طلاب­ محترم با توجّه به اوضاع و شرائط نابسامان اقتصادی و جوّ نامطلوب فرهنگی و معنوی جامعه که قطعا در روحیه ­طلاب تاثیر معنوی دارد، عزیزان ­گرامی باید کمر همّت را محکم ببندند و در تقویت مبانی­اعتقادی اصیل تشیّع، کوشش و جدّیت بلیغ داشته ­باشند. طلاب باید تفسیر و روایت زیاد بخوانند و خود را مدافع­ دین و سرباز قرآن­ مجید و امام زمان (عج) قلمداد کنند واخلاق و تقوا را برای رضای­ خدا شعار حقیقی خود قرار ­دهند.

به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، استاد ابوالفضل رهنما از اساتید حوزه علمیه قم در موضوع «تقوا و علم» به گفتگو پرداخت.

وی در ابتدای این گفتگو خاطرنشان کرد: مقوله تقوا و علم نقش اساسی در مهندسی شخصیت و توسعه ­آن ایفا می ­کند. قرآن مجید و سنت معصومین علیهم السلام به رابطه تقوا و علم دلالت دارند. آیه ­مبارکه 282 از سوره مبارکه بقره به این ارتباط اشاره دارد: «وَ­اتَّقُوا اللَّهَ وَ يُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ‌.» (و از خدا پروا كنيد ، و خدا [ بدين گونه ] به شما آموزش مى ‏دهد، و خدا به هر چيزى داناست.)

این استاد حوزه علمیه قم افزود: علامه طباطبائی‏ با اینکه ارتباط تقوا و علم را قبول دارد، ولی تقوا را علت افاضه علم نمی داند: «و قوله‏ وَ اتَّقُوا أمر بالتقوى فيما ساقه الله إليهم في هذه الآية من الأمر و النهي، و أما قوله: وَ يُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْ‏ءٍ عَلِيمٌ‏، فكلام مستأنف مسوق في مقام الامتنان كقوله تعالى في آية الإرث: «يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا» النساء- 176.

و ما قيل: إن قوله: وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ يُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ‏ يدل على أن التقوى سبب للتعليم الإلهي، فيه أنه و إن كان حقا يدل عليه الكتاب و السنة، لكن هذه الآية بمعزل عن الدلالة عليه لمكان واو العطف على أن هذا المعنى لا يلائم سياق الآية و ارتباط ذيلها بصدرها.

و يؤيد ما ذكرنا تكرار لفظ الجلالة ثانيا فإنه لو لا كون قوله‏ وَ يُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ‏، كلاما مستأنفا كان مقتضى السياق أن يقال: يعلمكم بإضمار الفاعل»، (الميزان فى تفسير القرآن، ج‏2، ص: 434 و 435)

(و منظور از كلمه: "و اتقوا" اين است كه مسلمانان از خدا بترسند و اوامر و نواهى ذكر شده در اين آيه را به كار ببندند، و اما جمله: "وَ يُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْ‏ءٍ عَلِيمٌ" كلامى است نو، كه در مقام منت نهادن ذكر شده، هم چنان كه در آيه ارث منت نهاده مى ‏فرمايد:" يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا" پس مراد از جمله مورد بحث، منت نهادن بر مردم در مقابل اين نعمت است كه شرايع دين و مسائل حلال و حرام را براى آنان بيان فرموده. و اينكه بعضى گفته ‏اند: جمله "وَ اتَّقُوا اللَّهَ" و" يُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ" دلالت دارد بر اينكه تقوا سبب تعليم الهى است، درست نيست، براى اينكه هر چند مطلب صحيح است، و به حكم كتاب و سنت، تقوا سبب تعليم الهى است، اما آيه مورد بحث در صدد بيان اين جهت نيست، براى اينكه واو عطفى كه بر سر آن آمده، نمى‏ گذارد آيه چنين دلالتى داشته باشد، علاوه بر اينكه اين معنا با سياق آيه و ارتباط ذيل آن با صدرش سازگار نيست.)

مؤيد گفتار ما اين است كه كلمه «اللَّه» دو بار تكرار شده، و اگر جمله مورد بحث، كلامى جديد نبود حاجت به تكرار كلمه" اللَّه" نبود، بلكه سياق و سبك كلام اقتضا مى ‏كرد بفرمايد:

«و اتقوا و اللَّه يعلمكم- از خدا بترسيد تا تعليمتان دهد" پس مى‏ بينيم اسم "اللَّه" را دو بار آورده، براى اينكه در دو كلام مستقل مى‏باشد، و براى بار سوم نيز ذكر كرده تا علت را برساند، و بفهماند خدا كه شما را تعليم مى ‏دهد به اين جهت است كه او به هر چيزى دانا است، و اگر او به هر چيزى دانا است، براى اين است كه اللَّه است.)

استاد رهنما در ادامه خاطرنشان کرد: اما ابن عاشور در تفسیر می نویسد: تقوا سبب افاضه علوم است: «أمر بالتّقوى لأنّها ملاك الخير، و بها يكون ترك الفسوق. و قوله: وَ يُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ‏ تذكير بنعمة الإسلام، الذي أخرجهم من الجهالة إلى العلم بالشريعة، و نظام العالم، و هو أكبر العلوم و أنفعها، و وعد بدوام ذلك لأنّه جي‏ء فيه بالمضارع، و في عطفه على الأمر بالتقوى إيماء إلى أنّ التقوى سبب إفاضة العلوم.» (التحرير و التنوير، ج‏2، ص: 564)

وی افزود: امام کاظم علیه السلام به هشام می ­فرمایند: «يَا هِشَامُ إِنَّ لُقْمَانَ قَالَ لِابْنِهِ ... يَا بُنَيَّ إِنَّ الدُّنْيَا بَحْرٌ عَمِيقٌ‏ قَدْ غَرِقَ فِيهِ عَالَمٌ كَثِيرٌ فَلْتَكُنْ سَفِينَتُكَ فِيهَا تَقْوَى اللَّهِ وَ حَشْوُهَا الْإِيمَانَ وَ شِرَاعُهَا التَّوَكُّلَ وَ قَيِّمُهَا الْعَقْلَ وَ دَلِيلُهَا الْعِلْمَ وَ سُكَّانُهَا الصَّبْرَ»

(ای هشام! لقمان به پسرخویش گفت: "... دنیا دریایی ژرف است که مردمان بسیار در آن غرق شده اند. چنان کن که کشتی تو در این دریا ترس از خدا، و بار آن ایمان و بادبان آن توکل، و کشتیبان آن عقل، و راهنمای آن علم، و سُکّان آن بردباری باشد") (تحف العقول / النص / 386 / وصيته علیه السلام لهشام و صفته للعقل ..... ص: 383)

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم اضافه نمود: امام علیه السلام در این حدیث، تقوا و علم را در میان یک ­مجموعه و منظومه به هم مرتبط، قرار داده ­اند.

وی در ادامه بیان کرد: یعنی با توجّه به این موقعیّت­ عجیب و پرمخاطره و محدوده زمانی منحصر به فرد، هر شخص می­ بایست، برای حفظ و سلامتی و نجات خویشتن، به این امور شش­ گانه تمسّک­ کند که از مهمترین آنها تقوا و علم است.

استاد رهنما خاطرنشان کرد: بدون خویشتن ­داری و معرفت، اهداف، کمالات، مدارج، مزایا و منافع ­دین، عظمت هستی و خلقت آدمی و... دانسته نمی ­شود؛ وگرنه به خسران­ ابدی و بدون ­جبران گرفتار می ­شود.

وی افزود: در این حدیث شریف، از تقوا به مثابه "کشتی­ نجات" و از علم، به عنوان "دلیل و راهنما "تعبیر شده است. یعنی "تقوا" نه تنها به عنوان عامل ­نگهداری، نگهبانی و حفاظت بلکه وسیله ­نجات و حرکت است؛ در صورتی که به راهنمائی "علم و معرفت"، و به همراهی امور­ چهار گانه باشد.

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: به دیگر سخن؛ آدمی از دو موهبت بزرگ بهره ­مند است: زندگی زیستی که محدود است و زندگی حقیقی که ابدی است، از این رو حفظ و مسئولیّت هر دو سرمایهِ گران­ قیمت، بر عهده اوست.

وی در ادامه خاطرنشان کرد: نگاه اصلی این روایت، عرضه نقشه­ راه و هدف ­گذاری صحیح و تامّ برای زندگانی ­ابدی و جاودانی است.

استاد رهنما در ادامه بیان کرد: زندگانی زیستی، مقدّمه اجتناب ­ناپذیر حیات­ ابدی است. در این بین، باید به یک مطلب طلایی و منحصر بفرد توّجه تامّ شود.

وی افزود: اینکه تبیین نقشه­ راه و تعیین مقصد­ نهائی و روش و راهکارِ کمّی و کیفی در طیّ مسیر، فقط از طریق وحی الهی و ربّ ­العالمین، صورت­ بپذیرد؛ چرا که انسان ولو از روش خطا و آزمون در علوم ­محض و تجربی، پیشرفت­ های بسیار­ عجیبی را کسب ­کند و مرزهای نوئی را درهم نوردد، ولی در مورد زندگی ­ابدی خوب و ایده آل حتی زندگی­ زیستی، بدون برنامه وحیانی نمی ­تواند کاری انجام ­دهد.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم اضافه نمود: چون محدوده­ زندگانی در هر دو افق، قابل خطا و آزمون و جبران نیست و فرصت تکرار و اعاده هم در کار نیست و اصلا همچنین بازگشتی برای حیات ­دنیوی تعریف نشده ­است.

وی افزود: ولو با علم آمار و احتمال بخواهیم درصدِ ضرر و خسران را کاهش­ دهیم و یا نادیده ­بگیریم؛ ولو یک احتمال بسیار ضعیف و کوچکِ خطا و لغزش در بین باشد، به هیچ نحو جبران آن با خسران عظیم اخروی و جاودانی قابل جبران نیست.

استاد رهنما خاطرنشان کرد: از این رو انسان باید به گوش و هوش باشد تا مبادا امور­ حقیقی را که از طریق وحی برای او به ارمغان آمده است، با تخیّلات باطل و اوهام ضعیف و امیال پَست بشری که هیچ پشتوانه عقلی، علمی و تجربی ندارد، بلکه دلیل قاطع عقلی و وحیانی بر خلافِ آن است، خَلط کند و سر از کجا ناآباد در آورد.

وی اضافه نمود: این روایت، با تشبیه معقول به محسوس و بیان تمثیلی، نقشه نجات و تعیینِ مقصد را با کمک از نیروهای شش گانه به روشنی توضیح می­ دهد.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در این بین باید نقش مهم "تقوا" به عنوان "کشتی" و "علم" به عنوان "دلیل و راهنما" مورد عنایت بیشتری قرار داد.

وی افزود: صِرف در کشتی تقوا بودن، بدون راهنمایی علم و معرفت؛ و بدون ارتباط صحیح و کامل تقوا و علم، آدمی را به جایی نمی رساند و حداقلّ این دو باید تؤامان باشند تا منتجِ نتیجه شوند.

استاد رهنما خاطرنشان کرد: افزون بر این، اگر این دو امر اساسی به همراهی امور چهارگانه ضروری دیگر (ایمان، عقل، توکل و بردباری)، ضریب سلامت و نجات را از این دریای هولناک و عمیق بیشتر می کند و به سر منزل مقصود می رساند.

وی اضافه نمود: اگر موضوع تقوا و آثار و لوازم بی بدیل آن و همچنین موضوع علم و آثار و لوازم شگرف و بی نظیر آن، جدا گانه ملاحظه شود، از این طریق نیز به ارتباط و همراهی ضروری آن دو می توان پی برد.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: خداوند متعال در ارزش و اهمیّت علم و معرفت می فرماید: «وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلاَئِکَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هٰؤُلاَءِ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِينَ‌ قَالُوا سُبْحَانَکَ لاَ عِلْمَ لَنَا إِلاَّ مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّکَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَکِيمُ‌.قَالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ أَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَ مَا کُنْتُمْ تَکْتُمُونَ.»

(و [خدا] همه [معانى] نام ها را به آدم آموخت؛ سپس آنها را بر فرشتگان عرضه نمود و فرمود: «اگر راست مى‏ گوييد، از اسامى اينها به من خبر دهيد.» گفتند: «منزهى تو! ما را جز آنچه [خود] به ما آموخته‏ اى، هيچ دانشى نيست; تويى داناى حكيم.» فرمود: «اى آدم، ايشان را از اسامى آنان خبر ده.» و چون [آدم] ايشان را از اسماءشان خبر داد، فرمود: «آيا به شما نگفتم كه من نهفته آسمان ها و زمين را مى‏ دانم؛ و آنچه را آشكار مى‏ كنيد، و آنچه را پنهان مى ‏داشتيد مى‏دانم؟» (‌البقره31-33)

وی افزود: طبق ظاهر آیات مذکور برتری حضرت آدم بر فرشتگان مقرّب الهی به واسطه علم و معرفتی بود که خداوند متعال در اختیارش قرار داد.

استاد ابوالفضل رهنما در همین زمینه اضافه نمود: در (تفسير نور الثقلين؛ ج‏1؛ ص51) آمده است: «في كتاب علل الشرائع: حدثنا محمد بن الحسن قال حدثنا محمد بن الحسن الصفار عن أحمد بن محمد بن عيسى عن الحسن بن محبوب عن عمرو بن ابى المقدام عن جابر عن ابى جعفر عليه السلام قال: قال أمير المؤمنين عليه السلام‏ ان الله تبارك و تعالى لما أحب أن يخلق خلقا بيده و ذلك بعد مضى‏ الجن‏ و النسناس في الأرض سبعة آلاف سنة، قال، و لما كان من شأنه أن يخلق آدم عليه السلام للذي أراد من التدبير و التقدير لما هو مكونه في السموات و الأرض و علمه لما أراد من ذلك كله كشط عن أطباق السموات‏ ثم قال للملائكة: انظروا الى أهل الأرض من خلقي من الجن و النسناس، فلما رأوا ما يعملون فيها من المعاصي و سفك الدماء و الفساد في الأرض بغير الحق عظم ذلك عليهم، و غضبوا لله و اسفرا على أهل الأرض و لم يملكوا غضبهم ان قالوا يا رب أنت العزيز القادر الجبار القاهر العظيم الشأن، و هذا خلقك الضعيف الذليل في أرضك يتقلبون في قبضتك، و يعيشون برزقك و يستمتعون بعافيتك، و هم يعصونك بمثل هذه الذنوب العظام لا تأسف و لا تغضب و لا تنتقم لنفسك لما تسمع منهم و ترى، و قد عظم ذلك علينا و أكبرناه فيك، فلما سمع الله ذلك من الملئكة قال انى جاعل في الأرض خليفة لي عليهم فيكون حجة لي عليهم في ارضى على خلقي، فقالت الملئكة سبحانك‏ «أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَ يَسْفِكُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَ» قالوا: فاجعله منا فإنا لا نفسد في الأرض و لا نسفك الدماء، قال الله جل‏ جلاله: يا ملائكتي انى اعلم ما لا تعلمون انى أريد أن أخلق خلقا بيدي اجعل ذريته أنبياء مرسلين و عبادا صالحين. و أئمة مهتدين اجعلهم خلفائي على خلقي في ارضى ينهونهم عن المعاصي و ينذرونهم عذابي، و يهدونهم الى طاعتي، و يسلكون بهم الى طريق سبيلي و اجعلهم حجة لي عذرا أو نذرا و أبين النسناس‏ من ارضى فاطهرها منهم و انقل مردة الجن العصاة عن بريتي و خلقي و خيرتي و أسكنهم في الهواء و في أقطار الأرض الا يجأرون نسل خلقي: و اجعل بين الجن و بين خلقي حجابا، و لا يرى نسل خلقي الجن و لا يؤانسوهم و لا يخالطونهم و لا يجالسونهم فمن عصاني من نسل خلقي الذين اصطفيتهم لنفسي أسكنتهم مساكن العصاة و أوردتهم مواردهم و لا أبالي، فقالت الملئكة: يا ربنا افعل ما شئت‏ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ‏ و تمام الحديث متصلا بهذا مذكور في الحجر عند قوله تعالى: «إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ»

وی افزود: هم چنین خداوند متعال در قرآن مجید می فرماید: «...رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَ يُزَکِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلاَلٍ مُبِينٍ^»

 (اوست آن كس كه در ميان بى ‏سوادان فرستاده ‏اى از خودشان برانگيخت ، تا آيات او را بر آنان بخواند و پاكشان گرداند و كتاب و حكمت بديشان بياموزد، و [آنان] قطعاً پيش از آن در گمراهى آشكارى بودند.) (سوره ‌جمعه، 2)

استاد رهنما در ادامه خاطرنشان کرد: طبق آیه شریفه علم و معرفت آموزی از شئوناتِ رسالت رسول اکرم امّی است.

وی اضافه نمود: مسأله أمّی بودن حضرت صلّی الله علیه وآله مسأله مهمّی است که متأسفانه در این باره نویسندگان معاصر قصور فراوانی دارند:

«في كتاب علل الشرائع بإسناده إلى جعفر الصوفي قال: سألت أبا جعفر محمد بن على الباقر فقلت: يا ابن رسول الله لم سمى النبي صلى الله عليه و آله الأمي؟ فقال: ما تقول الناس؟ قلت: يزعمون انه انما يسمى الأمي لأنه لم يحسن أن يكتب فقال عليه السلام: كذبوا عليهم لعنة الله، انى ذلك و الله يقول: «هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ» فكيف كان يعلمهم ما لا يحسن؟ و الله لقد كان رسول الله صلى الله عليه و آله يقرء و يكتب باثنين و سبعين أو قال: بثلاث و سبعين لسانا، و انما سمى الأمي لأنه كان من أهل مكة؛ و مكة من أمهات القرى، و ذلك قول الله عز و جل: «لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى‏ وَ مَنْ حَوْلَها».

استاد رهنما تأکید کرد: این نکته مهم در ارزش و اهمیّت علم و معرفت را بیان می کند.

«وَ قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام:‏ تَعَلَّمُوا الْعِلْمَ‏ فَإِنَّ تَعْلِيمَهُ حَسَنَةٌ وَ طَلَبُهُ عِبَادَةٌ وَ الْبَحْثُ عَنْهُ جِهَادٌ وَ تَعْلِيمُهُ لِمَنْ لَا يَعْلَمُهُ صَدَقَةٌ وَ بَذْلُهُ لِأَهْلِهِ قُرْبَةٌ لِأَنَّهُ عِلْمُ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ سُبُلُ مَنَازِلِ الْجَنَّةِ وَ الْأَنِيسُ فِي الْوَحْشَةِ وَ الصَّاحِبُ فِي الْغُرْبَةِ وَ الْمُحَدِّثُ فِي الْخَلْوَةِ وَ الدَّلِيلُ عَلَى السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ السِّلَاحُ عَلَى الْأَعْدَاءِ وَ الزِّينَةُ عِنْدَ الْأَخِلَّاءِ يَرْفَعُ اللَّهُ بِهِ أَقْوَاماً فَيَجْعَلُهُمْ لِلْخَيْرِ قَادَةً وَ أَئِمَّةً تُقْتَصُّ آثَارُهُمْ وَ يُقْتَدَى بِفِعَالِهِمْ وَ يُنْتَهَى إِلَى رَأْيِهِمْ تَرْغَبُ الْمَلَائِكَةُ فِي خَلَّتِهِمْ وَ بِأَجْنِحَتِهَا تَمْسَحُهُمْ وَ يَسْتَغْفِرُ لَهُمْ كُلُّ رَطْبٍ وَ يَابِسٍ لِأَنَّ الْعِلْمَ حَيَاةُ الْقُلُوبِ وَ مَصَابِيحُ الْأَبْصَارِ مِنَ الظُّلْمِ وَ قُوَّةُ الْأَبْدَانِ مِنَ الضَّعْفِ وَ يَبْلُغُ بِالْعِبَادِ مَنَازِلَ الْأَخْيَارِ وَ الدَّرَجَاتِ الْعُلَى وَ بِهِ تُوصَلُ الْأَرْحَامُ وَ يُعْرَفُ الْحَلَالُ مِنَ الْحَرَامِ وَ هُوَ إِمَامُ الْعَمَلِ وَ الْعَمَلُ تَابِعٌ لَهُ يُلْهِمُهُ اللَّهُ أَنْفُسَ السُّعَدَاءِ وَ يَحْرِمُهُ الْأَشْقِيَاءَ

وَ قَالَ علیه السلام: الْكَلِمَةُ مِنَ الْحِكْمَةِ يَسْمَعُ بِهَا الرَّجُلُ فَيَقُولُ أَوْ يَعْمَلُ بِهَا خَيْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَنَةٍ.

وَ قَال علیه السلام: تَعَلَّمُوا الْعِلْمَ وَ تَعَلَّمُوا لِلْعِلْمِ السَّكِينَةَ وَ الْحِلْمَ وَ لَا تَكُونُوا جَبَابِرَةَ الْعُلَمَاءِ.

وَ قَالَ علیه السلام: شُكْرُ الْعَالِمِ عَلَى عِلْمِهِ أَنْ يَبْذُلَهُ لِمَنْ يَسْتَحِقُّهُ.

وَ قَالَ علیه السلام: لَا رَاحَةَ فِي الْعَيْشِ إِلَّا لِعَالِمٍ نَاطِقٍ أَوْ مُسْتَمِعٍ وَاعٍ.

وَ قَالَ علیه السلام: اغْدُ عَالِماً أَوْ مُتَعَلِّماً وَ لَا تَكُنِ الثَّالِثَ فَتَعْطَبَ.

وَ قَال علیه السلام: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا لِطَالِبِ الْعِلْمِ رِضًى بِمَا يَصْنَعُ.

وَ قَالَ علیه السلام: الْعُلُومُ أَرْبَعَةٌ الْفِقْهُ لِلْأَدْيَانِ وَ الطِّبُّ لِلْأَبْدَانِ وَ النَّحْوُ لِلِّسَانِ وَ النُّجُومُ لِمَعْرِفَةِ الْأَزْمَانِ.

وَ قَالَ الْبَاقِرُ علیه السلام:عَالِمٌ يُنْتَفَعُ بِعِلْمِهِ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِينَ أَلْفَ عَابِدٍ.» (درباره اهمیّت و ارزش علم در  قرآن مجید، به بحار الانوار جلد 1 ص162به بعد مراجعه کنید)

استاد ابوالفضل رهنما در ادامه گفتار، به روایتی از حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم پرداخت که می­ فرمایند: «يَا أَبَا ذَرٍّ! مَنْ خَرَجَ مِنْ بَيْتِهِ يَلْتَمِسُ بَاباً مِنَ الْعِلْمِ كَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ بِكُلِّ قَدَمٍ ثَوَابَ نَبِيٍّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَ أَعْطَاهُ اللَّهُ بِكُلِّ حَرْفٍ يَسْمَعُ أَوْ يَكْتُبُ مَدِينَةً فِي الْجَنَّةِ وَ طَالِبُ الْعِلْمِ أَحَبَّهُ اللَّهُ وَ أَحَبَّهُ الْمَلَائِكَةُ وَ أَحَبَّهُ النَّبِيُّونَ وَ لَا يُحِبُّ الْعِلْمَ إِلَّا السَّعِيدُ فَطُوبَى لِطَالِبِ الْعِلْمِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ مَنْ خَرَجَ مِنْ بَيْتِهِ يَلْتَمِسُ بَاباً مِنَ الْعِلْمِ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ قَدَمٍ ثَوَابَ شَهِيدٍ مِنْ شُهَدَاءِ بَدْرٍ وَ طَالِبُ الْعِلْمِ حَبِيبُ اللَّهِ وَ مَنْ‏ أَحَبَ‏ الْعِلْمَ‏ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ وَ يُصْبِحُ وَ يُمْسِي فِي رِضَا اللَّهِ وَ لَا يَخْرُجُ مِنَ الدُّنْيَا حَتَّى يَشْرَبَ مِنَ الْكَوْثَرِ وَ يَأْكُلَ مِنْ ثَمَرَةِ الْجَنَّةِ وَ يَكُونُ فِي الْجَنَّةِ رَفِيقَ خَضِرٍ وَ هَذَا كُلُّهُ تَحْتَ هَذِهِ الْآيَةِ يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ.» (بحارالأنوار، ج1، ص178)

وی افزود: حضرت امیر­المومنین علیه السلام درباره ارزش­علم و اهمیّت آن می ­فرمایند:

«وَ قَالَ علیه السلام: لَوْ أَنَّ حَمَلَةَ الْعِلْمِ حَمَلُوهُ بِحَقِّهِ لَأَحَبَّهُمُ اللَّهُ وَ مَلَائِكَتُهُ وَ أَهْلُ طَاعَتِهِ مِنْ خَلْقِهِ وَ لَكِنَّهُمْ حَمَلُوهُ لِطَلَبِ الدُّنْيَا فَمَقَتَهُمُ اللَّهُ وَ هَانُوا عَلَى النَّاسِ»(تحف العقول، ص 201؛ لطفا برای مطالعه بیشتر  در باره ارزش و اهمیّت علم  و علم آموزی و درجات عالم و ثواب علم و... به کتاب های آثار الصادقین ( احسان بخش) و جامع الاحادیث (ملایری) و سفینة البحار» ( شیخ عباس قمی) و مستدرک سفینه ( شاهرودی) و... مراجعه کنید.)

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: اما درباره اهمیّت و ارزش تقوا و منافع و فوائد آن آیات و روایات فراوان داریم.

وی افزود: خداوند متعال در قرآن مجید در باره ارزش گزاری و معیار کرامت در بین بندگانش می ­فرماید: «یاأَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثَى وَ جَعَلْنَاکُمْ شُعُوباً وَ قَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ.»

(ای مردم! ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و ملت ها و قبیله ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید. بی تردید گرامی ترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شماست. یقیناً خدا دانا و آگاه است.) (الحجرات: 13)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه به آیه شریفه دیگر اشاره نمود که می ­فرماید: «ومَن یتّق الله یجعل له مخرجا وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لاَ يَحْتَسِبُ.» (الطلاق:2-3)

وی اضافه نمود: در این آیه مبارکه خروج از بن بست فکری و رفتاری و رزق وروزی معنوی و مادی غیر منتظره، از آثار تقوا، شمرده شده است.

استاد رهنما خاطرنشان کرد: قرآن کریم در ادامه می ­فرماید: «ومَن یتّق الله یَجعل له مِن امره یُسرا». (الطلاق:4)  یعنی راحتی و آسانی در کارها در نتیجه تقواست.

وی افزود: قرآن کریم می ­فرماید: «و مَن یتّق اللّهَ یُکفّر عنه عنه سیئاتِه ویُعظِم له اجرا.» (الطلاق: 5)

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم اضافه نمود: در این آیه تقوا را مکفّر سیئات و عامل به تقوا را دارای اجر بزرگی قرار داده ­است.

 وی خاطرنشان کرد: قرآن کریم می ­فرماید: «فانّ خیرَ الزاد التقوی و اتّقونِ یا اولی الارباب» (البقرة:197) یعنی بهترین زاد و توشه برای زندگانی جاودانی تقوا است و خداوند متعال، بندگانش را به پروا دستور داده است.

استاد رهنما در ادامه بیان کرد: قرآن کریم در جای دیگر می ­فرماید: «تعاونوا علی الِبرّ و التقوی و لاتعاونوا علی الاثم و العدوانِ.» (المائدة2)

وی افزود: در این آیه مبارکه ملاک و معیار ارتباط اجتماعی، بر اساس تقوا و نیکو کاری، باید بنیان شود تا منتج نتیجه مطلوب الهی شود.

 این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: قرآن کریم در جای دیگر می ­فرماید: «و لباسُ التقوی ذالک خیرٌ» (الأعراف:26) یعنی پوشش تمام ­عیار و همه جانبه در برابر تمامی مشکلات وعدم انحراف از صراط­ مستقیم و داشتن تعادل­ روحی و رفتاری، در رعایت تقوا است.

استاد ابوالفضل رهنما در بخش دیگری از این گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید خاطرنشان کرد: در روایات اهمیت و ارزش و فوائد و کارکرد تقوا به صورت گسترده مطرح شده است،

وی افزود: حضرت امیرالمومنین علیه السلام فرمودند: «اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَخْلُقْكُمْ عَبَثاً وَ لَيْسَ بِتَارِكِكُمْ سُدًى كَتَبَ آجَالَكُمْ وَ قَسَمَ بَيْنَكُمْ مَعَايِشَكُمْ لِيَعْرِفَ كُلُّ ذِي لُبٍّ مَنْزِلَتَهُ وَ أَنَّ مَا قُدِّرَ لَهُ أَصَابَهُ وَ مَا صُرِفَ عَنْهُ فَلَنْ يُصِيبَهُ قَدْ كَفَاكُمْ مَئُونَةَ الدُّنْيَا وَ فَرَغَكُمْ لِعِبَادَتِهِ وَ حَثَّكُمْ عَلَى الشُّكْرِ وَ افْتَرَضَ عَلَيْكُمُ الذِّكْرَ وَ أَوْصَاكُمْ بِالتَّقْوَى وَ جَعَلَ التَّقْوَى مُنْتَهَى رِضَاهُ وَ التَّقْوَى بَابُ كُلِّ تَوْبَةٍ وَ رَأْسُ كُلِّ حِكْمَةٍ وَ شَرَفُ كُلِّ عَمَلٍ بِالتَّقْوَى فَازَ مَنْ فَازَ مِنَ الْمُتَّقِينَ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى- إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفازاً وَ قَالَ‏ وَ يُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ لا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ‏ فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ‏ مَنْ‏ يَتَّقِ‏ اللَّهَ‏ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً مِنَ الْفِتَنِ وَ يُسَدِّدْهُ فِي أَمْرِهِ وَ يُهَيِّئْ لَهُ رُشْدَهُ وَ يُفْلِجْهُ بِحُجَّتِهِ وَ يُبَيِّضْ وَجْهَهُ وَ يُعْطِهِ رَغْبَتَهُ- مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقا»

وی خاطرنشان کرد: حضرت علیه السلام اضلاع و ابعاد و جوانب و اهمیّت و ارزش کارکرد دنیوی و اخروی تقوا را بیان می کنند؛ از جمله می فرماید: تقوا درب توبه است. ریشه و اساس حکمت است. شرافت هر کاری به توبه است . تقوا، مَخرج از دشواری ها و ناراحتی ها ی فتنه هاست...

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه افزود: در روایت دیگر حضرت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می فرمایند: «... أَنَّهُ قَالَ علیه السلام: خَصْلَةٌ مَنْ لَزِمَهَا أَطَاعَتْهُ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةُ وَ رَبِحَ الْفَوْزَ فِي الْجَنَّةِ قِيلَ وَ مَا هِيَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ التَّقْوَى مَنْ أَرَادَ أَنْ يَكُونَ أَعَزَّ النَّاسِ فَلْيَتَّقِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ تَلَا «وَ مَنْ‏ يَتَّقِ‏ اللَّهَ‏ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ‏»

(پروای الهی، تمام امورات لازم و مفید را  برای متّقی مدیریت و ساماندهی می­کند وی را در مسیر و شرائط ظاهری و معنوی  به گونه ایی قرار میدهد تا بهترین انتخاب را در گزینش مناسب و مطلوب آنچه را که صلاح دنیا و آخرت است، انجام دهد.) (بحار الأنوار (ط - بيروت) / ج‏74 / 169 / باب 7 ما جمع من مفردات كلمات الرسول d و جوامع كلمه ص: 137)

وی افزود: امر گفتگو در باب تقوا بحث دامنه ­داری است معصومین علیهم السلام بدان سفارش زیادی داشته ­اند. در یک کلام تقوا رئیس اخلاق و بهترین ­توشه­ آخرت است. حال که این دو مقوله تقوا و علم را بررسی اجمالی ­کردیم و مقداری در باره ارزش و کارکرد و ارتباط آن دو روشن شد.

 هدف و پیام

استاد ابوالفضل رهنما در بخش دیگری از این گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید خاطرنشان کرد: طلاب­ محترم با توجّه به اوضاع و شرائط نابسامان اقتصادی و جوّ نامطلوب فرهنگی و معنوی جامعه که قطعا در روحیه ­طلاب تاثیر معنوی دارد، عزیزان ­گرامی باید کمر همّت را محکم ببندند و در تقویت مبانی­اعتقادی اصیل تشیّع، کوشش و جدّیت بلیغ داشته ­باشند.

وی افزود: طلاب باید تفسیر و روایت زیاد بخوانند و خود را مدافع­ دین و سرباز قرآن­ مجید و امام زمان (عج) قلمداد کنند واخلاق و تقوا را برای رضای­ خدا شعار حقیقی خود قرار ­دهند.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: طلاب توجه کنند که ریاست ­طلب نباشند؛ از ناملایمات روزگار، دل خسته نشوند.

وی خاطرنشان کرد: لازم است تا طلاب درس را خوب بخوانند و درس ها را دوره کنند و به روش­ سنتی درس بخوانند و مباحثه ­کنند که خداوند متعال رزق و روزی محصلین علم را تضمین کرده است و ارزش خود را فراموش نکنند که خیر دنیا و آخرت در خدمت به ثقلین و احسان به مردم است.

استاد رهنما افزود: خواننده این گفتگو را به کلام جناب خواجه نصیر در پایان شرح اشارات جلب می کنم که بسیار عجیب و تاثیرگزار است:

«و آخر فصول هذا الكتاب و هذا ما تيسر لي من حل مشكلات كتاب الإشارات و التنبيهات مع قلة البضاعة و قصور الباع في هذه الصناعة و تعذر الحال و تراكم الأحوال و التزام الشرط المذكور- في مفتتح الأقوال و أنا أتوقع ممن يقع إليه كتابي هذا أن يصلح ما يعثر عليه من الخلل و الفساد بعد أن ينظر فيه بعين الرضا و يتجنب طريق العناد و الله ولي السداد و الرشاد و منه المبدأ و إليه المعاد رقمت أكثرها في حال صعب- لا يمكن أصعب منها حال و رسمت أغلبها في مدة كدورة بال بل في أزمنة يكون كل جزء منها ظرفا لغصة و عذاب أليم و ندامة و حسرة عظيم و أمكنة توقد كل آن فيها زبانية نار جحيم و يصب من فوقها حميم ما مضى وقت ليس عيني فيه مقطر و لا بالي مكدر و لم يجئ حين لم يزد ألمي و لم يضاعف همي و غمي نعم ما قال الشاعر بالفارسية

بگرداگرد خود چندان كه بينم‏                        بلا انگشترى و من نگينم‏

و ما لي ليس في امتداد حياتي زمان ليس مملوءا بالحوادث المستلزمة للندامة الدائمة و الحسرة الأبدية و كان استمرار عيشي أمير جيوشه غموم و عساكره هموم اللهم نجني من تزاحم أفواج البلاء و تراكم أمواج العناء بحق رسولك المجتبى و وصيه المرتضى- صلى الله عليهما و آلهما و فرج عني ما أنا فيه بلا إله إلا أنت و أنت أرحم الراحمين‏» (شرح الإشارات و التنبيهات (مع المحاكمات)، ج‏3، ص: 42)

استاد ابوالفضل رهنما در ادامه و در بخش پایانی این گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید خاطرنشان کرد: کلام پایانی را این حدیث نورانی از امام صادق علیه السلام قرار می­ دهیم:

«قَالَ علیه السلام: تَعَلَّمُوا الْعِلْمَ‏ فَإِنَّ تَعَلُّمَهُ حَسَنَةٌ وَ مُدَارَسَتَهُ تَسْبِيحٌ وَ الْبَحْثَ عَنْهُ جِهَادٌ وَ تَعْلِيمَهُ مَنْ لَا يَعْلَمُهُ صَدَقَةٌ وَ بَذْلَهُ لِأَهْلِهِ قُرْبَةٌ لِأَنَّهُ مَعَالِمُ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ سَالِكٌ بِطَالِبِهِ سُبُلَ الْجَنَّةِ وَ مُونِسٌ فِي الْوَحْدَةِ وَ صَاحِبٌ فِي الْغُرْبَةِ وَ دَلِيلٌ عَلَى السَّرَّاءِ وَ سِلَاحٌ عَلَى الْأَعْدَاءِ وَ زَيْنُ الْأَخِلَّاءِ يَرْفَعُ اللَّهُ بِهِ أَقْوَاماً يَجْعَلُهُمْ فِي الْخَيْرِ أَئِمَّةً يُقْتَدَى بِهِمْ تُرْمَقُ أَعْمَالُهُمْ وَ تُقْتَبَسُ آثَارُهُمْ وَ تَرْغَبُ الْمَلَائِكَةُ فِي خَلَّتِهِمْ لِأَنَّ الْعِلْمَ حَيَاةُ الْقُلُوبِ وَ نُورُ الْأَبْصَارِ مِنَ الْعَمَى وَ قُوَّةُ الْأَبْدَانِ مِنَ الضَّعْفِ وَ يُنْزِلُ اللَّهُ حَامِلَهُ مَنَازِلَ الْأَحِبَّاءِ وَ يَمْنَحُهُ مُجَالَسَةَ الْأَبْرَارِ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ- بِالْعِلْمِ يُطَاعُ اللَّهُ وَ يُعْبَدُ وَ بِالْعِلْمِ يُعْرَفُ اللَّهُ وَ يُوَحَّدُ وَ بِهِ تُوصَلُ الْأَرْحَامُ وَ يُعْرَفُ الْحَلَالُ وَ الْحَرَامُ وَ ...» (تحف العقول ذكره علیه السلام العلم و العقل و الجهل ..... ص: 28)

/270/260/41/