلس في مسجد المدينة إفتِ الناس فإني أحب أن يرى في شيعتي مثلك.» (نجاشي، رجال النجاشي، ص7-8.)

وی خاطرنشان کرد: این موضوع، خیلی مسأله مهمی است؛ حرف او حرف امام معصوم علیه السلام است؛ چه تقوایی می خواهد تا اینکه حرفش، حرف امام تلقی بشود.

پیروی از ولایت

این استاد سطوح عالی حوزه در ادامه افزود: در کل تاریخ، یک ضعف داشتیم که دشمن از آن ناحیه به ما ضربه زده است.

وی افزود: ما شاهدیم که دشمنان امیرالمؤمنین علیه السلام، امام مجتبی علیه السلام و امام حسین علیه السلام مسلمان بودند، قرآن و نماز و قبله را قبول داشتند؛ برخی از آنها در برخی از جنگ ها کنار امیرالمؤمنین مجروح شدند.

استاد طهماسبی اضافه نمود: آنچه مهم است، حضور ولایت است که در هر عصر و زمانی دشمن بر این امر تأکید کرده است.

وی در همین راستا به روایتی از اصول کافی پرداخت: «أَمَا لَوْ أَنَّ رَجُلًا قَامَ لَيْلَهُ وَ صَامَ نَهَارَهُ وَ تَصَدَّقَ بِجَمِيعِ مَالِهِ وَ حَجَّ جَمِيعَ دَهْرِهِ وَ لَمْ يَعْرِفْ وَلَايَةَ وَلِيِّ اللَّهِ فَيُوَالِيَهُ وَ يَكُونَ جَمِيعُ أَعْمَالِهِ بِدَلَالَتِهِ إِلَيْهِ مَا كَانَ لَهُ عَلَى اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ حَقٌّ فِي ثَوَابِهِ وَ لَا كَانَ مِنْ أَهْلِ الْإِيمَانِ ثُمَّ قَالَ أُولَئِكَ الْمُحْسِنُ مِنْهُمْ يُدْخِلُهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ بِفَضْلِ رَحْمَتِهِ.» (الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏2، ص: 19)

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: باید به ولایت فقیه تمسک کنیم و در این عصر، باید به کلام ولی فقیه توجه کنیم؛ باید همگان را دعوت به «ولایت» کنیم که هیچ جایگزینی ندارد.

استاد حسین طهماسبی در بخش دیگری از گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به تخصصی خواندن علوم اشاره کرد و افزود: ما ناچاریم از اینکه کلیاتی را بدانیم؛ کسی که به عنوان مبلغ سفر می کند، باید مقداری فلسفه، کلام و روایات را بداند. اما به مرحله ای می رسیم که اگر کسی بخواهد در چند علوم تخصص یابد، عمرش کفاف نمی دهد.

وی افزود: شبهات و مسائلی که پیش می آید، هر روز بیش از پیش افزونی می یابد. از این رو اگر بخواهیم به برخی از آنها جواب بدهیم، به بسیاری دیگر از مسائل و شبهات نخواهیم رسید.

این استاد سطوح عالی حوزه اضافه نمود: در مورد ادبیات و اینکه سه سال طلبه را روی آن نگاه داریم، باید از خود بپرسیم که آیا این کار لازم است؟ ما باید اهداف خود را تعیین کنیم و بدانیم که از طلبه چه می خواهیم؛ از او می خواهیم که بتواند احادیث را درست بخواند و درست تلفظ کند و اگر به متن عربی رسید، دچار مشکل نشود.

وی خاطرنشان کرد: اگر این امر را بخواهیم، در 32 ساعت انجام می شود؛ البته ادعای من در 16ساعت است که متون عربی را بخواند و مشکلی برایش پیش نیاید.

استاد طهماسبی  افزود: اما اگر هدف ما بدست آوردن تخصص و اجتهاد است، برای آن، زمان بیشتری لازم داریم. ما باید اهدافمان را نسبت به کلیات مشخص کنیم؛ سرفصل هایی نوشته بشود؛ طلبه مهارت در اصل آن کارها داشته باشد.

انتقال علوم از حوزه به دانشگاه

این استاد حوزه علمیه قم در بخش پایانی از گفتگو خاطرنشان کرد: قاعده ای داریم به نام «قاعده ممکن اشرف» که به «امکان اشرف» معروف شده است؛ طبق آن قاعده، قائل به آن هستیم که هر چه وجود پیدا می کند و هر چیز که هست، از مجرای حضرت حق است و این محال است که به مادون برسد الا به واسطه ولی معصوم.

وی افزود: هر علمی را که می بینیم، از مجرای ولی حیّ به مادون می رسد.

استاد طهماسبی اضافه نمود: اما نسبت به موضوع انتقال علوم حوزوی و علوم اهل بیت علیهم السلام به دانشگاه، باید دید که وظیفه حوزه و دانشگاه چیست؟ باید وظایف هر کدام تعیین و تفکیک بشود؛ ضمن اینکه قائل به وحدت این دو هم هستیم.

وی افزود: دانشگاه وظیفه دارد بعضی از مسائل مجهول را برای ما معلوم کند؛ مانند تلقیح مصنوعی؛ اما در کنار دانشگاه، کسی باید بگوید: مثلا تلقیح مصنوعی در کجا جایز است که تلقیح انجام بشود و در کجا جایز نیست؛ که آن موضوع، وظیفه حوزه است که باید بتواند آن را درک کند.

این استاد سطوح عالی حوزه تأکید کرد: اما در اصل کار مبنا و اساس هر دو باید فقه آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم باشد؛ یعنی دانشجو باید هدف را بشناسد، اگر بخواهد چیزی را کشف کند، باید برای رضای خدا باشد./270/260/43/