شیخ طوسی تألیفات پر شماری در علوم دینی، مانند فقه، کلام، تفسیر، رجال و غیر آن دارد که برخی آنها از بین رفته است.

به مناسبت  سالروز بزرگداشت شیخ الطائفه رضوان الله علیه، استاد علی اکبر بیسکانی، از اساتید حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، در مورد این شخصیت بزرگوار و شاگردانشان به گفتگو پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای این گفتگو به مختصری از زندگی شیخ طوسی پرداخت و خاطرنشان کرد: محمد بن حسن بن علی بن حسن، ملقّب به شیخ طوسی و شیخ الطائفه، در رمضان سال 385 هجری قمری در طوس به دنیا آمد. از استادان ایشان، شیخ مفید، ابن حاشر بزار و سید مرتضی رضوان الله علیهم است.

وی در مورد آثار علمی شیخ طوسی بیان کرد: شیخ طوسی تألیفات پر شماری در علوم دینی، مانند فقه، کلام، تفسیر، رجال و غیر آن دارد که برخی آنها از بین رفته است. از جمله تألیفات این عالم بزرگ عالَم تشیع، می توان به این کتاب ها اشاره نمود:

• استبصار فی ما اختلف من الأخبار
• تهذیب الاحکام، این کتاب پیش از 413 هجری قمری نگاشته شده است.
• رجال (الابواب)، این کتاب از کتاب های اصلی رجال شیعه است که بین سال های 423 تا 436 هجری قمری نگاشته شده است.
• الأمالی، این کتاب، شامل روایاتی است که شیخ الطائفه در نجف اشرف طیّ جلسات منظمی برای شاگردان خود املاء کرده است. اولین مجلس کتاب، در سال 455 قمری بوده و آخرین آنها در سال 458 قمری برگزار شده است.
• التبیان فی تفسیر القرآن، آن را اولین تفسیر کامل شیعی دانسته اند.
• الخلاف فی الأحکام، کتابی فقهی است. این کتاب از معروف ترین کتاب های فقهی نزد شیعه است که به مسائل اختلافی و فقه مقارن می پردازد.
• کتاب الغیبة، این کتاب از منابع با اهمیت در زمینه شناخت امام عصر (عج) است و به  شبهات و اشکالاتی که درباره غیبت آن حضرت مطرح بوده، با ادله قرآنی و روایی و عقلی جواب داده شده است.
• الفهرست (المصنّفین و اصحاب الاصول)، از مهمترین منابع و آثار شیعه است. او در این اثر، برخی از آثار علمی اندیشمندان و صاحبان آن را گردآورده است

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه افزود: شیخ طوسی 12 سال آخر حیات شریفش را در نجف به سر برد و سرانجام در شب ۴۶۰ هجری قمری درگذشت و شاگردانش حسن بن مهدی سلیقی، حسن بن عبدالواحد عین زربی ، و ابوالحسن لولوی ایشان را غسل داده و در خانه اش دفن کردند.

وی اضافه نمود: طبق وصیت شیخ، این خانه، به مسجد تبدیل شد.مسجد شیخ طوسی که جامع الشیخ الطوسی نیز نامیده می‌شود، امروزه از مساجد مشهور نجف است. مسجد که در محله مشراق قرار دارد، تا به حال چندین بار بازسازی، مرمت و تعمیر اساسی شده است.

برخی از شاگردان شیخ الطائفه:

استاد منتظری بیسکانی در بخش دیگری از این گفتگو به معرفی برخی از شاگردان شیخ طوسی اعلی الله مقامه الشریف پرداخت:

1. آدم بن یونس بن ابی مهاجر نسیفی
2. ابوبکر احمد بن حسین بن احمد خزاعی نیشابوری
3. ابوطالب اسحاق بن محمد بن حسن بن حسین بن محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی.
4. ابوابراهیم اسماعیل برادر اسحاق مذکور.
5. ابوالخیر برکة بن محمد بن برکة اسدی
6. ابوالصلاح حلبي
7. ابوابراهیم جعفر بن علی بن جعفر حسینی
8. شمس الاسلام حسن بن حسین بن بابویه قمی، معروف به حسکا
9. ابومحمد حسن بن عبدالعزیز بن حسن جبهانی
10. ابوعلی، فرزند شیخ طوسی
11. موفق الدین حسین بن فتح واعظ جرجانی
12. محیی الدین ابوعبدالله حسین بن مظفر بن علی بن حسین حمدانی
13. ابوالصمصام و ابوالوضاح ذوالفقار بن محمد بن معبد حسینی مروزی
14. زین بن علی بن حسین حسینی
15. زین بن داعی حسینی
16. سعد الدین بن براج
17. ابوالحسن سلیمان بن حسن بن سلمان صهرشتی
18. شهرآشوب سروی مازندرانی، جد ابن شهر آشوب، مؤلف معالم العلماء
19. صاعد بن ربیعة بن ابی غانم
20. عبدالجبار بن عبدالله بن علی المقرئ رازی معروف به مفید
21. ابوعبدالله عبدالرحمن بن احمد حسینی خزاعی نیشابوری معروف به مفید
22. موفق الدین ابوالقاسم عبیدالله بن حسن بن حسین بن بابویه
23. علی بن عبدالصمد تمیمی سبزواری
24. غازی بن احمد بن ابی منصور سامانی
25. کردی بن عکبر بن کردی فارسی
26. جمال الدین محمد بن ابی القاسم طبری آملی
27. ابوعبدالله محمد بن احمد بن شهریار خازن غروی
28. محمد بن حسن فتال نیشابوری؛ صاحب روضة الواعظین
29. ابوالصلت محمد بن عبدالقادر بن محمد
30. ابوالفتح کراجکی
31. ابوجعفر محمد بن علی بن حسن حلبی
32. ابوعبدالله محمد بن هبة الله الطرابلسی
33. سید مرتضی ابوالحسن مطهر بن ابی القاسم علی بن ابی الفضل محمد حسینی دیباجی
34. منتهی بن ابی زید بن کیابکی حسینی جرجانی
35. منصور بن حسین  آبی
36. ابوابراهیم ناصر بن رضا بن محمد بن عبدالله علوی حسینی

استاد منتظری بیسکانی در ادامه به معرفی بیشتر برخی از شاگردان شیخ الطائفه اعلی الله مقامه پرداخت.

آدم بن یونس بن ابی مهاجر نسفی‌

این استاد حوزه علمیه قم در ابتدا به معرفی آدم بن یونس بن ابی مهاجر نسفی پرداخت و خاطرنشان کرد: او از شاگردان مشهور شیخ طوسی است. منتجب الدین رازی، نام آدم بن یونس بن ابی مهاجر نسفی را در شمار رجال و راویان شیعة امامیه ذكر كرده و گفته است كه او دانشمندی فقیه، ثقه و عادل بوده كه در نزد ابی جعفر طوسی، علم آموخت و كتاب ‌های طوسی را بر مؤلّف قرائت كرد‌. ابن حجر، نظیر همین مطلب را از كتاب منتجب الدین نقل كرده و به جای واژگان ثقه و عدل، این گونه نوشته است: «كان فقیهاً مناظراً». (تاریخ حدیث شیعه در ماوراء النهر و بلخ: 186)

ابوالصلاح حلبی

استاد منتظری بیسکانی در ادامه به یکی دیگر از شاگردان شیخ طوسی به نام تقی‌الدین بن نجم ‌الدین، معروف به ابو الصلاح حلبی (۳۷۴-۴۴۷ق) پرداخت و خاطرنشان کرد: وی فقیه و متکلم امامی قرن چهارم و پنجم هجری قمری است. او از شاگردان سید مرتضی و شیخ طوسی بود. از شاگردان مشهور وی می‌توان ابن‌ بَرّاج و محمد بن علی کراجکی را نام برد.

این استاد حوزه علمیه قم افزود: دیدگاه ‌های فقهی حلبی تا حد زیادی نزدیک به مکتب بغداد و متأثر از نظرات سید مرتضی است. بر طبق دیدگاه حلبی، منصب قضا تنها در صلاحیت امامان معصوم و نایبان آنها است و کسانی که به نیابت از امام معصوم عهده‌ دار امر قضا می‌شوند، باید ویژگی ‌هایی  مانند عقل، بصیرت، وَرَع، عدالت، بردباری و قصد و تصمیم جدّی در اجرای احکام داشته باشند. از آثار مشهور وی می‌ توان الکافی فی الفقه و تقریب المعارف را نام برد.

شمس الاسلام  بن الحسن بن الحسین بن علی بن بابویه معروف به حَسْکا

استاد منتظری در ادامه به حسکا اشاره کرد و افزود: او از برادر زادگان صدوق و جدّ شیخ منتجب الدین است. وی نزد شیخ طوسی و سلار بن عبدالعزیز و قاضی ابن براج شاگردی کرد و خود نیز چند کتاب فقهی را به نگارش درآورد.

حسن بن محمد بن حسن طوسی

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه به معرفی ابوعلی طوسی پرداخت و بیان کرد: حسن بن محمد بن حسن طوسی (م،  بعد از ۵۱۱ ق) معروف به ابوعلی طوسی یا مفید ثانی، فرزند شیخ طوسی، فقیه، محدث و یکی از مهمترین حلقه ‌های واسطه در سلسله اسناد شیعه است.

محمّد بن‌ حسن فَتّال نیشابوری

استاد علی اکبر منتظری بیسکانی در پایان به معرفی محمّد بن‌ حسن فَتّال نیشابوری (م  508 ق) پرداخت و خاطرنشان کرد: ایشان معروف به ابن فتال و ابن فارسی؛ و از عالمان شیعه قرن پنجم و ششم قمری است. وی از مشایخ ابن شهر آشوب بوده و از شیخ طوسی و سید مرتضی روایت کرده است. او دارای دو اثر به نام‌های روضة الواعظین و التنویر فی معانی التفسیر بوده است. برخی نیز کتاب مونس الحزین را به وی نسبت می‌دهند. فتال نیشابوری در سال ۵۰۸ هجری به دست شهاب‌الاسلام به قتل رسید و او را با لقب شهید یاد کرده‌اند./270/260/21/