از نظر اسلام، همان اندازه که انسان نسبت به ایمان و عمل صالح خود مکلف و موظف است همچنین نسبت به ایمان و اعمال دیگران نیز مسئولیت دارد؛ زیرا اسلام دینی اجتماعی است و حوزه های فردی آن تا حوزه های اجتماعی کشیده شده است و ایمان واقعی جز به رهایی از خود و دیگران معنا نخواهد یافت. از این رو بر هر فردی این مسئولیت نهاده شده تا با ایجاد حجاب، مانع از برانگیخته شدن شهوات جنسی دیگران شود. بنابراین حجاب برای مرد و زن یک مسئولیت است.

استاد محمد باقر طاهری آزاد، از اساتید حوزه علمیه قم با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید در موضوع «حجاب و علل بدحجابی و راه های مبارزه با بد حجابی» به گفتگو پرداخت.

وی در ابتدای گفتگو به عنوان مقدمه خاطرنشان کرد: یکی از مسلمات دین اسلام، مسئله حجاب اسلامی است؛ هم چنان که امر به معروف و نهی از منکر نیز از مسلمات و ضروریات دین اسلام محسوب می شود و کسی که این دستور دینی را قبول نداشته باشد، در واقع منکر یکی از دستورات اسلام است؛

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: همانطور که امر به معروف و نهی از منکر وظیفۀ دینی بسیار مهمی است که ضامن سلامت و سعادت جامعه است، حجاب نیز این گونه است که سلامت و سعادت جامعه را در پی دارد و از این رو در قرآن کریم به حفظ حجاب برای مردان و نیز زنان اشاره شده است.

وی افزود:  قرآن کریم در سورۀ مبارکۀ نور، آیه 30 و 31 بعد از آنکه به مردان مؤمن می فرماید: چشم های خود را از گناه به نامحرمان فرو گیرند و عفاف خود را حفظ کنند؛ به زنان مؤمنه نیز می فرماید: «و قل للمؤمنات یغضضن من ابصارهن و یحفظن فروجهن و لا یبدین زینتهن الا ما ظهر منها و لیضربن بضمرهن علی جیوبهن» (و به زنان با ایمان بگو چشم های خود را (از نگاه هوس آلود) فروگیرند و دامان خویش را حفظ کنند و زینت خود را جز آن مقدار که نمایان است، آشکار ننمایند و (اطراف) روسری های خود را بر سینۀ خود افکنند (تا گردن و سینه با آن پوشانده شود.) 

استاد طاهری آزاد در ادامه بیان کرد: متأسفانه عده ای از افراد جامعه مسلمانان به جای اینکه خوبان عالم و زنان با عفت و پاکدامن صدر اسلام و بعد از آن را الگوی خود قرار دهند، وضعیت حجاب در اروپا را برگزیده و آن را الگوی خود می سازند که این یکی از علایم بی حجابی و نیز بدحجابی در بین مسلمانان است.

وی خاطرنشان کرد: البته بی حجابی و نیز بدحجابی علل مختلفی دارد که در این گفتگو با استناد قرآنی، روایی و نیز با استفاده از برخی از منابع که در این راستا به رشته تحریر در آمده، این موضوع مورد کنکاش قرار گرفته است. 

فصل اول کلیات مبحث

1) حجاب

الف: لغت

استاد محمد باقر طاهری آزاد در بیان از معنای حجاب، خاطرنشان کرد: حجاب را از دو بعد لغوي و اصطلاحي مي توان تعريف کرد.

وی افزود: در بعد لغوي در ساده ترين تعريف حجاب، به معني پوشش و فاصله ميان دو چيز معنا شده است؛ چنان که ابن منظور مي نويسد: «الحجاب: الستر و الحجاب اسم ما احتجب به وکل ما حال بين شيئين : حجاب ... و کل شي ٍ منع شيئاً فقد حجبه ... » (لسان العرب ، ابي الفضل جمال الدين ابن منظور ... بيروت: دارصادر . 2000 م ، چ 4 ص36)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: به گفته اهل لغت این واژه به صورت متعدى و به معناى در پرده قرار دادن به كار مى رود. فیومى این واژه را چنین توضیح مى دهد: حجب فعلى متعدى است و به معناى مانع شدن به كار مى رود. به پرده، حجاب مى گویند، زیرا مانع از دیدن است، و به دربان، حاجب گفته مى شود، زیرا وى مانع از ورود افراد است. این واژه در اصل بر موانع جسمانى اطلاق مى گردد، ولى برخى مواقع به موانع معنوى نیز حجاب گفته مى شود (مصباح المنير، احمد فیومی، قاهره، مطبعه الاميديه،‌ 1928م  ص270)

وی اضافه نمود: در کتب لغت فارسي نيز براي واژه «حجاب» معناي مختلفي مانند: «پرده، ستر، نقابي که زنان چهره خود را به آن مي پوشانند، روي بند، برقع، چادري که زنان سرتاپاي خود را بدان مي پوشانند آمده است.» (فرهنگ فارسی، محمد معین.. تهران : امير کبير ، 1379 ، ج 1  وعميد ، حسن . فرهنگ عميد . تهران : امير کبير ، 1367 ص 1340)

استاد طاهری آزاد افزود: خلیل بن احمد در تعریف حجاب بیان کرده است: حجاب به معنای حائل، پرده، پنهان کردن و منع از تلاقی است.» (العين، خليل بن احمد فراهیدی، ، قم،‌ دارالهجره، 1405ق.   3، 86؛ طریحی، 1395،   ص 86 طريحي، فخرالدين،‌ مجمع البحرين،‌ تهران، ‌المکتبه المرتضويه، ‌1395ق.  2، 34؛)

وی خاطرنشان کرد: واژه هایی که در بحث حجاب به آنها اشاره و به نوعی مفهوم حجاب را می رساند، ذیلا به این واژه ها اشاره می گردد:

1. جلابیب

استاد محمد باقر طاهری آزاد در ادامه بیان کرد: جلابیب نیز در حوزه مباحث حجاب بکار می رود و واژه قرآنی است؛

وی افزود: جمع جلباب به معنی جامه ای است از چادر بزرگ تر، و از عبا کوچک تر که زن به وسیله آن سر و سینه خود را می پوشاند؛ گرچه مفسران در بیان معنای جلباب اختلاف نظر دارند، اما جلباب، لباس بلند و گشادی است که زیبایی های اندام و زینت ها را بپوشاند و زن را از تعرض افراد بیمار دل مصون نگه دارد.»  (فراهیدی همان ج 6 ص132و طریحی ج 2ص  23)

2.خمر

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: خمرجمع خمار به معنای روسری و سرپوشی که زن بوسیله آن سرش را می پوشاند.» (التحقيق في کلمات القرآن الکريم،‌ حسن مصطفوي‌ ، تهران‌، ترجمه و نشر 3  کتاب‌، 1360. ج 3، ص 129)

3.جیوب

وی در ادامه به جیوب اشاره و خاطرنشان کرد: جیوب، جمع جیب به معنای گریبان و دور گردن است. (تاج العروس من جواهر القاموس،‌ محمدمرتضي زبيدي،‌ بيروت،‌ دارالهدايه، ‌1386 ق. ص 210)

4. زینت

استاد طاهری آزاد به زینب اشاره کرده و افزود: زینت به معنای زیور که شامل زینت طبیعی (یعنی زینتی که در آفرینش فرد به کار رفته که اساس آن صورت و چهره است) و زینت اکتسابی (یعنی زیبایی که به واسطه لباس، زیورآلات و لوازم آرایشی به دست می آید) می شود. مفسران نیز واژه زینت را به معنای عام دانسته اند که شامل زینت های طبیعی واکتسابی هر دو می شود» (الجامع لاحکام القرآن،‌ محمد قرطبي ،‌ بيروت،‌ داراحياء التراث العربي،‌ 1967م.ج 12  ص 226  و   زحيلي، وهبه،‌ التفسير المنير، دمشق،‌ دار الفکر،‌ بي تا. ص 215)

وی افزود: به عقیده برخی از مفسران خطاب قل للمؤمنین… برای زن و مرد کفایت می کرد؛ اما به دلیل اهمیت مسئله، خطاب به زنان را به طور مستقل آورد؛ «قل للمؤمنات» تا فرمان کنترل نگاه را با تأکید بیش تری بیان کرده باشد

 5. عفاف .

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه به «عفاف» اشاره و خاطرنشان کرد: واژه عفاف در منابع لغوی به خودداری از چیزی که حلال نیست» یا «خودداری از گفتار یا کرداری که جایز و شایسته نیست.»(لسان العرب، ابي الفضل جمال الدين ابن منظور.. بيروت: دارصادر . 2000 م،  چ 4 .ص  253) تعریف شده است. عفاف در مفهوم عام خود عبارت از خویشتن داری درمقابل هر نوع تمایل افراطی نفسانی است.» (لسان العرب ، ابن منظور،‌ همان  ج 9،‌ 1414ق.: ص290)

ب: در اصطلاح

استاد محمد باقر طاهری آزاد بعد از بررسی معنای لغوی حجاب، خاطرنشان کرد: حجاب در اصطلاح به پوشش خاص زنان اطلاق شده است. شهيد مطهري در مورد واژه «ستر» و تغيير آن به «پوشش» مي نويسد: «مورد استعمال کلمه [ستر به پوشش در مفهوم] حجاب در مورد پوشش زن يک اصطلاح نسبتاً جديدي است. در قديم و مخصوصاً در اصطلاح فقهاء، کلمه «ستر» که به معني پوشش است، به کار رفته است. فقها چه در کتاب الصلوه و چه در کتاب النکاح که متعرض اين مطلب شده اند، کلمه ستر را بکار برده اند، نه کلمه حجاب را؛ معني شايع لغت حجاب، پرده است.» (مسئله حجاب، مرتضي مطهري.. تهران : نشريه انجمن اسلامي . 1353 ص63)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: فقها چه دركتاب الصلوة (جواهر الكلام ، حسن نجفى، ج 8  بی تا ص 162ـ175) و چه در «كتاب النكاح» (همان، ج 29، ص 75ـ80.) به بررسی آن پرداخته اند؛ این واژه، عبارت است از پوششى كه زن در برابر نامحرمان باید استفاده كند و از جلوه گرى و خود نمایى بپرهیزد.

وی افزود: در این مقال نیز همین معناى اصطلاحى مورد نظر است، نه پرده نشینى زنان. تردیدى نیست كه حجاب در این اندازه یكى از احكام مشترك ادیان بوده است. (فقه پژوهى قرآنى، محمد على ایازی،  بی تا ص 192ـ194.) این واژه در قرآن و حدیث نیز با عنایت به همین معناى لغوى به كار رفته و معناى خاصى پیدا نكرده است. (مفردات راغب، ابوالقاسم راغب اصفهانى، ذیل ماده «حجب». راغب اصفهانى، حسین، مفردات الفاظ قرآن، قم، ذوى القربى، 1416 ق.)

استاد طاهری آزاد خاطرنشان کرد: كلمه حجاب هم به معنى پوشیدن است و هم به معنى پرده و حاجب؛ بیشتر استعمالش به معنى پرده است. این كلمه از آن جهت مفهوم پوشش مى دهد كه پرده وسیله پوشش است و شاید بتوان گفت كه به حسب اصل لغت هر پوشش حجاب نیست؛ آن پوشش حجاب نامیده مى شود كه از طریق پشت پرده واقع شدن صورت گیرد. (مجموعه آثار، مرتضى مطهرى ، قم، صدرا، 1420 ق. ج: 19، ص: 430 ـ 429.)

2) تاریخچه حجاب و عفاف

این استاد حوزه علمیه قم بعد از بیان معنای حجاب، به تاریخچه حجاب و عفاف پرداخت و در این زمینه خاطرنشان کرد: تاريخ حجاب به آفرينش اولين موجودات روي زمين يعني آدم و حوا بازگشت مي‌ کند و فراز و نشيب ‌هاي بي شمار تاريخ، قدرت محو آن را نداشته است. در آیه 26 از سوره مبارکه اعراف آمده است: «يا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباساً يُوارِي سَوْآتِكُمْ وَ رِيشاً وَ لِباسُ التَّقْوى‏ ذلِكَ خَيْرٌ ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُون»

(اي فرزندان آدم براي شما لباس فرو فرستاديم که اندام شما را مي ‌پوشاند و مايه زيست شماست و لباس تقوي بهتر است اين از آيات خدا است باشد که متذکر شده پند گيريد. اين آيه بيانگر اهميت لباس، پوشش، ستر و ساتر از نظر قرآن است. « جمله یواری سواتکم» وصف لباس است ودلالت دارد براینکه لباس پوشش واجب ولازمی است که کسی از آن بی نیاز نیست وآن پوشش عضوی است که برهنه بودنش، زشت ومایه رسوایی آدمی است.)

 وی افزود: مسئله پوشش و حفظ عفاف خاص دنیای اسلام و حتی دنیای ادیان نیست. بر اساس زمینه فطری، حتی جوامع اولیه و به دور از تمدن و مذهب هم آن را مورد توجه خود قرار داده اند. ویل دورانت می نویسد: «در بریتانیای قدیم والدین ثروتمند در مدت پنج سال بحران جوانی، دختران خود را در کلبه ها زندانی می نمودند. زنان سالمند پاکدامنی را به زندانبانی می گماردند، دختران حق خروج از این کلبه ها را نداشتند و تنها اقارب و نزدیکان می توانستند آنان را ببینند. بعضی از قبایل جزیره برنئو نیز عمل مشابهی داشته اند.».

استاد طاهری آزاد اضافه نمود: داستان آدم و حوا و بهره گیری آنها از شجره ممنوعه که قبلا ذکر شد نیز دلیل همین مدعا است.

وی در ادامه بیان کرد: بنابراین، مسئله پوشش و عفاف در همه جوامع و ملل به صورت های گوناگون وجود داشته است اما با آمدن اسلام این مسئله به عنوان یک حکم تکلیفی و ضروری برای زنان تعیین گردید و یا آنها را به جواهرات اصلی مانند یاقوت و مرجان تشبیه می کند که جواهر فروشان، آنها را در پوشش مخصوص قرار می دهند تا همچون جواهرات بدلی به آسانی در دسترس این و آن قرار نگیرند و از قدر و ارزش آنها کاسته نشود. این جوهر لطیف را از سهل الوصول بودن مصون داشته و محدوده مطمئن تری پیرامون او قرار داده است.

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: از آموزه های قرآنی این معنا به دست می آید که عفت و پاکدامنی، به معنای چیرگی عقل و مدیریت مهار قوای شهوانی به دست آن است. این حالت اگر به شکل ملکه ای در نفس انسانی در آید، شخص در حالتی قرار می گیرد که به سادگی تهییج نمی شود و قوای شهوانی نمی تواند سرکشی کند و او را به سوی گناه سوق دهد.

وی افزود: به سخن دیگر، هدف آن است که آدمی در یک فرآیندی به جایی برسد که قوای نفسانی بر او حکومت نکند، بلکه عقل و آموزه های عقلانی و وحیانی بر جان او مسلط شود که همان معنای تقوا و پرهیزگاری واقعی است.

استاد طاهری آزاد اضافه نمود: در برخی از روایات آمده است برای هر چیزی مستی و سکری است. انسان ها همان گونه که با شراب دچار مستی می شوند، یا به سبب ترس از مرگ دچار این حالت می گردند. (سوره اعراف آيه: 26.)  یا دنیا زدگی، ایشان را مست می کند (سوره ق، آیه: ۱۹)

وی در ادامه بیان کرد: همچنین برخی از اوقات چشمان آدمی مست می شود و همانند آدم هایی افسون شده می گردد. (سوره حجر، آیه: ۷۲.)

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: این مستی چشمان، شاید به سبب چشمان مست آفرین جنس مخالفی باشد و شاید به تار مو و زلف زنی و شانه ستبر مردی اتفاق بیفتد. از این رو باید انسان چشم، فروهشته دارد تا در دام مست آفرینان گرفتار نیاید. حجاب، مانع بازدارنده ای است که آدمی را از مست آفرینان در امان نگه می دارد لذا به عنوان یک حکم اجتماعی اسلامی مطرح شده است.

استاد محمد باقر طاهری آزاد در قسمت اول از گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید خاطرنشان کرد: از نظر اسلام، همان اندازه که انسان نسبت به ایمان و عمل صالح خود مکلف و موظف است همچنین نسبت به ایمان و اعمال دیگران نیز مسئولیت دارد؛ زیرا اسلام دینی اجتماعی است و حوزه های فردی آن تا حوزه های اجتماعی کشیده شده است و ایمان واقعی جز به رهایی از خود و دیگران معنا نخواهد یافت. از این رو بر هر فردی این مسئولیت نهاده شده تا با ایجاد حجاب، مانع از برانگیخته شدن شهوات جنسی دیگران شود. بنابراین حجاب برای مرد و زن یک مسئولیت است.

/270/260/20/