یکی از دلایل پذیرش این وصلت از سوی امامان، حفظ شیعیان از دسیسه های کینه توزانه مأمون بود. از این رو امام (علیه السلام) اگر چه تن به این ازدواج داد، اما شواهد تاریخی گواه این حقیقت است که مأمون نتوانست به حیله‏ های از پیش تعیین شده خود دست یابد. امام جواد (علیه السلام) تا پایان خلافت مأمون در مدینه ساکن بود و پس از مرگ مأمون به دستور معتصم عباسی و در سال 220 هجری قمری، به همراه همسرش (ام الفضل) به بغداد رفت. ایشان در ماه ذی قعده همان سال مسموم و در آخر آن ماه به شهادت رسید.

به مناسبت هزار و دویست و بیست و یکمین سالگرد شهادت امام جواد الأئمه (علیه السلام)، استاد عبدالعظیم رجبی ارهانی، از اساتید حوزه علمیه قم با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به گفتگو پرداخت.

وی در ابتدای این گفتگو به مختصری از زندگی نامه حضرت (علیه السلام) اشاره نمود: امام نهم كه نام مبارکش «محمّد»، كنیه اش «ابو جعفر» و معروف‏ ترین القاب او «تقی» و «جواد» است، در ماه رمضان سال 195 هجری قمری در شهر «مدینه» دیده به جهان گشود.

این استاد حوزه علمیه قم افزود: پدر آن حضرت، امام علیّ بن موسی الرضا (علیهما السلام) امام هشتم شیعیان بود. مادر او نیز، «سبیكه» نام داشت كه از خاندان «ماریه قبطیه»، همسر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) به شمار می رفت و از نظر فضائل اخلاقی در درجه والایی قرار داشت و برترین زنان زمان خود بود؛ به طوری كه امام رضا (علیه السلام) از او به عنوان بانویی منزه و پاك دامن و با فضیلت یاد می كرد.

1- دلیل شناخت کمتر نسبت به امام جواد (علیه السلام):

استاد عبدالعظیم رجبی ارهانی در ادامه افزود: امام جواد (علیه السلام) به دو دلیل، در بین مردم نسبت به دیگر امامان (علیهم السلام) کمتر شناخته شده است:

اول) کمی سن و کوتاه بودن عمر آن حضرت:

وی اضافه نمود: بنا بر آنچه در تاریخ آمده است، امام جواد (علیه السلام) در 8 سالگی به امامت رسید و در سن 25 سالگی به شهادت رسید.

این استاد حوزه علمیه قم افزود: از این رو کوتاه بودن عمر حضرت جواد (علیه السلام) یکی از دلایلی است که می توانیم بگوییم که امام جواد (علیه السلام) نسبت به ائمه دیگر که از عمر بیشتری برخورد بودند، کمتر در بین مردم مطرح شدند.

وی تأکید کرد: اما در واقع مطابق آنچه در منابع حدیثی شیعه آمده، ما در مورد امام جواد (علیه السلام) معارف کمی نداریم، یعنی دانستنی ها و مطالب زیادی داریم که متاسفانه این ها کمتر در میان شیعه مطرح شده است.

استاد رجبی خاطرنشان کرد: اگر نویسندگان و اهل تحقیق بتوانند در این زمینه میراث فرهنگی و علمی دوران زندگی امام جواد (علیه السلام) را برای مردم تشریح و مطرح کنند، شاید بتوان گفت که آنچه که در مورد امام نهم حضرت جواد (علیه السلام) وجود دارد، نسبت به ائمه دیگر کمتر نیست.

دوم) شرایط خاص دوران امام جواد (علیه السلام):

وی افزود: امام جواد (علیه السلام) در دوره و زمان خاصی از تاریخ زندگی می کردند که با پیچیدگی ها و مسائلی روبه رو شدند که این موارد در زندگانی سایر امامان شیعه (علیهم السلام) کمتر وجود داشت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه در ادامه بیان کرد: امام (علیه السلام) در دوران حکومت «مأمون» و «معتصم» عباسی زندگی کردند.

وی افزود: در این دوران حکومت عباسیان در افول قرار گرفته بود که با مرگ مأمون عباسی و قدرت گرفتن معتصم، رو به نزول بیشتر گرایید.

استاد رجبی اضافه نمود: زمانی که یک حاکم قدرتمند در جامعه زندگی می­ کند، بر روی تمام مسائل آن زمان تأثیر دارد؛ مانند وقتی که «یزید» به حکومت رسید و امام حسین (علیه السلام) در برابر او قیام کرد و آن حادثه مهم اتفاق افتاد و نقطه اوجی شد که در زمان سایر ائمه و امامان معصوم (علیه السلام) وجود نداشت.

2- ویژگی های اخلاقی و علمی امام جواد الائمه (علیه السلام):

2-1- اخلاق حسنه:

این استاد حوزه علمیه قم افزود: حضرت جواد الائمه (علیه السلام) این ویژگی را از جدّ بزرگوارشان پیامبر مکرم حضرت محمد بن عبدالله (صلی الله علیه و آله و سلم) به ارث بردند.

وی خاطرنشان کرد: در قرآن هم تاکید شده است که مسلمانان از اخلاق پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) الگو و سرمشق گیرند، به مسلمانان توصیه کردند که در رفتار و زندگی خودشان در تمام مراحل باید از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) الگو بگیرند.

استاد ارهانی اضافه نمود: فرزندان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیت (علیهم السلام) مانند پیامبر بزرگوار (صلی الله علیه و آله و سلم) متّصف و متخلّق به آن اخلاق نیکو و حسنه بودند.

2-2- علم فراوان:

استاد عبدالعظیم رجبی ارهانی افزود: یکی از ویژگی های دیگر امام جواد (علیه السلام) علم فراوان و وسیع ایشان است؛ چنانچه پدران بزرگوارشان هم این علم وسیع (علم لدنی) را داشتند و به معنای واقعی کلمه عالم بودند. این امر در مناظراتی که ایشان انجام دادند که نمونه های آن وجود دارد، قابل مشاهده است.

وی تأکید کرد: ما شیعیان معتقد هستیم که این علم از طریق اجدادشان به ایشان منتقل شده است، یعنی به قدرت الهی، علم پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به امام علی بن ابی طالب (علیهما السلام) و نسل به نسل تا حضرت مهدی موعود (عجل الله تعالی فرجه الشریف) منتقل شده و این علم لدنی که خداوند در اختیار این الگوهای بشریت گذاشته در نزد امام جواد (علیه السلام) هم بوده است.

2-3- تقوا و پارسایی:

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: امام جواد (علیه السلام) مانند همه امامان شیعه، الگوی کامل تقوا و پارسایی و نمونه بارز عبادت، بندگی و سجده های طولانی برای خداوند بودند.

2-4- ادب و گشاده رویی با دوست و دشمن:

وی در ادامه افزود: امام جواد (علیه السلام) با همگان با ادب و احترام برخورد می کردند. این امر باعث جذب مخالفان و دشمنان امام به سوی ایشان می شد. سازش و نرم خویی با دوستان و شیعیان نیز از صفات ایشان است.

2-5- حرّیت و آزادگی:

استاد رجبی ارهانی اضافه نمود: همه ائمه اهل بیت (علیهم السلام) از این ویژگی برخوردار بودند. آن بزرگواران هیچ گاه تسلیم ظلم و ستم نمی شدند و حاضر بودند در این راه تمام سختی ها را تحمل کنند.

وی خاطرنشان کرد: این ویژگی الگویی برای ماست که در هیچ زمانی ظلم و ستم را قبول نکنیم و با آزادگی، اعتقادات و مبانی خودمان را مطرح کنیم و تسلیم فتنه ها و توطئه های دشمنان قسم خورده اسلام و مخالفان نشویم.

این استاد حوزه علمیه قم افزود: در این زمان که حمله به مقدسات مسلمانان از سوی آمریکائی ها و صهیونیست ها با چاپ و نشر کاریکاتورها و فیلم ها شروع شده مسلمانان و به ویژه پیروان واقعی اهل بیت (علیهم السلام) می بایست با وحدت و یکپارچگی خاص با حضور در راه پیمائی ها و تظاهرات به مبارزه با استکبار جهانی برخیزند که همین کار را هم کردند.

3- کرامات مهم در زندگی حضرت جواد(علیه السلام):

اول) تولد حضرت (علیه السلام):

وی در ادامه بیان کرد: تولد امام جواد (علیه السلام) که در اواخر عمر امام رضا (علیه السلام) رخ داد، یک کرامت الهی بود؛ آن چنان که امام رضا (علیه السلام) بارها از حضرت جواد (علیه السلام) به عنوان مولودی پرخیر و بركت یاد می کردند.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم افزود: «ابو یحیای صنعانی» می گوید: روزی در محضر امام رضا (علیه السلام)، فرزندش ابوجعفر را كه خردسال بود، آوردند.

 امام فرمود: «این مولودی است كه برای شیعیان ما، با بركت تر از او زاده نشده است».

وی خاطرنشان  کرد: دو تن از شیعیان به نام «ابن اسباط» و «عبّاد بن اسماعیل» هم می گویند: در محضر امام رضا (علیه السلام) بودیم كه ابو جعفر را آوردند، عرض كردیم: این همان مولود پرخیر و بركت است؟ حضرت فرمود: «آری، این همان مولودی است كه در اسلام با بركت تر از او زاده نشده است».

استاد رجبی افزود: دلیل این خیر و بركت و کرامت خاصّ این بود كه عصر امام رضا (علیه السلام) عصر ویژه ای بوده و تعیین جانشین و معرفی امام بعدی، با مشكلاتی روبرو شده بود كه در عصر امامان قبلی، بی سابقه بود.

وی اضافه نمود: زیرا از یك سو پس از شهادت امام كاظم (علیه السلام) گروهی كه به «واقفیه» معروف شدند، بر اساس انگیزه های مادی، امامت حضرت رضا (علیه السلام) را انكار كردند و از سوی دیگر امام رضا (علیه السلام) تا حدود چهل و هفت سالگی دارای فرزند نشده بود و چون احادیث رسیده از پیامبر حاكی از آن بود كه امامان دوازده نفرند كه نه نفر آنان از نسل امام حسین علیه السلام خواهند بود، فقدان فرزند برای امام رضا (علیه السلام)، هم امامت خود آن حضرت و هم تداوم امامت را زیر سؤال می برد و واقفیه این موضوع را دستاویز قرار داده امامت حضرت رضا (علیه السلام) را انكار می­ كردند.

 وی افزود: گواه این معنا، اعتراض «حسین بن قیاما واسطی» از سران «واقفیه» بود که طی نامه ای به امام رضا (علیه السلام) او را متهم به عقیمی كرد و نوشت: چگونه ممكن است امام باشی در صورتی كه فرزندی نداری؟!  امام (علیه السلام) هم در پاسخ نوشت: «از كجا می دانی كه من دارای فرزندی نخواهم بود، سوگند به خدا بیش از چند روز نمی گذرد كه خداوند پسری به من عطا می كند كه حق را از باطل جدا می كند.»

دوم) امامت حضرت (علیه السلام) در کودکی:

استاد عبدالعظیم رجبی ارهانی در بخش دیگر ادامه داد: اینکه امامت به قدرت الهی به یک نوجوان هشت ساله که هنوز به سن بلوغ نرسیده است منتقل شد یک کرامت مهم بود؛ آنچنانکه پیش از این، نبوت به حضرت عیسی (علیه السلام) در نوزادی داده شده بود.

سوم) مناظرات علمی حضرت(علیه السلام):

وی اضافه نمود: مناظراتی که امام (علیه السلام) با دانشمندان فرقه ها و مذاهب مختلف در این دوره دارد، بسیار مهم است. اینکه چگونه یک نوجوان می تواند در مناظرات و بحث های مختلف اسلامی و فکری با دانشمندان آن زمان، آنان را مغلوب کند، هم کرامتی بزرگ بود و هم علامتی بر حقانیت امامت ایشان.  

4- شاگردان امام جواد (علیه السلام):

این استاد حوزه علمیه قم افزود: امام جواد (علیه السلام) با وجود کوتاهی دوران حیات و امامت، شاگردان بزرگی را تربیت می کنند؛ امثال «حضرت عبدالعظیم حسنی»، «جناب علی بن مهزیار اهوازی»، «فضل بن شاذان نیشابوری»، «محمد بن سنان زاهری»، «ابونصر بزنطی کوفی» و «دعبل خزاعی» از شاگردان آن حضرت هستند که نزد ایشان، رشد علمی یافته و تربیت شدند و یا از آن حضرت (علیه السلام) حدیث نقل کردند.

وی اضافه نمود: راوایان احادیث جواد الائمه (علیه السلام) تنها محدثان شیعه نبودند؛ بلكه علماء و دانشمندان اهل تسنن نیز معارف و حقایقى از اسلام را از آن حضرت نقل كرده ‏اند.

استاد رجبی ادامه داد: به عنوان نمونه «خطیب بغدادى‏» احادیثى با سند خود ازآن حضرت نقل كرده است. همچنین «حافظ عبدالعزیز بن اخضر جنابذى» در كتاب معالم العترة الطاهرة و مؤلفانى مانند «ابوبكر احمد بن ثابت»، «ابواسحاق ثعلبى» و «محمد بن مندة بن مهربذ» در كتب تاریخ و تفسیر خویش روایاتى از آن حضرت نقل كرده‏ اند.

5- شهادت امام جواد (علیه السلام):

استاد رجبی ارهانی افزود: مأمون خلیفه عباسی که مانند سایر خلفای بنی‌عباس از نفوذ باطنی امامان معصوم (علیهم السلام) در بین مردم هراس داشت، سعی کرد ابن الرضا (علیه السلام) را تحت مراقبت خاص خویش قرار دهد که یکی از حیله‌ های وی برای اینکار ازدواج دخترش با امام بود.

وی اضافه نمود: از این رو دختر خویش «ام الفضل» را به ازدواج حضرت امام جواد (علیه السلام) درآورد تا مراقبی دائمی و از درون خانه، بر امام گمارده باشد.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم افزود: دلیل دیگری که مأمون دختر خود را به ازدواج امام در آورد، کشاندن امام به سمت خود بود؛ چرا که تصور می کرد امام با این وصلت مجذوب مادیات و جاه و مقام شده، قداست وی خدشه دار و از راه اصلی منحرف، شیعیان متفرق شده و مأمون قوی تر می شود.

وی خاطرنشان کرد: مأمون همچنین می خواست با این وصلت علویان را از اعتراض و قیام بر ضد خود باز داشته، خود را دوستدار و علاقه مند به آنان نشان دهد.

استاد ارهانی در ادامه بیان کرد: امام جواد (علیه السلام) نیز که مانند بقیه امامان (علیه السلام) از آینده اطلاع داشت و هیچ کاری را بدون آگاهی انجام نمی داد، به خوبی از دسیسه های مأمون آگاه بود و با علم به وصلت با دختر وی رضایت داد.

وی افزود: یکی از دلایل پذیرش این وصلت از سوی امامان، حفظ شیعیان از دسیسه های کینه توزانه مأمون بود. از این رو امام (علیه السلام) اگر چه تن به این ازدواج داد، اما شواهد تاریخی گواه این حقیقت است که مأمون نتوانست به حیله‏ های از پیش تعیین شده خود دست یابد.

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: امام جواد (علیه السلام) تا پایان خلافت مأمون در مدینه ساکن بود و پس از مرگ مأمون به دستور معتصم عباسی و در سال 220 هجری قمری، به همراه همسرش (ام الفضل) به بغداد رفت. ایشان در ماه ذی قعده همان سال مسموم و در آخر آن ماه به شهادت رسید.

وی خاطرنشان کرد: مزار مطهر و منور آن حضرت در کاظمین (بغداد) و در کنار قبر جدش «امام کاظم (علیه السلام)» هم اکنون قبله حاجات عابدان، عاشقان و پیروان اهل البیت (علیه السلام) از سراسر جهان است. «سلام الله علیه یوم وُلد و یوم استشهد و یوم یُبعث حیّا»

6- معرفی منابع امام جواد (علیه السلام):

استاد عبدالعظیم رجبی ارهانی در بخش پایانی این گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید که به مناسبت شهادت امام ابن الرضا جواد الائمه علیه السلام بود؛ خاطرنشان کرد: درباره تاریخ اهل بیت عصمت و طهارت (علیه السلام) ـ عموماً و امام جواد (علیه السلام) خصوصاً، کتاب های فراوانی منتشر شده است که هم به صورت تشریحی و هم توصیفی در این مورد بحث کرده است.

وی افزود: مانند کتاب معجم ما کتب عن الرسول (صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیته (علیهم السلام) اثر «عبدالجبار الرفاعی» که در واقع یک دایره المعارف بزرگ است و در 10 جلد چاپ شده است.

این استاد سطوح عالی حوزه اضافه نمود: کتاب «الذریعة الی تصانیف الشیعة» از «مرحوم آغا بزرگ تهرانی» و سائر کتب رجالی و حدیثی و تاریخی بزرگان شیعه مانند: «شیخ کلینی»، «شیخ مفید»، «شیخ صدوق»، «علامه برقی» و «شیخ طوسی» هم پر است از آثار مختلف که اهل علم و نخبگان با آنها آشنا هستند./270/260/43/