تعهد یک پدیده مقدس روانی است که در آن شخصیت انسانی از نظر اخلاقی و حقوقی در گرو مورد التزام گذاشته می شود؛ وقتی تعهد تحقق پیدا کرد، ایفا می خواهد، التزام است و باید ایفا بشود.

استاد سید علیرضا طباطبایی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به گفتگو در موضوع «تعهد» پرداخت.

تعریف تعهد

این استاد برجسته درس خارج حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو به تعریف تعهد پرداخت و در این زمینه خاطرنشان کرد: تعهد یک پدیده مقدس روانی است که در آن شخصیت انسانی از نظر اخلاقی و حقوقی در گرو مورد التزام گذاشته می شود؛ وقتی تعهد تحقق پیدا کرد، ایفا می خواهد، التزام است و باید ایفا بشود.

اهمیت تعهد

استاد طباطبایی اضافه نمود: عالی ترین ویژگی و اساسی ترین عنصر زندگی انسانی تعهد است. ارزش هر انسان به اندازه تعهد او است. اصل تعهد اگر از قاموس زندگی بشری حذف بشود، از موجودیت انسانی چیزی نمی ماند. وقتی این پدیده مقدس از فرهنگ انسان سلب شد، طبیعت پیچیده بشری چهره منفور خود را نشان می دهد.

وی افزود: امتیاز و عظمت واقعی انسان بیش از یک عامل ندارد، و آن عبارت است از احساس تعهد؛ که از شناخت واقعی انسان شروع می شود و در انسان شدن ایفا می گردد.

این استاد حوزه علمیه قم در همین راستا بیان کرد: بی تعهدی و تخلف از تعهد درون انسان را خشک و انسان را بی ریشه و بی اصالت می کند و هویت انسان را متلاشی و نابود می سازد؛ یعنی انسان بی تعهد اصالت، ریشه و اصل ندارد. مورد اعتماد نخواهد بود؛ در این صورت مفاهیم خارجی نمی تواند در درون بی ریشه آدمی تأثیر بگذارد.

وی خاطرنشان کرد: بین خودشناسی و خداشناسی با یک خودِ متلاشی خیلی فاصله است؛ پس تعهد مقدس ترین پدیده روانی آدمیان است. بعضی از پدیده های روانی مانند نمودهای عینی قابل مشاهده نیست. اما یک تحقق عینی در درون انسان دارد که آثار و خواصّ آن را درک می کند.

جایگاه تعهد در ساختار وجودی انسان
استاد سید علیرضا طباطبایی در ادامه گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به بیان جایگاه تعهد در ساختار وجودی انسان پرداخت و در این راستا خاطرنشان کرد: دو عنصر اساسی است که موجودیت انسان را تشکیل می دهد.

وی در بیان اولین عنصر اساسی تشکیل دهنده انسان بیان کرد: عنصری که به هیچ وجه به کارهای ارادی انسان مربوط نیست و موجودیت طبیعی اوست؛ مانند تأثیرات ژنتیکی، تأثیر عوامل محیطی و جغرافیایی، تأثیر و تأثرات مادی و طبیعی؛ اینها نه منشأ مسئولیت هستند و نه منشأ حسن و قبح هستند و نه منشأ شخصیت در منطقه ارزش ها است.

این استاد برجسته حوزه علمیه قم در ادامه به عنصر دوم اشاره نمود: عنصر دوم، جابجا کردن این عوامل و این نمودها و حقائق طبیعی است که وابسته به خود ما است و با اراده ما صورت می گیرد و خواستن ها و کارهای ما را رقم می زند. آن موجودیت انسانی با خاصیت های مغزی و روانی خود انسان است.

وی افزود: تعهد، با عنصر اول در موجودیت انسان کاری ندارد؛ چون از امور غیر ارادی انسان و بی تأثیر در شخصیت انسان است.

استاد طباطبایی خاطرنشان کرد: تعهدات انسانی مربوط به عنصر دوم است؛ بر این اساس اگر بخواهید ساخته شدن یک انسان را به خود او نسبت دهید، باید ببینید چه مقدار و چه ارتباطی با تعهد دارد. انسان با بی اعتنایی به موضوع تعهد چه بی اعتنایی ها با خویشتن و هویت خود می کند.

وی اضافه نمود: پس موضوع تعهد حیاتی است برای کسی که می خواهد در این دنیا زندگی داشته باشد که به خودش مستند باشد. برای کسی که کتاب وجودی خود را با عکس و امضای دیگران پر نمی کند؛ هنر زندگی، آن زندگی که از تولد شروع نمی شود و آن زندگی که از تعهد شروع می شود، آن است که کتاب وجودی زندگی انسان مستند به خود او باشد.

این استاد درس خارج حوزه در ادامه بیان کرد: حیات دامنه شعاع ربوبی است؛ با بی تعهدی آن را زائل نکنیم. حیات دامنه شعاع الهی است؛ انسان اول باید حیات را دریابد تا بعد حیات را تفسیر کند. با حیات و زندگی نباید شوخی کرد. حیات جدی ترین پدیده آفرینش است و با کسی شوخی ندارد.

تقسیم تعهد

استاد سید علیرضا طباطبایی از اساتید برجسته حوزه علمیه قم در ادامه گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید در موضوع «تعهد» به بیان اقسام تعهد پرداخته و خاطرنشان کرد: از نظر اصول کلی تعهدها چهار قسم است.

قسم اول: تعهدهای اجتماعی و ابتدایی

این استاد حوزه علمیه قم در این قسمت بیان کرد: تعهدهایی وجود دارد که در هر جامعه که حدّاقل دو نفر بخواهند با هم زندگی کنند، بنابر آنها مقرراتی وضع می کنند؛ ارتباطی با اسلام و جامعه اسلامی و امتی دون امت دیگر ندارد؛ بلکه انسان از آن جهت که انسان است، اگر بخواهد زندگی اجتماعی داشته باشد، یک سری تعهدات اجتماعی در آنجا مطرح است.

قسم دوم: تعهدهای اجتماعی عالی

استاد طباطبایی افزود: این نوع از تعهد از آنِ رهبران جامعه است؛ افرادی که به قدرت رهبری می رسند و زمامدار جامعه اند، این تعهد را در قبال مردم دارند که در وضع قوانین و عملکردها و سیاست ها صلاح جامعه را در نظر گیرند. اینها به عنوان پیشتازان اجتماع در خودشان این احساس تعهد را دارند.

قسم سوم: تعهدهای شخصیتی

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: آن تعهد که شرافت انسانی و شخصیت آدمی و ساخته شدنِ انسانی با آن شروع می شود؛ تعهداتی است که بدون آن اصلا شخصیت، هویت و اصالتی برای انسان مطرح نیست. این نوع از تعهد نیز به دو قسم تقسیم می شود؛

اول: تعهدهای اخلاقی تقلیدی کلاسیکی؛ این نوع از تعهدها قابل تغییر است؛ البته در موقعی که موقعیت ها تغییر بکند، این تعهدها هم تغییر می یابد.

دوم: تعهدهای اخلاقی نظری عالی؛ این نوع از تعهدها ثابت و از اصول کلی اخلاق بشری است؛

وی افزود: عدم فرق بین این دو قسم از تعهدهای اخلاقی موجب شده است که عده ای از متفکران غربی ناآگاهانه بگویند که اساسا اصول اخلاقی امور ثابتی نیستند و ما اصول ثابت اخلاقی نداریم؛ همه چیز با عقربه ساعت زمان حرکت می کند.

استاد طباطبایی خاطرنشان کرد: به این نکته باید توجه داشت که اخلاق از موقعی شروع می شود که در درون آدمی نطفه شخصیت منعقد باشد تا نطفه شخصیت در درون انسان منعقد نشود، هیچ اصول اخلاقی معنا ندارد؛ زیرا برای تعدیل جوشش و مطالبه غرائض که بسیار قوی و جدی است، عاملی جز قدرت شخصیت انسانی وجود ندارد.

قسم چهارم: تعهدهای الهی

این استاد درس خارج حوزه علمیه افزود: تعهدهای الهی انسان ها؛ نظیر سیره امیرالمؤمنین علیّ بن ابی طالب علیه افضل صلوات المصلین است وقتی در جنگ صفین دشمنانش، یعنی معاویه و عمرو عاص و امثال اینها آب را برای لشکر امیرالمؤمنین قطع کردند، امیرالمؤمنین علیه السلام آن خطبه حماسی بی نظیر را برای سربازان لشکرش بیان کرد و فرمود: بروید و آب را که برای حیات و زندگی بشری است، آزاد کنید و دشمن را از آنجا دور نمایید.

وقتی رفتند و آزاد کردند، به امیرالمؤمنین علیه السلام پیشنهاد دادند که حالا در این شرایط جنگ، آب در اختیار ما است؛ ما آب را بر دشمن ببندیم.

امیرالمؤمنین علیه السلام اجازه نداد؛ برای اینکه فلسفه جهاد در دیدگاه مولا علیه السلام آدم کشی نبود؛ از این رو فرمود: ما چنین کاری نمی کنیم؛ آن هم در مقابل دشمنانی مانند معاویه و عمرو عاص.

استاد طباطبایی افزود: این روش حضرت حکایت از آن دارد که آن انسان بزرگ تعهد روی حیات انسان ها دارد؛ انسان از آن جهت که انسان است، در خود این تعهد را احساس می کند که وظیفه ما کشتن انسان نیست.

وی خاطرنشان کرد: ملاک انسانیت انسان، احساس تعهدی است که در درون خود با خدای سبحان در می یابد و آن عبارت است از شناخت موقعیت خویشتن در جهان هستی؛ که انسان بفهمد جایگاه او در هندسه نظام آفرینش کجا است و ملتزم بودن به تکامل و به ثمر رسانیدن شخصیت انسانی چه جایگاهی دارد.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: پس ارزش هر انسان به اندازه تعهد الهی او است؛ آنجا که تعهد نیست، انسانیت نیست. جامعه بی تعهد زیست دسته جمعی است. انسانیت مساوی با تعهد الهی است. رشد اخلاق فاضله و به فعلیت رسیدن استعدادهای عالی انسانی بدون احساس تعهد الهی و عمل بر طبق آن به هیچ وجه امکان پذیر نیست.

وی تأکید کرد: اساسی ترین نتیجه آگاهی انسان به خویشتن، احساس تعهد الهی است که کارگاه هستی برای انسان بدون این تعهد جز تماشاگه مجهول و غیر قابل تفسیر چیز دیگری نیست.

استاد طباطبایی اضافه کرد: اساسا برای انسانی که تعهد برای او مطرح نیست، حیات برای او قابل تفسیر نیست؛ فلسفه حیات و فلسفه زندگی را زمانی انسان می تواند بفهمد که در قاموس زندگی او تعهد معنا داشته باشد.

وی افزود: تعهد الهی، انسانی عبارت است از اینکه انسان خود را به عنوان یک موجود وابسته به جهان هستی، که جلوه ای از مشیت کلی الهی است، بپذیرد. این پذیرش هدف دار بودن او را در طول زندگی، در تمامی شؤون حیاتی اثبات می کند.

این استاد درس خارج حوزه علمیه در ادامه بیان کرد: تعهدات اجتماعی و عمل به آنها پرتوی از تعهد الهی خواهد بود؛ زیرا تعهد با دیگران در حقیقت تعهدی با خویشتن است. تعهد اجتماعی همان پیمان های متداول در جوامع انسانی است که ضرورت و جبر حیات اجتماعی ایفای آنها را حتمی می سازد.

استاد طباطبایی خاطرنشان کرد: یکی از با اهمیت ترین روابطی که بین انسان ها برقرار می شود، رابطه معاهده است. کسی  که با دیگری تعهد می بندد، در حقیقت شخصیت خود را در گرو تعهد خود در می آورد. اگر متعهد انسانی، آگاه و وجدان تعهدی او بیدار باشد، همواره در درون خویشتن یک حالت وابستگی احساس می کند که تا از انجام تعهد خود به طور کامل بر نیاید، رهایی و آزادی از آن وابستگی را در خود نمی بیند.

وی افزود: عمل به تعهد باعث افزایش حیثیت و شخصیت متعهد در جامعه می گردد و نقص تعهد بدون دلیل مساوی با نقض شخصیت انسانی است.

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: پدیده تعهد اساس زندگی اجتماعی انسان ها است و تخلف و عدم عمل به تعهدها در حقیقت نه تنها شخصیت تعهد کننده را ساقط و به درجه پست ترین طواغیت پایین می آورد، بلکه اصل زندگی اجتماعی را مختل می سازد و آن را به یک جنگل ویرانگر تبدیل می کند؛ زیرا تخلف از انجام تعهد عبارت دیگری از اسقاط ارزش شخصیت و نابود ساختن قدرت آن در برابر واقعیات است.

وی افزود: پس بنابراین از آنجایی که تعهد و پیمان واقعی کاشف از پیوند دادن شخصیت و وجدان آزاد انسان ها به ایفای آن تعهد و پیمان است، تخلف از آن پیمان عبارت دیگری از خودکشی است. این خودکشی که به لحاظ روح و روان است، بسیار وحشتناک تر و غم انگیزتر از خود کشی بدنی است و این بی تعهدی ها و خودکشی های روانی در فرهنگ سودجویان و پیروان ماکیاولی به عنوان زیرکی و سیاست نامیده می شود؛ آنها بی تعهدی ها و عهدشکنی ها را زرنگی و سیاست می دانند و می گویند: ای انسان اگر بنا است تو بر عهدت وفا نکنی و به جایگاهی از مقامات نرسی، تو انسان ذلیلی هستی؛ همان طور که معاویه چنان بود.

وی در همین راستا افزود: چون او اول تعهد ماکیاولی را در بشریت نهادینه کرد و عهد شکنی را رسمیت داد و در ادامه تفکرهای ماکیاولی بعدی پی گرفته شد.

استاد سید علیرضا طباطبایی  در کلام پایانی با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید خاطرنشان کرد: در قاموس انسان های متعالی، انسان هایی که از مرحله منِ طبیعی گذشته اند و به مرحله منِ ایده‌آل رسیده اند و به سوی منِ ملکوتی رهسپار هستند، در فرهنگ این انسان ها عمل به تعهد و ایفای به تعهد جزو اصول اساسی زندگی است.

وی ابراز امیدواری کرد: خداوند سبحان به ما این توفیق را بدهد که هم آگاهی به تعهد و هم ایفای به تعهد در زندگی را داشته باشیم.

/270/260/20/