مقتضای عدم شناخت مردم شام نسبت به امیرالمؤمنین علیه السلام و عداوت آنها با آن حضرت این است که آقا امام سجاد علیه السلام، حضرت مولا صلوات الله علیه را به خوبی معرفی بنمایند و اکثر خطبه حضرت امام سجاد علیه السلام در رابطه با مناقب و فضائل امیرالمؤمنین صلوات الله علیه و توضیحاتی است که در رابطه با این بزرگوار آمده است.

به مناسبت شهادت آقا ابا عبدالله الحسین علیه السلام و ایام اسارت آل الله، استاد سید محمود مرتضوی شاهرودی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید در موضوع «شرح  فقراتی از خطبه امام سجاد علیه السلام در شام» پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: حضرت سجاد علیه السلام در شام خطبه غرّایی را بیان کردند که فقراتی از آن خطبه در ذهن ما نقش بسته است؛ مانند این فقرات که می فرماید: «أنا ابن مکة و منا، أنا بن زمزم و الصفا، أنا بن من حمل الرکن بأطراف الرداء ....».

بیان منابع:

استاد سید محمود مرتضوی شاهرودی در ادامه به بیان برخی از منابع پرداخت که به ذکر خطبه امام سجاد علیه السلام اشاره داشته اند.

منابع تاریخی:

وی افزود: این خطبه معروف را برخی از منابع تاریخی نقل کرده اند، به عنوان مثال:

• ابن اعثم کوفی در الفتوح، جلد 5، ص 133 این خطبه را نقل کرده است.
• بخشی از این خطبه را ابوالفرج اصفهانی در مقاتل الطالبیین، ص 120 نقل کرده است.
• خوارزمی در مقتل الحسین، جلد 2، ص: 76
• عماد الدین طبری، در کامل بهائی، ص: 643
• طبرسی در الاحتجاج، جلد 2، ص 311
• ابن شهرآشوب در مناقب آل ابی طالب، جلد 4، ص 168
• محمد بن ابی طالب در تسلیة المجالس و زینة المجالس، جلد 2، ص: 391
• قاضی نورالله تستری در احقاق الحق جلد 12، ص 126.

منابع متأخر:

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه به بیان برخی از منابع متأخر پرداخت که به خطبه امام سجاد علیه السلام اشاره دارند:

• ریاض الابرار سید نعمت الله جزایری، ج: 1، ص: 247
• بحار الانوار، 45/137 و 161 و 174

کتاب ها در شرح این خطبه:

استاد مرتضوی شاهرودی در ادامه به بیان برخی از کتابها پرداخت که در شرح این خطبه شریفه بیان شده است.

• کتاب «شرح خطبه امام سجاد علیه السلام در مسجد جامع شام»، که حجت الاسلام و المسلمین یگانه قمی تألیف کرده است.
• کتاب «ترجمه و شرح کوتاهی بر خطبه امام سجاد علیه السلام»، که علامه داورزنی آن را به رشته تحریر در آوردند.

مقاله ها درباره این خطبه:

وی در ادامه به برخی از مقاله هایی که در این زمینه وجود دارد، اشاره نمود؛ از جمله:

• مقاله ای که در سایت آیت الله العظمی مکارم شیرازی وجود دارد؛ که آقای سید احمد میرعمادی آن را نوشته اند؛
• مقاله ای هست که مرحوم حجت الاسلام و المسلمین حسین واعظی اراکی این مقاله را نوشته اند.

مقدمه خطبه:

استاد سید محمود مرتضوی شاهرودی در بخش دیگری از این گفتگو به بیان مختصری از خطبه پرداخت و خاطرنشان کرد: این خطبه شریفه دارای مقدمه و متنی است. من از متن این خطبه، فراز اول را انتخاب کردم و کلماتی از آن را بیان می کنم.

وی افزود: این خطبه مقدمه ای دارد که در اکثر منابع یا نقل نشده است و یا فقط به آن اشاره شده است؛ به طور مثال در کتاب مناقب آمده است: «فحمد الله بمحامد شریفه فصلّی علی النبی صلاة بلیغة موجزه»؛ اما کمی با تفسیر بیشتر در کامل بهائی نقل شده است. «الحمد لله الذی لا بدایة له... فتبارک الله الملک العلّام».

متن خطبه:

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه به بیان متن خطبه شریفه پرداخت و در این راستا خاطرنشان کرد: متن این خطبه را به نقل از احقاق الحق شوشتری بیان می کنم. ایشان در فراز اول متن اصلی خطبه آورده است که امام زین العابدین علیه السلام فرمود:

«ایها الناس اعطینا ستّا و فضّلنا بسبع اعطینا العلم و الحلم  و السماحة و الفصاحة و الشجاعة و المحبة فی قلوب المؤمنین و فضّلنا بأنّ منّا النبی المختار محمدا صلی الله علیه و آله و سلّم  و منا الصدیق و منا الطیار و منا أسد الله و أسد الرسول صلی الله علیه و آله و سلم و منّا سیّدة نساء العالمین فاطمة البتول و منّا سبطا هذه الامة و سیدا شباب اهل الجنة»

استاد شاهرودی در ادامه به بیان نکاتی از فراز اول این خطبه پرداخت و در این زمینه خاطرنشان کرد: امام سجاد علیه السلام خطیب بلیغی بوده اند به همین دلیل مقتضای حال خطاب را رعایت می کنند.

نکته اول:

وی افزود: با توجه به اینکه دو گونه مخاطب در پیش روی امام است، کلام امام باید پاسخگوی هر دو گروه باشد؛

دسته اول مخاطبین حضرت، مردم شام:

این استاد حوزه علمیه قم در مورد مردم شام به سه مورد اشاره نمود:

•  اولا: امام را نمی شناسند و معاویه و یزید را به خاطر همراهی با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و به عنوان جانشین ایشان پذیرفته بودند و آنها را برتر از دیگران و لایق خلافت می دیدند.
• ثانیا: تحت تأثیر بسیار گسترده، نه تنها منکر برتری حضرت امیر علیه السلام بودند، بلکه با ایشان دشمنی هم داشتند.
• ثالثا: نمی دانستند که یزید چه جنایتی را نسبت به چه شخصیت والایی مرتکب شده که هر کسی که این جنایت را مرتکب شده باشد، قطعا نمی تواند جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم باشد.

استاد سید محمود مرتضوی شاهرودی در ادامه بیان کرد: مقتضای این حالات مخاطبین این است که اولا امام سجاد علیه السلام به صورت مفصل و گسترده خودشان را معرفی کنند و در ضمن بیان حسب و نسب خودشان، برتری معاویه و یزید را زیر سؤال ببرند. از این رو بیان می دارند: «فضّلنا بأنّ النبی المختار محمدا و منّا الصدیق و منّا الطیار و منّا اسد الله و اسد الرسول و منّا سبطا هذا الأُمّة»؛ به این صورت فضیلت و برتری خودشان را اثبات می کنند؛ یا در عبارات دیگر هم انتساب خودشان را به ایشان نشان می دهند.

«أيّها الناس، أنا ابن‏ مكّة و منى، أنا ابن زمزم و الصفا، أنا ابن من حمل الركن بأطراف الرداء، أنا ابن خير من اتّزر و ارتدى، أنا ابن خير من انتعل و احتفى، أنا ابن خير من طاف و سعى، أنا ابن خير من حجّ و لبّى، أنا ابن من حمل على البراق في الهواء، أنا ابن من اسري به من المسجد الحرام إلى المسجد الأقصى، أنا ابن من بلغ به جبرئيل إلى سدرة المنتهى، أنا ابن من دنا فتدلّى فكان من ربّه كقاب قوسين أو أدنى، أنا ابن من صلّى بملائكة السماء، أنا ابن من أوحى إليه الجليل ما أوحى، أنا ابن محمد المصطفى»

وی افزود: آقا امام سجاد علیه السلام در فراز دیگر، انتساب خودشان را به فاطمه زهرا سلام الله علیها را بیان می کنند. «أنا ابن فاطمة الزهراء، أنا ابن سيّدة النساء»

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: مقتضای عدم شناخت مردم شام نسبت به امیرالمؤمنین علیه السلام و عداوت آنها با آن حضرت این است که آقا امام سجاد علیه السلام، حضرت مولا صلوات الله علیه را به خوبی معرفی بنمایند و اکثر خطبه حضرت امام سجاد علیه السلام در رابطه با مناقب و فضائل امیرالمؤمنین صلوات الله علیه و توضیحاتی است که در رابطه با این بزرگوار آمده است.

«أنا ابن عليّ المرتضى، أنا ابن من ضرب خراطيم الخلق حتّى قالوا: لا إله إلّا اللّه، أنا ابن من ضرب بين يدي رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله بسيفين، و طعن برمحين، و هاجر الهجرتين، و بايع البيعتين، و قاتل ببدر و حنين، و لم يكفر باللّه طرفة عين.

أنا ابن صالح المؤمنين، و وارث النبيّين، و قامع الملحدين، و يعسوب المسلمين، و نور المجاهدين، و زين العابدين، و تاج البكّائين، و أصبر الصابرين، و أفضل العالمين، و أفضل القائمين، من آل طه و ياسين، أنا ابن المؤيّد بجبرئيل، المنصور بميكائيل، أنا ابن المحامي عن حرم المسلمين، و قاتل الناكثين و القاسطين و المارقين، و المجاهد أعداءه الناصبين، و أفضل من مشى من قريش أجمعين، و أوّل من استجاب للّه و لرسوله من المؤمنين، و أوّل السابقين، و قاصم المعتدين، و مبيد المشركين، و سهم مرامي اللّه على المنافقين، و لسان حكمة العابدين، و ناصر دين اللّه، و وليّ أمر اللّه، و بستان حكمة اللّه، و عيبة علمه.

سمح سخيّ، بهلول زكيّ، مقدّم همام، صبّار صوّام، مهذّب قوّام، قاطع‏ الأصلاب، و مفرق الأحزاب، أربطهم عنانا، و أثبتهم جنانا، و أمضاهم عزيمة، و أشدّهم شكيمة، أسد باسل يطحنهم في الحروب إذا ازدلفت الأسنّة، و قويت الأعنّة طحن الرحا، و يذروهم فيها ذري الريح الهشيم.

ليث الحجاز، و كبش العراق، مكّيّ مدنيّ، [أبطحي تهامي،] خيفي عقبي، بدريّ احديّ، شجريّ مهاجري، من العرب سيّدها، و في الوغا ليثها، وارث المشعرين، و أبو السبطين، الحسن و الحسين [مظهر العجائب، و مفرّق الكتائب، و الشهاب الثاقب، و النور العاقب، أسد اللّه الغالب، مطلوب كلّ طالب‏]، ذاك جدّي عليّ بن أبي طالب.»

استاد سید محمود مرتضوی شاهرودی در ادامه خاطرنشان کرد: آقا امام سجاد علیه السلام در چنین شرایطی به روشنگری در زمینه جنایات یزید علیه اللعنة و اینکه چه جنایت هولناکی نسبت به شخصیت والای امام حسین علیه السلام مرتکب شده است؛ پرداختند؛ و سخنان خود را به گونه ای بیان کردند که نشان می داد؛ هر کس مانند یزید چنین رفتاری کند به قطع و یقین قابلیت خلافت پیامبر مسلمانان را ندارد.

وی افزود: آقا امام سجاد علیه السلام فرمود:«أَنَا ابْنُ‏ الْمَقْتُولِ‏ ظُلْماً أَنَا ابْنُ الْمَجْزُوزِ الرَّأْسِ مِنَ الْقَفَا أَنَا ابْنُ الْعَطْشَانِ حَتَّى قَضَى أَنَا ابْنُ طَرِيحِ كَرْبَلَاءَ أَنَا ابْنُ مَسْلُوبِ الْعِمَامَةِ وَ الرِّدَاءِ أَنَا ابْنُ مَنْ بَكَتْ عَلَيْهِ مَلَائِكَةُ السَّمَاءِ أَنَا ابْنُ مَنْ نَاحَتْ عَلَيْهِ الْجِنُّ فِي الْأَرْضِ وَ الطَّيْرُ فِي الْهَوَاءِ أَنَا ابْنُ مَنْ رَأْسُهُ عَلَى السِّنَانِ يُهْدَى‏أَنَا ابْنُ مَنْ حَرَمُهُ مِنَ الْعِرَاقِ إِلَى الشَّامِ تُسْبَى‏»

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه اضافه نمود: از کلام ایشان این نتیجه گرفته می شود که حق با اهل بیت علیهم السلام است و یزیدیان غاصب خلافت بودند و در این راه، حاضر هستند که هر جنایتی را انجام بدهند.

استاد سید محمود مرتضوی شاهرودی بعد از بیان قسمت هایی از خطبه امام سجاد علیه السلام که مربوط به دسته اول از مخاطبین ایشان در شام می شد، آن حضرت به دسته دوم از مخاطبین، یعنی تمام انسان های در طول تاریخ اشاره نمود و خاطرنشان کرد: حضرت علیه السلام جایگاه اهل بیت علیهم السلام در عالم را به بیان بسیار دقیقی آشکار می کنند؛ به صورتی که هر کس دارای فطرت سالم باشد، حق را تشخیص می دهد و تابع اهل بیت علیهم السلام می شود.

وی در این راستا به کلامی از ابن شهرآشوب اشاره نمود که در مناقب، کلام امام سجاد علیه السلام را می نویسد: «أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَ لَهُ الْحَمْدُ ابْتَلَانَا أَهْلَ الْبَيْتِ بِبَلَاءٍ حَسَنٍ حَيْثُ جَعَلَ رَايَةَ الْهُدَى وَ الْعَدْلِ وَ التُّقَى فِينَا وَ جَعَلَ رَايَةَ الضَّلَالَةِ وَ الرَّدَى فِي غَيْرِنَا فَضَّلَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ بِسِتِّ خِصَالٍ فَضَّلَنَا بِالْعِلْمِ وَ الْحِلْمِ وَ الشَّجَاعَةِ وَ السَّمَاحَةِ وَ الْمَحَبَّةِ وَ الْمَحَلَّةِ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ وَ آتَانَا ما لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمِينَ‏ مِنْ قَبْلِنَا فِينَا مُخْتَلَفُ الْمَلَائِكَةِ وَ تَنْزِيلُ الْكُتُب‏» (مناقب آل أبي طالب عليهم السلام (لابن شهرآشوب)؛ ج: ‏4؛ ص: 168)

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم اضافه نمود: در این کلام حضرت بیان می دارند: ای مردم بدانید آن کسی که هدایتگر شما است، ما اهل بیت هستیم.

نکته دوم

استاد سید محمود مرتضوی شاهرودی در بیان نکته دوم خاطرنشان کرد: امام سجاد علیه السلام کلمه «اعطینا» را در کنار کلمه «فضّلنا» آوردند. حضرت فرمود: خداوند شش چیز را به ما عطا کرده و ما در هفت چیز نسبت به دیگران برتری داریم.

وی اضافه نمود: در نگاه اولیه ممکن است بگوییم که همه این 13 چیز هم عطا شده و هم موجب فضیلت است؛ پس چرا حضرت علیه السلام این موارد را به این صورت بیان کردند.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: به نظر می رسد که فرق در نوع مخاطبان است؛ شش مورد اول را برای بشریت بیان می کنند و جایگاه خودشان را برای انسان ها بیان می دارند و هفت تای دوم را برای مخاطبین در زمان خود بیان کردند برای افرادی که نزدیکی به رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم را دلیل بر مشروعیت در خلافت می دانستند.

/270/260/20/