حکم جزع در مورد عزاداری بر اهل بیت علیهم السلام خصوصا امام حسین علیه السلام، به اجماع فقهاء، استثناء شده است؛ نه تنها مکروه نیست، بلکه مستحب و دارای ثواب است. مستند این استثناء، روایتی است که به سند صحیح در کتاب امالی طوسی، هم چنین کتاب کامل الزیارات نقل شده است.

به مناسبت ایام عزای سالار شهیدان، حسین بن علی علیهما السلام، استاد سید حسین کشفی از اساتید حوزه علمیه قم با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، در موضوع «بررسی مسأله عزداری و جزع و پاسخ به برخی از شبهات» به گفتگو پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای این گفتگو خاطرنشان کرد: با فرارسیدن ماه محرم و صفر، دو ماه حزن و مصیبت بر عزای سید و سالار شهیدان حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام و اهل بیت عصمت و طهارت، مانند هر سال شبهاتی با عناوین مختلف، در رابطه با مسأله عزاداری در فضای مجازی مطرح می شود. در این مقال دو شبهه را مورد بررسی قرار می دهیم.

شبهه اول: آیا اهل بیت علیهم السلام مجالس عزاداری بر امام حسین بر پا می کردند؟

استاد کشفی اضافه نمود: از جمله شبهاتی که  امسال مطرح شده، آن است که اساسا عزاداری بر امام حسین علیه السلام توسط اهل بیت علیهم السلام صورت نگرفته است.

وی در این راستا به کلامی از آقای طباطبائی نژاد امام جمعه محترم اصفهان اشاره نمود که در مصاحبه ای گفته است:

«ائمه ما علیهم السلام هیچ کدامشان عزاداری نکردند، به خاطر این­ که دشمن وجود داشت، لطمه می دیدند مسلمان­ ها، اگر می خواستند یک مجلس عزایی حضرت امام صادق یا حضرت امام باقر علیهما السلام یا بقیه ائمه ما بگیرند که همواره دشمن بر آنها مسلط بود، اصلا عزاداری نکردند.»

این استاد حوزه علمیه قم در مقام جواب، بیان کرد: در روایات ما، مکرر نقل شده است که اهل بیت علیهم السلام با این که در دوران حکومت های بنی امیه و بنی عباس بودند، به اقامه عزای سیدالشهدا علیه السلام اهتمام داشتند.

وی افزود: وقتی شعرا و مادحین بر اهل بیت علیهم السلام وارد می شدند، با عبارت «انشدنی فی الحسین» یا «ارث للحسین» از آنها می خواستند تا برای مصیبت امام حسین شعر و مرثیه بخوانند. در زمان امام صادق علیه السلام شعرایی نظیر: «کمیت بن زید الاسدی»، «سید حمیری»، «ابوهارون مکفوف» و «ابوعمارة» منشد بودند که در محضر امام صادق علیه السلام شعر و مرثیه می خواندند و امام صادق علیه السلام نیز آنان را مورد تشویق قرار می داد و به آنان صله پرداخت می کرد.

استاد کشفی در ادامه به نکته ای دیگر توجه داد: گاهی نیز محل برگزاری این جلسات در منی و در ایام حج بوده است. همان ­طور که امام باقر علیه السلام نیز وصیت کردند تا 10 سال برای من در منی و در ایام حج ندبه خوانی و عزاداری صورت گیرد.

وی در این راستا به روایتی از کافی اشاره نمود که مرحوم کلینی به سند صحیح اعلائی آورده است:

 «عن أبي عبدالله علیه السلام قال: قال لي أبي: يا جعفر أوقف لي من مالي كذا و كذا لنوادب تندبني عشر سنين بمنى أيام منى.» (الكافي، ج‏: 5، ص: 117.)

وی افزود: عزاداری بر مظلوم یک جنبه سیاسی و مخالفت با حکومت ظالم داشته است. مرحوم امام خمینی رضوان الله تعالی علیه دراین باره می فرماید:

« اينكه [امام باقر علیه السلام] مى ‏فرمايد كه براى من يك نفر نوحه‏ سرا در منى‏ بگذاريد كه آنجا براى من گريه بكند و عزا بگيرد، نه اين است كه حضرت باقر- سلام اللَّه عليه احتياج به اين داشته است و نه اينكه براى او شخصاً فايده ‏اى داشته است، لكن جنبه سياسى او را ببينيد. در منى‏ آن وقتى كه از همه اقطار عالم آدم مى ‏آيد آنجا، يك كسى بنشيند يا اشخاصى نوحه‏ سرايى كنند براى امام باقر و جنايت كسانى كه با او مخالفت كردند و او را،  مثلا، به شهادت رساندند، ذكر كند و اين مسأله موجى باشد در همه دنيا.» (صحيفه امام، ج: ‏16، ص: 345)

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: کمیت بن زید الاسدي (م: 126 ق) از شعرایی بوده است که فرزدق در وصف وی گفته است تو شاعرتر از همه گذشتگان و باز ماندگانى

«أشعر من مضى و أشعر من بقي»

وی افزود: کمیت بن زید اسدی در منی وارد خیمه امام صادق علیه السلام شد و اشعاری را در رثای امام حسین علیه السلام خواند؛ به نحوی که صدای ضجه و گریه بلند شد؛ «فكثر البكاء و ارتفعت الأصوات» و وقتی این شعر را درباره امام حسین علیه السلام خواند:

كأنَّ حسيــناً و البهاليلُ حولَهُ             لأســيـافهم ما يخـتلي المتبــتّلُ‏

و غاب نبيُّ اللَّه عنهم و فقده            على الناس رزءٌ ما هنـاك مُجلّلُ‏

فلم أرَ مخذولًا لأجلِ مصيبـةٍ             و أوجب منه نصرةً حين يخذلُ‏

امام صادق علیه السلام دستان مبارک خود را بلند کردند و فرمودند:

«اللهمَّ اغفر للكميت ما قدّم و أخّر، و ما أسرَّ و أعلن، و أَعطه حتى يرضى».

ثمّ أعطاه ألف دينار و كسوة. خداوندا!

(گناهان گذشته و آينده و پنهان و آشكار كميت را بيامرز و آنقدر به وى ارزانى دار تا راضى شود! سپس هزار دينار و جامه‏اى به كميت دادند.) (الغدیر، ج: 2 ص: 282)

وی افزود: این اقامه عزا در زمان ائمه بعد از امام صادق علیه السلام با شدت بیشتری انجام می شده است؛ به نحوی که در زیارت جوادیه امام رضا علیه السلام خطاب به آن امام همام عرض می کنیم: «السَّلَامُ عَلَى الْإِمَامِ الرَّءُوفِ الَّذِي هَيَّجَ أَحْزَانَ يَوْمِ الطُّفُوف‏» (سلام بر آن امام رئوفی که اندوه ها و مصائب روز عاشورا در سرزمین طف را برانگیخت.)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در هر صورت از واضحات تاریخ و سیره اهل بیت علیهم السلام است که آن حضرات اهتمام ویژه ای به اقامه عزاداری بر حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام داشته و در این باره روایات بسیاری وارد شده است. (رک: البکاء للحسین، تالیف مرحوم آیت الله میرجهانی)

شبهه دوم: آیا روش های عزاداری مثل سینه زنی مورد تایید اهل بیت است؟  

استاد حسین کشفی اضافه نمود: از دیگر شبهاتی که درباره عزاداری مطرح می شود آن است که عزاداری هایی که امروز انجام می شود ـ از سینه زنی و لطم زنی و زنجیر زنی و ... ـ در زمان اهل بیت انجام نمی شده و مورد تایید اهل بیت نیست!

وی خاطرنشان کرد: در این باره گفته شده است: «در هيچ يك از فرمايش معصومين (عليهم‌السّلام) پيرامون فضيلت عزادارى بر امام حسين علیه السلام به امرى غير از گريه كردن توصيه نشده است.» (مراجعه شود به مقاله محمدتقی اکبرنژاد شماره 48 فصلنامه تخصصی فقه اهل بیت)

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در مقام پاسخ بیان کرد: به نظر می آید با بررسی مسأله جزع در عزاداری سید الشهدا علیه السلام، به این شبهه نیز پاسخ داده خواهد شد.

وی افزود: جزع در لغت به معنای بی تابی کردن است و نقیض آن صبر است. (لسان‏ العرب ج: ۸  ص:  ۴۷)

وی خاطرنشان کرد: در قرآن کریم هم دو مورد از ماده (جزع) به همین معنا ذکر شده است. (سوره معارج آيه۲۰ و سوره ابراهیم آیه ۲۱)

استاد کشفی اضافه نمود: در روایات اهل بیت علیهم السلام، جزع و بی تابی کردن در مصیبت، امری مذموم و از جنود جهل و نادانی دانسته شده است. (الكافي، ج: ۱ ص: ۲۲) از همین جهت فقهاء نیز جزع بر میت را مکروه دانسته اند؛ (تذكرة الفقهاء ج ۱،  ص: ۳۴۰) و برای برخی از مصادیق آن، مانند کندن موی سر و زخمی کردن صورت، حکم به لزوم پرداخت کفاره داده اند.

وی افزود: اما حکم جزع در مورد عزاداری بر اهل بیت علیهم السلام خصوصا امام حسین علیه السلام، به اجماع فقهاء، استثناء شده است؛ نه تنها مکروه نیست، بلکه مستحب و دارای ثواب است. مستند این استثناء، روایتی است که به سند صحیح در کتاب امالی طوسی، هم چنین کتاب کامل الزیارات نقل شده است.

کتاب امالی طوسی: «قال حدثنا محمد بن محمد (شیخ مفید) قال حدثنا أبو القاسم جعفر بن محمد بن قولويه (فهرست طوسی: ثقة) قال حدثني أبي (نجاشی: من خیار اصحاب سعد بن عبدالله) قال حدثني سعد بن عبد الله (فهرست طوسی: ثقة) عن أحمد بن محمد ابن عيسى (رجال طوسی: ثقة) عن الحسن بن محبوب الزراد (فهرست طوسی: ثقة)، عن أبي محمد الأنصاري (نجاشی:عبدالله بن حماد الانصاری من شیوخ اصحابنا)، عن معاوية بن وهب‏ (نجاشی: ثقة)، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي حَدِيثٍ قَالَ: كُلُّ الْجَزَعِ وَ الْبُكَاءِ مَكْرُوهٌ سِوَى الْجَزَعِ وَ الْبُكَاءِ عَلَى الْحُسَيْنِ علیه السلام»  (الأمالي‏ للطوسي ص : ۱۶۲)

کتاب کامل الزیارات (تالیف جعفر بن محمد بن قولویه): «قال حدثني أبي رحمه الله عن سعد بن عبد الله عن أبي عبد الله الجاموراني عن الحسن بن علي بن أبي حمزة عن أبيه عن أبي عبد الله علیه السلام، قال: سمعته يقول:  إِنَّ الْبُكَاءَ وَ الْجَزَعَ مَكْرُوهٌ لِلْعَبْدِ فِي كُلِّ مَا جَزِعَ مَا خَلَا الْبُكَاءَ عَلَى الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ علیه السلام فَإِنَّهُ فِيهِ مَأْجُورٌ»

صاحب  جواهر احادیث فوق را نقل می کند و بر اساس آن و به ضميمه سيره مستمره شيعيان، حكم به جواز جزع بر امام حسين علیه السلام كرده و حتى‌ بر جواز مصاديق جزع همچون لطمه زدن بر صورت و سينه زنى و فرياد ويل كشيدن و كندن مو تصريح كرده است. (جواهر الکلام ج: ۴ ص: ۳۷۱)

با توجه به این روایات، دو عنوان برای عزاداری ذکر شده است:

1. بکاء
2. جزع.

 و این دو عنوان دو معنای کاملا متفاوت با یکدیگر دارند.

استاد کشفی خاطرنشان کرد: از دیگر شواهدی که دلالت می کند بر آن که معنای جزع غیر از معنای بکاء است، روایت امام باقر علیه السلام است که فرمودند: «ثُمَّ لْيَنْدُبِ الْحُسَيْنَ علیه السلام وَ يَبْكِيهِ وَ يَأْمُرُ مَنْ فِي دَارِهِ بِالْبُكَاءِ عَلَيْهِ وَ يُقِيمُ فِي دَارِهِ مُصِيبَتَهُ بِإِظْهَارِ الْجَزَعِ عَلَيْهِ»

سپس براى امام حسين عليه السّلام در روز عاشورا ندبه و گريه نموده و به كسانى كه در خانه هستند نيز امر نمايد كه براى آن حضرت بگريند و با اظهار جزع و فزع بر آن جناب در خانه ‏اش اقامه مصيبت نمايد.

وی افزود: ادعای بعضی بر این که جزع در این روایات به همان معنای بکاء است، مما یضحک به الثکلی! است.

این استاد حوزه سطوح عالی حوزه علمیه اضافه نمود: با توجه به مطلب فوق، هر عملی که در عرف، به عنوان مصداق جزع شناخته شود، مستحب شرعی است و فقها حکم به استحباب آن داده اند.

وی در ادامه بیان کرد: مرحوم آیت الله العظمی خویی (ره) در پاسخ به سؤالی در رابطه سینه زنی که منجر به خون آمدن می شود، می نویسند: «اللّطم و إن كان من الشديد حزنا على الحسين عليه السّلام من الشعائر المستحبّة، لدخوله تحت عنوان الجزع، الذي دلّت النصوص المعتبرة على رجحانه، و لو أدّى بعض الأحيان الى الإدماء، و اسوداد‌ الصدر» (صراط النجاة، ج: ۳، ص: ۴۴۲)؛

لطمه زدن از روى حزن و اندوه در مصيبت امام حسين علیه السلام هرچند شديد باشد، از شعائر مستحب است. از اين جهت كه تحت عنوان جزع قرار دارد كه نصوص معتبر بر رجحان آن دلالت دارند، گر چه (اين جزع و لطم) برخى اوقات به خون آمدن يا كبود شدن سينه بينجامد.

وی خاطرنشان کرد: به همین جهت است که مواردی که مصداقیت آن برای جزع محل تأمل است، حکم استحباب آن نیز محل تأمل خواهد بود./270/260/20/