دانش­ روانشناسی عمدتاً تفاوت انسان ها را در ژن (وراثت) و محیط خلاصه می کند؛ این در حالیست که با مراجعه به قرآن و احادیث، متوجه می شویم که چهار عاملِ پیشینیِ فطرت، طینت، وراثت و جنسیت، و چهار عاملِ پسینیِ فعالیتِ افراد، محیط­ و موقعیت، تعلیم و تربیت، و ارتباط با جهان ماوراء، از عوامل تفاوت انسان هاست.

استاد محمد تقی سهرابی فر، از اساتید دانشگاه و درس خارج حوزه علمیه قم، در موضوع «ضرورت توجه به تفاوت انسان ها در منابع دینی» با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به گفتگو پرداخت.

وی در ابتدای این گفتگو خاطرنشان کرد: انسان شناسی دینی پیش نیاز مهم در دانش­ های فقه، کلام، رجال، تاریخ و ... است. در میان مباحث انسان شناسی دینی، پرداختن به تفاوت انسان ها، امری کم و بیش فراموش شده است.

این استاد حوزه و دانشگاه افزود: منابع دینی، ما را به این نکته مهم رهنمون می سازد که در کنار تأکید بر فطرت مشترک انسان ها، تفاوت آنها را نیز به رسمیت بشناسیم.

وی اضافه نمود: دانش­ روانشناسی عمدتاً تفاوت انسان ها را در ژن (وراثت) و محیط خلاصه می کند؛ این در حالیست که با مراجعه به قرآن و احادیث، متوجه می شویم که چهار عاملِ پیشینیِ فطرت، طینت، وراثت و جنسیت، و چهار عاملِ پسینیِ فعالیتِ افراد، محیط­ و موقعیت، تعلیم و تربیت، و ارتباط با جهان ماوراء، از عوامل تفاوت انسان هاست.

استاد سهرابی فر در ادامه بیان کرد: در نظر گرفتن این عوامل، در عمق بخشیدنِ دانش های مبتنی بر شناختِ انسان نقش اساسی دارد؛ به عنوان مثال مخاطب دانشِ فقه، انسانِ مکلف است و توجه به تفاوت هایِ جدّی میان انسان ها، در اجتهاد و فتوای فقیه تأثیر خواهد گذاشت و چه بسیار است تکالیفِ متفاوت در یک موضوع بر انسانهایِ متفاوت.

وی افزود: با نگاهی به منابع دینی متوجه می شویم که تفاوت میان انسان ها صرفا یک سری تفاوت های ظاهری و سطحی نیست؛ بلکه عوامل ذاتی و اکتسابیِ بسیاری، تفاوت های ریشه داری را رقم زده است.

این استاد درس خارج حوزه علمیه خاطرنشان کرد: در دقایق حاضر، به تبیین تفاوت ها از منظر منابع اسلامی می پردازیم تا مقدمه ای به بررسی نتایجِ این تفاوت ها در دانش هایی نظیر فقه باشد.

مبحث اول: عوامل پیشینیِ تفاوت

استاد محمدتقی سهرابی فر در بخش دیگری ازاین گفتگو افزود: منظور از عوامل پیشینی، امورِی است که هنگام تولد انسان را همراهی می ‌کنند. با استقرا از آیات قرآن و احادیث متوجه می ‌شویم که تنوع هنگامِ خلقت معلولِ عواملی چند است:

1- فطرت

وی در این زمینه اضافه نمود: آنچه اینجا مدِّ نظر است، درجات مختلف فطرت در انسان‌ ها است که موجد تفاوتِ میان انسان ‌ها است. اگر چه همۀ انسان ‌ها در داشتن امور فطری مشترکند، اما این اشتراک به این معنی نیست که همه به یک درجه از این امور برخوردارند.

اين استاد حوزه علمیه خاطرنشان کرد: به عنوان مثال، یکی از آیاتی که ناظر به فطرت الهی تفسیر شده است، آیۀ ذر است.

وی در این باره افزود: در حدیثی، قریش از رسول الله_{(صلی‌الله‌علیه وآله)} می ‌پرسند که چطور از انبیا، پیشی گرفتی (از آنان برتر شدی) در حالی که آخرینِ آنها هستی؟ حضرت در پاسخ می ‌فرماید که من در روز اَلست، آن هنگام که خداوند از پیامبران پیمان می‌ گرفت، اولین کسی بودم که «بلی» گفتم (بحرانی، 1416 ق؛ ج2: ص616).

«أن بعض قریش قال لرسول الله (صلی الله علیه و آله): بأی شی‌ء سبقت الأنبیاء و أنت بعثت آخرهم و خاتمهم؟فقال: «إنی کنت أول من آمن بربی، و أول من أجاب حین أخذ الله میثاق النبیین و أشهدهم علی أنفسهم: أ لست بربکم؟ قالوا: بلی. فکنت أنا أول نبی قال بلی، فسبقتهم بالإقرار بالله».

وی افزود: این حدیث نشان می ‌دهد که اشتراکِ همۀ انسان‌ ها در فطریات به معنایِ تساویِ فطریات در آنها نیست. طبق این حدیث و طبق این تفسیر، «فطرت» همان‌ گونه که عامل اشتراک انسان ‌هاست، عاملِ تفاوت میانِ آنها نیز هست.

این استاد درس خارج حوزه تصریح کرد: همچنین «حیا» یا «صبر» از ویژگی ‌هایی است که در همۀ انسان‌ها کم و بیش وجود دارد؛ اما احادیث حاکی از آن است که زنان فطرتاً بیش از مردان دارای این دو ویژگی هستند؛

وی اضافه نمود: در حدیث آمده است که «حیا» ده جزء دارد، نُه جزء آن به زنان و یک جزء آن به مردان داده شده است.

2- طینت

استاد محمد تقی سهرابی فر در ادامه این گفتگو خاطرنشان کرد: «طین» به مخلوط آب و خاک گفته می ‌شود. قرآن بارها بیان کرده است که آفرینش انسان از «طین» بوده است: «وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِینٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ مَاءٍ مَهِینٍ» (سجده، 32: 7و8)

وی افزود: اما واژۀ «طینت» بر وزن فِعلَت بوده و برای بیان حالت و نوعِ کارِ انجام ‌شده به کار می ‌رود؛ بنابراین، طینت به معنای گِل خاصی با ویژگی خاص است.

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: نتیجه اینکه حقیقت و خمیره و سرشت و طبع خلقت انسان، اصطلاحاً طینت نامیده می ‌شود.

وی در ادامه بیان کرد: البته طبق فرمایش علامه طباطبائی باید توجه کنیم که گِل، مبدأِ خلقتِ مادی انسانی است و چگونگیِ آن بر زندگیِ او تأثیر می‌ گذارد. اما مبدأ زندگی معنوی و روحانی آدمی روح اوست؛ خداوند می ‌فرماید: «نَفَخَ فِیهِ مِنْ رُوحِهِ وَ جَعَلَ لَکمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَلِیلاً ما تَشْکرُون» (از روح خویش در او دمید، و برای شما گوش و دیدگان و دل ها قرار داد؛ چه اندک سپاس می‌گزارید.) (قرآن، 32: 9).

استاد سهرابی فر افزود: طینت انسان‌ها در تمایل به خوبی و بدی متفاوت است و همین تفاوت یکی از علل تفاوت انسان‌ها از منظر منابع دینی است. از جمله شواهد: «عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عليه السلام، قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ- عَزَّ وَ جَلَّ- خَلَقَ الْمُؤْمِنَ مِنْ طِينَةِ الْجَنَّةِ، وَخَلَقَ الْكَافِرَ مِنْ طِينَةِ النَّارِ» (کلینی، الكافي(الطبعة الحديثة)، ج‏3، باب طينة المؤمن والكافر، ص12)

وی افزود: در برخی این نکته افزوده شده که خداوند این دو گِلِ متضاد را در هم آمیخت و به همین دلیل است که می­بینیم گاه مؤمن مرتکبِ سیئات می ­شود و کافر نیز گاه خصلت­ ها و کارهای خوب انجام می ­دهد.

 3- وراثت

استاد محمد تقی سهرابی فر اضافه نمود: وراثت همانطور که عاملِ تشابه میان فرزند و پدر و مادر است، از جمله عوامل تفاوت نیز به شمار می ‌رود. هر کدام از انسان‌ ها خصوصیاتِ پدر و مادرِ خود را به ارث می ‌برند و از این طریق تفاوت‌ هایی با دیگر انسان‌ ها پیدا می ‌کنند. دانشمندان ژنتیک هم تنوع ژن‌ های منتقل‌شده از والدین به فرزندان را یکی از عوامل تفاوت میان انسان ‌ها می ‌دانند.

وی افزود: با مطالعۀ آیات قرآن در باب وراثت، متوجه می‌شویم که عامل وراثت گرچه علت تامه نیست، اما از اهمیت بالایی برخوردار است و در ایجاد تفاوت میان انسان ها نقش اساسی ایفا می کند.

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: بسیاری از پیامبرانی که قرآن دربارۀ آنها سخن گفته است، رابطۀ وراثتی و نسبی داشته ‌اند. «إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَی آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِیمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَی الْعَالَمِینَ ذُرِّیةً بعض‌ها مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ» (قرآن، 3: 35-34)؛

وی خاطرنشان کرد: در تفسیر این آیه بسیاری از مفسرین «ذریه» را به معنای نسل و اولاد دانسته‌ اند. (از جمله ر.ک. به تفاسیر: مجمع البیان، جلالین، صافی، المیزان).

استاد سهرابی فر افزود: پیامبران سه دین بزرگ یهود و مسیحیت و اسلام از نسل ابراهیم_{(علیه‌السلام)}، اب الانبیاء (پدر انبیا)، هستند. همچنین دوازده امام در مذهب شیعه همه در سلسلۀ وراثتی قرار گرفته‌ اند و همین عامل یکی از عللِ اقتضائیِ تمایز آنان از دیگران است.

وی اضافه نمود: موضوع وراثت در احادیث نیز مهم شمرده شده و با عبارات مختلفی طرح شده است. برای مثال، آمده است که اخلاِق نیک دلیل وراثت ‌های کریمانه است؛ «حسن الاخلاق برهان کَرَمِ الاعراق» (تصنیف غرر الحکم ودرر الکلم، 1378: 254)

این استاد حوزه علمیه در ادامه به حدیثی دیگر اشاره نمود: زنان، فرزندانی همانندِ برادران و خواهران خود به دنیا می ‌آورند (متقی هندی، کنز العمال، ج 16: 295). «تَخَیرُوا لِنُطَفِکمْ فَإِنَّ النِّساءَ یلِدْنَ أَشْباهَ إِخْوانِهِنَّ وَ أَخَواتِهِنَّ». خلاصه اینکه وراثت در انسان شناسی دینی عاملی پیشینی بر متفاوت بودن انسان هاست.

4- جنسیت

استاد محمد تقی سهرابی فر در همین زمینه افزود: قرآن بارها آفرینشِ انسان را به یک نفس بر می ‌گرداند و جنس ماده را منشعب از همان نفس واحد بیان می‌ کند. «یا اَیُّها النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن نَّفسٍ واحِدَۀ وَ خَلَقَ مِنها زَوجَها وَ بَثَّ مِنهُما رِجالاً کَثیراً و نساءً»

وی افزود: همان گونه که انسانیتِ زن و مرد روشن است، تفاوت میان آن دو نیز روشن است. آن دو چه از لحاظ جسمی و چه از حیث ویژگی ‌های روحی و روانی تفاوت ‌های محسوس دارند.

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: از این رو، شرع اسلام در برخی از احکام میان زن و مرد فرق گذاشته است. مثلاً مردان را کارگزارانِ زنان معرفی کرده و مخارج زندگی زن را بر عهدۀ همسر وی دانسته است (قرآن، 4: 34).

وی خاطرنشان کرد: علامه طباطبایی در تفسیر آیه ‌ای که مردان قیِّم و کارگزارِ زنان معرفی شده ‌اند، تفاوت طبعی میانِ زن و مرد را علتِ این امر دانسته است (طباطبایی، 1417 ق.، ج4: 343).

استاد سهرابی فر افزود: همچنین در قرآن ارث دختر نصف ارث پسر تعیین شده است _{(ر.ک. به: قرآن، 4: 11.)} و گواهی مرد مقدم بر گواهی زن و گواهی یک مرد برابر با گواهی دو زن قرار داده شده است (قرآن، 2: 282).

وی در ادامه بیان کرد: در برخی احادیث تصریح شده است که برابریِ یک مرد با دو زن در شهادت به دلیل تفاوت میان آن دو است. (از جمله ر.ک. به: تفسیر الصافی.)

مبحث دوم: عوامل پسینی تفاوت

استاد محمد تقی سهرابی فر در بخش دیگری از این گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به «عوامل پسینی تفاوت» پرداخت و افزود: در کنار عواملِ پیشینی که انسان‌ ها را از همان ابتدای تولد از یکدیگر متفاوت می‌ سازند، عوامل دیگری نیز وجود دارند که پس از ورودِ فرد به زندگی، او را از دیگر آحادِ انسان متفاوت می ‌کنند.

وی افزود: در ادامه، این عوامل را با مراجعه به قرآن باز خواهیم شناخت:

 1- فعالیت فرد

این استاد حوزه و دانشگاه اضافه نمود: انسان به ‌عنوان موجودی مختار و صاحب اراده، آینده خود را می‌ سازد. گرچه او به هنگام خلقت، انبوهی از امور فطری و وراثتی و اقتضائاتِ طینتی به همراه خود دارد و همچنین اگر چه تأثیرات محیط و افاضاتِ رحمانی و شیطانی در چگونه ساخته ‌شدن او نقش ایفا می‌ کنند، اما انتخابِ او بر سر دوراهی‌ هایِ زندگی، چگونگیِ او را رقم می ‌زنند و این ‌گونه، هر فرد با اختیار و انتخابِ متفاوت، متفاوت از دیگران می ‌شود.

وی افزود: اساس و مبنایِ همه کتب آسمانی و بعثت همۀ پیامبران بر این است که انسان موجودی مختار است و فعل او در چگونه شدنِ او نقش دارد. انسان با تکرار عمل خوب یا بد، خود را می ‌سازد.

استاد سهرابی فر در همین رابطه خاطرنشان کرد: همۀ آیاتی که انسان را به ایمان، عمل صالح، تقوا، شکرگزاری و فضایلی از این دست دعوت می‌ کنند و همۀ آیاتی که از کیفر معاندان و بدکاران انذار می ‌کنند، بر اختیار انسان دلالت دارند.

2- محیط و موقعیت‌های زندگی

استاد محمد تقی سهرابی فر افزود: قرآن سخن گروهی از ظالمان به هنگامِ جان‌دادن را نقل می ‌کند که می ‌گویند: «ما در زمین مستضعف بودیم»؛ یعنی ضعیف و تحت فشار بودیم. فرشتگان در پاسخ به آنان می ‌گویند: «مگر زمین خدا گسترده نبود که در آن مهاجرت کنید» (قرآن، 4: 97). این آیه از جمله آیاتی است که بیانگرِ تأثیر اساسیِ محیطِ زندگی بر شکل‌ گیریِ انسان ‌ها است به طوری که گاه لازم است برای گریز از تأثیرات منفی آن مهاجرت کرد.

3- تعلیم و تربیت

وی در ادامه خاطرنشان کرد: قرآن از یک سو از تعلیم و تزکیۀ مؤمنان به دست پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سخن می ‌گوید:

«لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ یتْلُو عَلَیهِمْ آیاتِهِ وَیزَکیهِمْ وَیعَلِّمُهُمُ الْکتَابَ وَالْحِکمَةَ وَإِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلَالٍ مُبِینٍ» (قرآن، 3: 164).

وی افزود: از سوی دیگر از وحی شیاطین به دوستانش خبر می ‌دهد.

«وَإِنَّ الشَّیاطِینَ لَیوحُونَ إِلَی أَوْلِیائِهِمْ لِیجَادِلُوکمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّکمْ لَمُشْرِکونَ» (قرآن، 6: 121).

این استاد حوزه و دانشگاه اضافه نمود: بدیهی است انسان ‌هایی که تحت تعلیم و تزکیۀ پیامبر قرار گرفتند و آنهایی که وحی شیطانی دریافت کردند، با یکدیگر و همین ‌طور با انسان ‌هایی که از چنین موقعیتی برخوردار نبودند، متفاوت خواهند بود.

4- ارتباط با جهان دیگر

وی در ادامه خاطرنشان کرد: طبق بسیاری از آیات قرآن، انسان دایماً با عالمی غیر از عالمِ دنیا در ارتباط است. برای مثال، اگر این دو آیۀ را ملاحظه کنید، روشن است که چگونگیِ ارتباط با جهان دیگر در شکل ‌گیری هر فرد نقش ‌آفرین است.

«هَلْ أُنَبِّئُکمْ عَلَی مَنْ تَنَزَّلُ الشَّیاطِینُ تَنَزَّلُ عَلَی کلِّ أَفَّاک أَثِیمٍ» (قرآن، 26: 221 و222).

«إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیهِمُ الْمَلَائِکةُ أَلَّاتَخَافُوا و َلَاتَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کنْتُمْ تُوعَدُونَ» (قرآن، 41: 30).

نتیجه گیری

استاد محمد تقی سهرابی فر در بخش پایانی گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید افزود: در انسان شناسی دینی در کنار توجه و تأکید بر فطرت مشترک انسان ها، از تفاوتِ انسان ها نیز سخن گفته شده است.

وی در ادامه بیان کرد: عللِ متفاوت بودنِ انسان ها در دانش­ هایی همچون روانشناسی مورد توجه بوده است؛ اما در انسان شناسی دینی با عللِ تازه ­ای آشنا می شویم.

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: فطرت، طینت و ارتباط با جهانِ ماوراء در کنار دیگر عوامل، در شکل گیری و فعلیّت یافتنِ شخصیتِ انسانها نقش ایفا می کند. لحاظ کردنِ این عوامل نقشی مهم در دانش­های مبتنی بر انسان شناسی از جمله فقه، کلام و .... خواهد داشت./270/260/20/