طلابی که می خواهند جذب مؤسسات حوزوی شوند، بعد از اینکه به مبانی فقهی و اصولی مسلط شدند، وارد این مؤسسات بشوند.

به مناسبت آغاز سال تحصیلی حوزه علمیه، استاد محمد فرزانگان از اساتید حوزه علمیه قم، در موضوع «تبیین و ریشه یابی علل افت تحصیلی و علمی طلاب» با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به گفتگو پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: واقعا انسان متأثر می گردد وقتی مواجه می شود با طلبه ای که در حال تحصیل سطوح عالیه است و متأسفانه ابتدایی ترین مباحث فقهی و اصولی را مستحضر نیست و نسبت به آنها اشراف ندارد.

وی در همین راستا افزود: یک سری مسائلی که طلبه باید در مقدمات طلبگی خود آنها را حل می کرد و نکرد و در سطوح عالیه همچنان آن اشکالاتی که در مقدمات داشته، دامنگیر او در سطوح عالیه و درس خارج است. طلبه ای که باید مشقت های اقتصادی و مرارت های از ناحیه جامعه را تحمل کند و تحصیل کند، ولی هنوز در ابتدایی ترین مسائل علمی مشکل دارد.

استاد فرزانگان اضافه نمود: بنده با توجه به سابقه ای که در تدریس و معاشرت با طلاب داشتم، احساس می کنم که اگر در دو جهت توجه داشته باشیم، بسیاری از این مشکلات برطرف می شود.

جهت اول: تقویت بعد معنوی

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: شاید از آنجایی که ما در مواجهه با اعاظم و بزرگان به ظاهر آن بزرگان و کتاب هایی که تألیف کرده اند و خدماتی که انجام داده اند، بیشتر توجه می کنیم اما به بعد معنوی و آنچه که اعاظم در خلوتشان داشته اند، کمتر توجه می کنیم؛ در صورتی که سرچشمه این موفقیت های علمی که این اعاظم به آن رسیده اند، تقویت بعد معنوی بوده است. و از این رو به آنها توفیق داده شده است که علم در جان و دلشان بنشیند و از این رو با اخلاصی که داشته اند، به آن خدمات بزرگ دست یافته اند.

ملاک های اصلی در تقویت بعد معنوی:

استاد محمد فرزانگان در جهت تقویت بُعد معنوی به «مثلث طلایی معنویت» اشاره نمود و در این زمینه افزود: اگر آن را در خودمان پیاده کنیم، به نحو قابل توجهی به تعالی معنوی می رسیم:

ضلع اول: توسل به اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام؛

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: این مطلب را در سیره اعاظم حوزه به صورت قابل توجه ای می بینیم؛ در عصر حاضر، صرفا به عنوان نمونه می توانیم از میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، حضرت آیت الله بهجت، حضرت آیت الله مرعشی نجفی رضوان الله علیهم یاد کنیم. حضرت آیت الله مرعشی نجفی سال های سال اولین زائر حرم حضرت معصومه سلام الله علیها بودند.

ضلع دوم: استمرار در نماز شب و اینکه طلاب همانطور که مقید و ملتزم به نمازهای یومیه هستند؛ اهتمام به نماز شب و استمرار در نماز شب داشته باشند.

ضلع سوم: نماز اول وقت

وی بعد از بیان مثلث طلایی معنوی، اضافه نمود: رعایت این سه ضلع باعث می شود که این علوم و معارف در قلب و جان ما بنشیند و منشأ آثار بشود.

جهت دوم: عدم تمرکز در درس خواندن

استاد محمد فرزانگان در بخش دیگری از این گفتگو خاطرنشان کرد: یکی از مهمترین مشکلات طلاب که موجب افت تحصیلی و علمی آنها می گردد، عدم تمرکز در خواندنِ درس است؛ عده قابل توجهی از طلاب مبتلا به حواشی شده اند و از این رو انگیزه در درس خواندن ندارند.

وی افزود: این حواشی زوایای مختلفی دارد. یکی از مهمترین حواشی، مؤسسات تخصصی غیر کارآمد است که در عصر حاضر این مؤسسات رشد افراطی پیدا کرده اند.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: طلاب جوان ما همت اصلی خودشان را باید در بدنه اصلی حوزه بگذارند و وجود این گونه از مؤسسات غیر کارآمد، باعث گردیده تا طلاب، از بدنه اصلی حوزه جدا شوند و بعد از چند سال به هدف مورد نظر در مؤسسه هم نمی رسند که باعث می شود از هر دو راه عقب بمانند. تعداد قابل توجهی از مؤسسات موجود در حوزه علمیه قم به این صورت است.

استاد فرزانگان در ادامه به برخی از سؤالات طلبه ها اشاره نمود: آیا به این مؤسسات نرویم؟ آیا همیشه درگیر فقه و اصول باشیم؟ مگر مشکلات ما فقط مشکلات فقهی و اصولی است؟ مگر ما نیازهای روز را نباید جواب بدهیم؟

وی در مقام پاسخ خاطرنشان کرد: مبنایی که بنده دارم، از سیره سلف و بزرگان ما در گذشته است؛ اگر ما با این مبنا به مؤسسات توجه کنیم، خواهیم دید که تعداد قابل توجهی از مؤسسات غیر مفید بوده و رهزن طلاب هستند.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم اضافه نمود: وقتی به سیره سلف خود، از شیخ مفید تا کنون نگاه کنیم، کسانی که در رشته ای غیر از فقه و اصول متخصص بوده اند، به عنوان مثال در تفسیر و کلام تبحر داشته اند، ابتدا فقیه و بعد از فقاهت، متکلم بوده اند.

وی افزود: این افراد چون قوه استنباط پیدا کرده بودند، وقتی وارد علم کلام می شدند، با دقت بالا وارد مباحث می گردیدند و چون در فقه و اصول صاحب مبنا شده بودند و قوه استنباطشان بالفعل شده بودند، وقتی وارد کلام می شدند، واقعا نظرات تخصصی می دادند و اصل برای آنها فقه و اصول بوده و بعد از آنکه به مبانی مسلط می شدند و فقیه گردیدند، وارد مباحث تخصصی دیگر می گردیدند.

علامه حلی

استاد فرزانگان در این راستا به علامه حلی اعلی الله مقامه الشریف اشاره نمود و خاطرنشان کرد: می بینیم که ایشان در زمینه فقه کتاب های قیّم و با ارزشی همانند «تذکرة»، و «منتهی» دارند و همین طور از آثار اصولی بهره مند هستند؛

کشف المراد

وی افزود: علامه فقیه است و از این رو وقتی وارد کلام می شود، شرح تجرید الاعتقاد استادشان خواجه نصیر الدین طوسی، یعنی کشف المراد را به رشته تحریر در می آورند که در میان  231 شرح و حاشیه بر تجرید، باارزش ترین آنها قلمداد می شود. باید دانست که این برتری روی داده است؛ زیرا ایشان فقیهی است که قوه استنباط پیدا کرده و با این سرمایه، وارد مباحث کلام شده است.

منهاج الکرامه

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه به کتاب دیگر ایشان در کلام، یعنی منهاج الکرامه اشاره کرد و افزود: این کتاب، در کنار مناظراتی که علامه حلی با اهل سنت انجام داد، باعث شد سلطان محمد خدابنده رسما شیعه شود و مذهب تشیع را به رسمیت بشناسد.

وی افزود: کتاب منهاج الکرامه واقعا اعجاز علمی است و آن قدر این کتاب تأثیرگذار بوده است که مغز متفکر وهابیت، یعنی ابن تیمیه کتاب منهاج السنة را در ردّ کتاب منهاج الکرامه نوشته است. وقتی کتاب منهاج السنه را نوشت و به علامه دادند، علامه یک بیت دارد که می فرماید: «اگر آنچه مردم می دانستند، توی ابن تیمیه می دانستی، با علما دوست و رفیق می شدی؛ اما چه کنیم که طریقت آن است که هر کس مخالف نظر تو باشد را بی سواد می دانی.»

وی در ادامه به جمله ای دیگر از علامه اشاره نمود: «اگر ابن تیمیه حرف های من را در منهاج می فهمید، من منهاج السنة او را رد می کردم؛ ولی چون بر اساس برداشت اشتباه خود منهاج السنه را نوشت، من کتابش را رد نمی کنم.» البته بعدها کتاب ها در ردّ منهاج السنه نوشته شده است، از جمله کتاب «منهاج الشریعه».

استاد محمد فرزانگان در ادامه گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، بعد از بیان نمونه های فوق خاطرنشان کرد: وقتی علامه حلی فقیه است و به مبانی استنباط مسلط است، می تواند چنین بحث کلامی وزینی داشته باشد و بقیه اعاظم ما هم همانند شیخ بهایی و علامه طباطبایی هم همین طور بودند.

وی افزود: رویه ای که در حال حاضر دامن گیر طلبه ها در حوزه شده، این است که مؤسسات رشد افراطی پیدا کردند، طلبه ای که مسلط بر مبانی فقهی و اصولی نیست، جذب این مؤسسات می شود و این مؤسسات هم به عنوان تربیت متخصص این طلاب را جذب می کنند و چون سیستم آموزشی تعداد بالایی از این مؤسسات، سیستم دانشگاهی است، این طلبه واقعا چون از بدنه اصلی حوزه خارج شده و در مؤسسه هم به تخصص لازم نرسیده است، بعد از چند سال جز خسران و پشیمانی چیزی به دنبال ندارد و آن آثار و برکاتی که باید داشته باشد هم از او صادر نمی شود.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: البته آن مؤسساتی که خدای ناکرده با انگیزه های مالی تأسیس شده اند را تخصصا خارج می دانیم؛ سخن در مورد مؤسساتی است که برای پاسخ به نیاز روز جامعه تأسیس شده است. طلابی که می خواهند جذب این مؤسسات بشوند، بعد از اینکه به این مبانی فقهی و اصولی مسلط شدند، وارد این مؤسسات بشوند.

وی اضافه نمود: البته شنیده ام که در پاسخ می گویند در مؤسسات گفته می شود که دروس حوزه را هم باید بخوانند. اما مشکل اصلی این است که طلبه ای که جذب مؤسسه ای شده و همّ و غمّ او آن مؤسسه است، دیدش نسبت به دروس حوزوی چیست؟ آن طلبه مؤسسه را اصل و حوزه را حاشیه می داند و مهمترین مشکل همینجا است.

استاد محمد فرزانگان در همین زمینه خاطرنشان کرد: مکرر برخورد کرده ام با طلبه هایی که درخواست دارند در درس شرکت نکنند و صرفا برایشان حاضری زده بشود یا صرفا در امتحان قبول بشوند.

وی در زمینه علت این قضیه اضافه نمود: چون به حوزه نگاه حاشیه ای دارند؛ در صورتی که اگر به سیره سلف خود نگاه کنیم و اگر بخواهیم پایبند به سنت اصیل حوزه باشیم؛ حوزه باید اصل باشد و مؤسسات در حاشیه و این سنگ بنا نباید به هم بریزد و مشکل عمده افت تحصیلی طلاب هم همین است که مؤسسه اصل و حوزه حاشیه شده است.

خلاصه

استاد محمد فرزانگان در کلام پایانی گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید افزود: بحث در رابطه با ریشه یابی افت علمی و تحصیلی طلاب بود. در این زمینه به دو راهکار اشاره شد.

وی افزود: راهکار اول که دارای اهمیت بیشتری هم هست، تقویت بعد معنوی است؛ که بیان شد برای تقویت آن، مثلث طلایی را رعایت کنیم. راهکار دوم، تمرکز در درس خواندن بود و یکی از عواملی که مانع این تمرکز است، مؤسسات غیر کارآمد است، با آن مبنایی که عرض کردم؛ یعنی طلاب عزیز برای ورود به موسسات مفید و موثر ابتدا بر مبانی فقهی و اصولی مسلط شوند و بعد از آن وارد مؤسسات تخصصی بشوند.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: اگر قبل از آنکه تخصص لازم را در مبانی فقهی و اصولی کسب کرده باشند، وارد مؤسسات شوند، ما با همین مشکلاتی که در حال حاضر مواجه هستیم، مواجهیم.

وی اضافه نمود: از این رو از مسئولین توقع داریم که به این نکات توجه کنند و در جهت رفع این مشکلات تلاش نمایند؛ هم چنان که آیت الله سیستانی و جوادی آملی هم تأکید دارند بر این که بدنه حوزه باید تقویت بشود.

/270/260/20/