از جمله رجزهایی که آقا سیدالشهداء علیه السلام بیان کردند و سپاه دشمن را بر حفظ آن سفارش نمودند، بحث «حرّیت» بوده است؛

به مناسبت عاشورای حسینی و عزای سیدالشهداء علیه السلام، استاد حامد مقدم دیمه، از اساتید حوزه علمیه قم در رابطه با «حرّیت در کلام سیدالشهداء علیه السلام» با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به گفتگو پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو به این آیه شریفه اشاره نمود: «وَ لَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى‏ كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا» (اسراء: 70)

(به يقين فرزندان آدم را كرامت داديم، و آنان را در خشكى و دريا [بر مركب‏هايى كه در اختيارشان گذاشتيم‏] سوار كرديم، و به آنان از نعمت هاى پاكيزه روزى بخشيديم، و آنان را بر بسيارى از آفريده‏ هاى خود برترى كامل داديم.)

وی در ادامه افزود: خدای متعال برای حفظ این کرامت، در رابطه با انسان، عقل و حجت های خودش را برای او قرار داده است؛ منظور از حجت های الهی، رسل و اوصیای آنها هستند؛ هر چند در روایات از عقل هم به عنوان حجت الهی یاد شده است و فرموده اند.

«يَا هِشَامُ إِنَ‏ لِلَّهِ‏ عَلَى‏ النَّاسِ‏ حُجَّتَيْنِ‏ حُجَّةً ظَاهِرَةً وَ حُجَّةً بَاطِنَةً فَأَمَّا الظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الْأَنْبِيَاءُ وَ الْأَئِمَّةُ علیهم السلام وَ أَمَّا الْبَاطِنَةُ فَالْعُقُولُ»: (الكافي؛ ج‏1؛  ص: 10)

استاد مقدم دیمه افزود: حجج ظاهری که انبیاء و اوصیای آنها هستند، در حقیقت عقل را مدد می کنند؛ برای اینکه کرامت انسانی و صفات والای انسانی محفوظ بماند و انسان به سمت تعالی حرکت کند.

وی خاطرنشان کرد: از والاترین حجج ظاهری می توان به پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم و بعد از ایشان، اوصیای گرامی آن حضرت اشاره نمود.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم اضافه نمود: تمام تلاش رسول خاتم صلی الله علیه و آله و سلم اوصیایشان این بوده است که انسان را به مکارم اخلاقی برسانند و کرامتی که سزاوار انسان است، برای او حفظ بشود، تا جایی که آقا سیدالشهداء علیه السلام برای همین منظور و نجات انسان از ضلالت، گمراهی، حیرت و جهالت، جان و خون خودشان را فدا کردند.

وی افزود: این بیان، مضمون فقره ای از زیارت اربعین است که می فرماید: «وَ بَذَلَ‏ مُهْجَتَهُ‏ فِيكَ‏ لِيَسْتَنْقِذَ عِبَادَكَ مِنَ الضَّلَالَةِ وَ الْجَهَالَةِ وَ الْعَمَى وَ الشَّكِّ وَ الِارْتِيَابِ إِلَى بَابِ الْهُدَى مِنَ الرَّدَى‏» (كامل الزيارات؛ ص228)؛ حسین خون قلبش را در راه تو بذل کرد تا انسان را از جهالت و حیرت ضلالت نجات بدهد.

استاد مقدم ضمن اشاره به حجت بودن تمام زندگی معصومین علیهم السلام، خاطرنشان کرد: چون ایام محرم است، مناسب است به آنچه که سیدالشهداء در عاشورا به ما تعلیم داده اند، توجه کنیم؛ از جمله این موارد، رجزهایی است که ابی عبدالله الحسین علیه السلام در مقابل سپاه دشمن بیان کردند.

وی افزود: ما می دانیم حرفی که از دهان مبارک معصوم علیه السلام خارج می شود، روی حساب است؛ در همین رابطه خیلی مناسب است که رجزهای امام حسین علیه السلام در واقعه عاشورا به صورت تک تک بررسی و شرح داده شود.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: از جمله رجزهایی که آقا سیدالشهداء علیه السلام بیان کردند و سپاه دشمن را بر حفظ آن سفارش نمودند، بحث «حرّیت» بوده است؛ آیه ای که در صدر گفتگو بیان شد، مربوط به کرامت انسانی بود، و این حرّیت است که کرامت انسانی را حفظ می کند؛ هر چند برخی از اهل لغت، حرّیت را به معنای کرامت هم دانسته اند.

وی در ادامه به یکی از رجزهای سیدالشهداء علیه السلام اشاره نمود که در (تفسير نور الثقلين؛ ج:‏ 3؛ ص: 565) نیز بیان شده است:

وی با اشاره به اینکه بحث در مورد مصراع اول است، خاطرنشان کرد: سنی و شیعه در مقام جمع آوری صفات امیرالمؤمنین علیه اسلام، کتاب های زیادی را به نگارش در آورده اند؛ مثلا:

• گنجی شافعی، در کفایة الطالب
• ابن مغازلی، در مناقب
• علامه حلی در کشف الیقین فی فضائل امیرالمؤمنین
• مأئة منقبة من مناقب امیرالمؤمنین ...

امام حسین علیه السلام در روز عاشورا در خطاب قرار دادن سپاه ابن سعد و در آن شرایط خاص که حضرت علیه السلام می خواهند خودشان را معرفی بنمایند تا اگر کسی در شناخت حضرت جاهل است، ایشان را بشناسد، آقا امیرالمؤمنین علیه السلام را با وصف «حرّ» معرفی می نمایند. چرا این وصف محل توجّه سیدالشهدا علیه السلام قرار گرفته است؟

بخش اول: معنای حریّت

استاد حامد مقدم دیمه در بیان معنای لغوی «حُرّیت» خاطرنشان کرد: معانی مختلفی در این رابطه بیان کرده اند که البته قابل جمع است؛ حریت به معنای کسی است که از صفات مذموم و ناپسند و صفات رذیله خالص و عاری باشد؛ کسی که مملو از صفات حمیده است، به چنین شخصی «حرّ» گفته می شود.

• راغب اصفهانی، مفردات: 224:

«من لم تتملّكه الصفات الذميمة من الحرص و الشّره على المقتنيات الدنيوية، و إلى العبودية التي تضادّ ذلك...»

• فیومی در مصباح المنیر، ج 2، ص: 128

حرّ بالضم، عبارت از رمل و ماسه خالصی است که با چیز دیگری آمیخته نیست؛ در ادامه بیان خودش می گوید: رجل حرّ بر خلاف عبد است و حرّ را حرّ می گویند، چون خالص از رقیت و عبودیت است.

• اقرب الموارد:

حرّ به معنای کریم و کسی است که صفات و خصائل انسانی او کاملا خالص است و در وجود او هیچ گونه آمیختگی به اخلاق غیر انسانی وجود ندارد.

• صاحب تاج العروس:

حرّ خلاف عبد است؛ حر بهترین از هر چیزی است.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم افزود: بنابراین از نگاه اهل لغت، حرّیت بر خلاف عبودیت است و حرّ بهترینِ هر چیزی است و اگر این کلمه را در مورد انسان به کار بریم، ... از تمام صفات مذموم خالی است. صفات حسنه و آنچه که باعث کرامت انسان می شود، در او محقق شده است؛ خلاصه، حرّ کسی است که خالص است و هیچ گونه آمیختگی ناپسند در او وجود ندارد.

بخش دوم: راه های دستیابی به حرّیت:

استاد حامد مقدم در بخش دیگر از این گفتگو، به راه های دستیابی به حرّیت اشاره نمود و در این باره خاطرنشان کرد: حرّیت برای انسان در پرتو زهد و تقوای الهی به وجود خواهد آمد.

وی افزود: این زهد و تقوا است که انسان را از رقّیت نجات می دهد و در نتیجه انسان را حرّ و کریم خواهد کرد و انسان آن فرموده خدای تعالی را در خود پیاده خواهد کرد که «و لقد کرّمنا بنی آدم...».

«مَنْ‏ زَهِدَ فِي‏ الدُّنْيَا أَعْتَقَ نَفْسَهُ وَ أَرْضَى رَبَّهُ» (تصنيف غرر الحكم و درر الكلم؛ ص277)

«إِنَّ تَقْوَى اللَّهِ مِفْتَاحُ سَدَادٍ وَ ذَخِيرَةُ مَعَادٍ وَ عِتْقٌ مِنْ كُلِّ مَلَكَةٍ وَ نَجَاةٌ مِنْ كُلِّ هَلَكَةٍ بِهَا يَنْجُو الْهَارِبُ وَ تُنْجَحُ الْمَطَالِبُ وَ تُنَالُ الرَّغَائِب‏» (تصنيف غرر الحكم و درر الكلم؛ ص272)

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: اگر کسی می خواهد از هر پابند و تعلقی نجات یابد، باید تقوای الهی داشته باشد و دیگر اینکه انسان بجز خداوند به کسی ابراز احتیاج نکند، به ثروتمند ابراز احتیاج نکند و به قدرتمند ابراز عجر نکند.

وی اضافه نمود: کسی که سعی می کند، عفت نفس داشته باشد، این شخص در حقیقت حرّ است. امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: هر کسی که ابراز احتیاج به دیگری داشته باشد، در حقیقت اسیر او خواهد بود.

«... وَ احْتَجْ إِلَى مَنْ شِئْتَ تَكُنْ‏ أَسِيرَه‏»(الخصال؛ ج ‏2؛ ص: 420)

استاد مقدم در ادامه افزود: رقیت در نتیجه صفات رذیله و ابراز احتیاج به دیگران است. امیرالمؤمنین علیه السلام به برخی از این صفات رذیله از جمله «طمع» اشاره نمود؛ طمع انسان را از حرّیت خارج می کند و به رقّیت و عبد بودن دیگران در می آورد.

«لَا يَسْتَرِقَّنَّكَ‏ الطَّمَعُ‏» (عيون الحكم و المواعظ (لليثي) ؛ ص528)

«وَ لَا تَكُنْ عَبْدَ غَيْرِكَ وَ قَدْ جَعَلَكَ‏ اللَّهُ‏ حُرّا» (نهج البلاغة (للصبحي صالح)؛ ص: 401)

این استاد حوزه علمیه در ادامه بیان کرد: صفت طمع انسان را به رقیت و عبودیت دیگران می کشاند؛ همان طور که عمر بن سعد و اصحاب او، خودشان را به رقّیت در آوردند؛ دیگران به کمتر از ملک ری به عبودیت امثال یزید در می آیند.

«عبد الشّهوة أسير لا ينفكّ اسره.» (غرر الحكم و درر الكلم؛ ص: 464)

وی افزود: امیرالمؤمنین علیه السلام در بخشی از وصیتشان به سیدالشهداء علیه السلام فرمودند:

«وَ مَنْ تَرَكَ الشَّهَوَاتِ كَانَ حُرّا» (بحار الأنوار؛ ج ‏74؛ ص:237)

استاد مقدم اضافه نمود: کسی که خواسته های نفسانی را ترک کند، آن شخص حرّ است؛ انسان حرّ کسی است که تقوای الهی را پیشه کند و صفات ناروا را از خود دور کند و صفات حمیده را در خود پیاده نماید، کسی که خالص شد، یعنی صفات رذیله را از خود دور کرد و صفات حمیده را در خود تجسم دهد، حرّ شده است.

وی خاطرنشان کرد: حال، متوجه می شویم که چرا حضرت سید الشهداء علیه السلام در معرفی خود، به حرّیت پدر بزرگوارشان اشاره کردند؛ من فرزند کسی هستم که خالص و پاک از تمام صفات مذموم و ناروا است و تمام صفات انسانی در او شکل گرفته است.

بخش سوم: موارد استفاده از کلمه «حرّیت» در عاشورا

استاد حامد مقدم دیمه در ادامه به بیان مواردی اشاره کرد که آقا ابی عبدالله الحسین علیه السلام، از کلمه «حریت» در آنها استفاده کرده اند.

مورد اول:

وی خاطرنشان کرد: مورد اول استفاده از حرّیت در رجزخوانی بوده است که مورد اشاره واقع شده است.

مورد دوم:

این استاد حوزه علمیه قم افزود: سیدالشهداء علیه السلام بر بالین حرّ بن یزید ریاحی از این تعبیر استفاده کرده است.

حر در رقّیت و عبودیت غیر خدا بوده است؛ اما وقتی توبه کرد، اگر چه سرش را به زیر انداخت، اما به حرّیت رسید و به کرامتی که خداوند متعال انسان را به آن فرا خوانده، دست یافت؛ از این رو سیدالشهداء علیه السلام به او می فرماید: «ارفع رأسک»؛ کسی که به حرّیت دست یافته است، سرافکنده نیست. در ادامه حضرت علیه السلام بر سرِ بالین غرق خونش می فرماید:

«بَخْ بَخْ يَا حُرُّ أَنْتَ‏ حُرٌّ كَمَا سُمِّيتَ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَة»(الأمالي؛ ص: 160)

وی در ادامه بیان کرد: نتیجه حریت سعادت در دنیا و آخرت است. خداوند متعال با بیان حرّیت انسان را به عنوان بهترین مخلوقاتش بیان کرده است.

«وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها (7) فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها (8) قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها (9)»

استاد مقدم اضافه نمود: انسان، پاک به دنیا می آید، اما باید این پاکی را حفظ کند؛ و جلوی ورود رذایل را بگیرد و در نتیجه حرّ بماند؛ همان گونه که خداوند هم ما را حرّ خلق کرده است. هر کس که حرّ بماند و به حرّیت دست پیدا کند، در آخرت سعادتمند است.

مورد سوم:

وی در بیان مورد سوم از استفاده ابی عبدالله الحسین علیه السلام از کلمه «حریت» به فرمایش حضرت به شمر لعنة الله علیه اشاره نمود:

«رحلى‏ لكم‏ عن ساعة مباح، فامنعوه جهّالكم و طغاتكم، و كونوا في الدّنيا احرارا إن لم يكن لكم دين.» (در سوگ امير آزادى (ترجمه مثير الأحزان)؛ ص 262)

وی افزود: حضرت علیه السلام در اینجا قید می زنند که شما حرّ واقعی که نیستید؛ در رقّیت و عبودیت مخلوق پستی چون «عبید الله» هستید؛ اگر چه دین ندارید؛ اما در دنیای خودتان آزاده باشید.

این استاد حوزه علمیه قم به کلام دیگری از سیدالشهداء علیه السلام اشاره نمود:

«وَيْلَكُمْ يَا شِيعَةَ آلِ أَبِي سُفْيَانَ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ دِينٌ وَ كُنْتُمْ لَا تَخَافُونَ الْمَعَادَ فَكُونُوا أَحْرَاراً فِي دُنْيَاكُمْ هَذِهِ وَ ارْجِعُوا إِلَى أَحْسَابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ عَرَباً كَمَا تَزْعُمُون» ‏(اللهوف على قتلى الطفوف؛ ص: 120)

استاد مقدم دیمه افزود: در نقلی دیگر بیان شده است:

«فَصَاحَ‏ الْحُسَيْنُ‏ علیه السلام: وَيْحَكُمْ يَا شِيعَةَ الشَّيْطَانِ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ دِينٌ وَ لَا تَخَافُونَ الْمَعَادَ فَكُونُوا أَحْرَاراً وَ ارْجِعُوا إِلَى أَنْسَابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ أَعْرَاباً كَمَا تَزْعُمُونَ أَنَا الَّذِي أُقَاتِلُكُم فَكُفُّوا سُفَهَاءَكُمْ وَ جُهَّالَكُمْ‏ عَنِ التَّعَرُّضِ لِحَرَمِي فَإِنَّ النِّسَاءَ لَمْ يُقَاتِلْنَكُم‏» (كشف الغمة في معرفة الأئمة (ط - القديمة)؛ ج:‏ 2؛ ص 50)

وی در ادامه خاطرنشان کرد: در عین حال آن چنان در شقاوت و قساوت قلب، غرق بودند که نه تنها به سیدالشهداء و بدن مطهرش رحمی نکردند به اهل خیام هم جسارت کردند و غارتشان نمودند و تا انتهای تاریخ برای خودشان لعنت، بیچارگی و پستی را خریدند.

استاد حامد مقدم دیمه در کلام پایانی گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید بیان کرد: خدا به ما توفیق دهد تا رهرو اهل بیت علیهم السلام باشیم و به حرّیتی که مقصود اهل بیت علیهم السلام بوده است، دست پیدا کنیم./270/260/20/