سه مبنای فقهی گوناگون در مسأله رؤیت هلال وجود دارد که هر کدام می تواند موجب اختلاف در نتیجه (اثبات اول ماه) گردد.

استاد احمد خوانساری از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، در موضوع «بررسی اجمالی منشأ اختلاف در ابتدای ماه های قمری» به گفتگو پرداخت.

وی در ابتدای این گفتگو خاطرنشان کرد: در موضوع منشأ اختلاف در ابتدای ماه های قمری، دو منشأ اصلی وجود دارد که عبارت است از:

1. شبهه موضوعیه که حتی در صورت یکسانی مبانی مراجع، امکان اثبات برای یک مرجع و عدم اثبات برای دیگری را پدید  می آورد.
2. شبهه حکمیه و اختلاف مبانی

این استاد حوزه علمیه قم افزود: سه مبنای فقهی گوناگون در مسأله رؤیت هلال وجود دارد که هر کدام می تواند موجب اختلاف در نتیجه (اثبات اول ماه) گردد؛

1. حکم حاکم شرع
2.  پذیرش اتحاد یا اختلاف حکم افق های گوناگون
3.  رؤیت هلال با چشم مسلح یا عادی

وی در مورد اولین مورد، یعنی  در مورد حکم حاکم شرع، خاطرنشان کرد: برخی از فقهاء مانند مرحوم امام (ره)، آن را یکی از راه های اثبات اول ماه برشمرده اند که در صورت حکم نمودن فقیه جامع الشرایط تبعیت سایرین لازم است؛ حتی مقلّدین سایر مراجع و سایر فقهاء، البته این تبعیت مشروط به سه شرط است:

• شرط اول: به لسان حکم باشد، نه اینکه صرف اثبات موضوع باشد.
• شرط دوم: مرجع دیگر نیز حکم حاکم را برای اثبات اول ماه کافی بداند.
• شرط سوم: علم به اشتباه حاکم در مورد حکمش نباشد.

استاد احمد خوانساری در مورد دومین مورد، یعنی مسأله اتحاد حکم آفاق خاطرنشان کرد: در این مورد، بی شک در صورت رؤیت هلال در مناطق شرقی (مثلا مشهد)، برای مناطق غربی (مثلا قم) کافی است؛ اما عکس آن اگر در مناطق غربی (قم) رؤیت شود، آیا برای مناطق شرقی (مشهد) کافی است؟ در اینجا دو نظر اصلی وجود دارد؛

وی در ادامه، نخست به نظر مشهور فقهاء توجه داد و در این باره اضافه نمود: نظر مشهور فقهاء مانند آیات عظام بروجردی، مرحوم امام، گلپایگانی و سیستانی آن است که در هر منطقه رؤیت همان منطقه و حوالی آن تا حدی که اگر مانعی از ابر و غیر آن وجود نداشت، در آن جا  هم رؤیت می شد، کافی است؛ اما مناطق با فاصله طولانی که افق متعدد دارند، خیر؛ از این رو ممکن است دو روز اول ماه برای دو منطقه باشد.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه به قول دوم پراخت و افزود: اما برخی دیگر مانند آیات عظام خویی، صافی، نوری، فاضل لنکرانی و والد معظم معتقد هستند که پدید آمدن هلال نو یک امر تکوینی است و ارتباطی به محدوده هایی جغرافیایی ندارد؛ از این رو ماه تنها یک بار از محاق خارج شده و اول ماه تنها یک روز است. لازم به ذکر است مرحوم آیت الله شیخ ابوتراب خوانساری نیز در حاشیه رساله نجاة العباد سال ها قبل تر همین نظر را داشته است.

استاد احمد خوانساری در ادامه به بیان سومین جهت که موجب اختلاف می گردد، یعنی بحث رؤیت هلال با چشم مسلح (دوربین، تلسکوپ) پرداخت و در این مورد خاطرنشان کرد: در مورد این که آیا اثبات هلال با چشم عادی باید باشد یا چشم مسلح نیز کافی است، در قرآن کریم و روایات صحبت از رؤیت شده است:

«یسئلونک عن الأهلة قل هی مواقیت للناس» در تفسیر آیه از امام صادق علیه السلام نقل شده «هی أهلة الشهور اذا رأیت الهلال فصم و إذا رأیته فأفطر»

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه به این سؤال پرداخت که مراد از رؤیت چیست؟

وی با بیان اینکه در این زمینه دو احتمال وجود دارد، به بیان احتمالات در این رابطه پرداخت.

1. رؤیت با چشم عادی؛ استاد خوانساری در بیان دلیل این احتمال خاطرنشان کرد: روایات انصراف به این نوع رؤیت عرفی دارد؛ چنان چه در سایر عناوین چنین است.

جواب:

 وی در بیان جواب این احتمال اضافه نمود: این انصراف به دلیل غلبه وجودی است؛ نه ناشی از غلبه استعمال لفظ؛ از سوی دیگر بحث در رؤیت مفهومی و یا مصداقی است که مفهوم رؤیت در روایات روشن است که باید با چشم باشد، نه رؤیت قلبی یا در خواب؛ اما مصداق رؤیت شامل همه مصادیق رؤیت چشمی (با دستگاه یا بدون آن) می شود.

1. رؤیت چه با چشم عادی یا مسلح: وی در رابطه با علت این احتمال افزود: زیرا روایات رؤیت مطلق اند و مقید به نوع خاصی نیست و طریقیت نیز دارند و  شبهه انصراف هم در این رابطه جواب داده شد.

چگونگی مواجهه با نظریات مختلف مراجع مختلف

استاد احمد خوانساری از اساتید حوزه علمیه قم در بخش پایانی گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به بحث «چگونگی مواجهه با نظریات مختلف مراجع مختلف» پرداخت و در این رابطه خاطرنشان کرد:

اولا: هیچ کدام از مراجع و حتی مقام معظم رهبری، هنگام اعلام رؤیت هلال حکم به ثبوت هلال نمی کنند؛ از این رو از باب حکم حاکم ثابت نیست؛ از این رو اگر حتی طبق نظر مرجعی حکم حاکم ثابت کننده اول ماه باشد، باز ثبوت هلال نزد یکی از آن ها به معنای حکم کردن نیست.

ثانیا: در صورتی که نظر مرجع تقلید ما از نظر مبانی با مرجعی که اعلام اول کرده، یکی نباشد، (مبانی سه گانه سابق الذکر)، اثبات ماه نزد سایر مراجع برای ما که مقلد مرجع دیگریم، اثری ندارد؛ زیرا چه بسا مثلا مرجع ما رؤیت با چشم مسلح را کافی نمی داند؛ اما مرجعی که اعلام رؤیت کرده کافی می داند و از این طریق برای او اول ماه ثابت شده است.

ثالثا: اگر مبنای مرجع ما و مرجع رؤیت کننده هلال یکی باشد و یا مرجع مذکور تصریح کند که با چشم غیر مسلح رؤیت شده یا در همین افق به نظر می رسد، گرچه نزد مرجع ما اول ماه ثابت نشده باشد، اما همین مقدار کافی است و اثبات نزد یکی از آن ها با شرط مذکور غالبا علم آور است و اگر دو نفر از آن ها اعلام کنند، از باب شهادت ثابت و حجت است ولو برای ما علم حاصل نشود؛ مگر برای ما ثابت شود که اشتباه کرده اند یا از منابع غیر موثقی به ایشان خبر داده اند که چنین علمی بسیار بعید از ذهن است./270/260/21/