در این واقعه نبردی سهمگین روی داد که تا انتهای شب هم طول کشید و به این ترتیب، «یوم الهریر و لیلة الهریر» نامی شد که آن روز و شب سخت و طولانی را در تاریخ ماندگار کرد. درگیری ها آن چنان شدید بود که نیروهای طرفین نتوانستند نماز بخوانند.

به مناسبت فرا رسیدن سالگرد «لیلة الهریر»، یکی از شب های سخت و سنگین جنگ صفین، استاد سید محمد حسن عابدی در این موضوع با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به گفتگو پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای این گفتگو خاطرنشان کرد: صاحب لسان العرب و صاحب مجمع البحرین در معنای لغوی «الهریر» گفته اند: به زوزه سگ در شب های سرد زمستانی هریر گفته می شود. (لسان‌ العرب، ج ۵، ص۲۶۰؛ مجمع البحرین، ج ۳، ص ۵۱۸(

وی در همین زمینه به کلام علامه مجلسی رحمت الله علیه اشاره نمود که در این باره در مرآة العقول می نویسد: به دلیل سر و صدای زیاد جنگجویان و تحت فشار قرارگرفتن معاویه بن ابی سفیان و ترسیدن او از شدت درگیری و پیروزی سپاه عراق، هریر نام گرفته است؛ چرا که هریر به ناله سگ در سرمای سخت گویند. (مرآة العقول،‌ ج ۱5، ص ۴۲۷(

استاد عابدی در بیان مختصری از آن شب افزود: لیلة الهریر، شب سختی در جنگ صفین بود که لشکر مولا امیرالمؤمنین علی علیه السلام و معاویه در آن شب به جنگ پرداختند و عده‌ بسیاری از دو طرف کشته شدند؛ به گفته نصر بن مزاحم عطار منقری در آن شب جز صدای چكاچک شمشیر كه در دل مردان هول ‌انگیزتر از بانگ رعد و فرو ریختن هراس ‌آور كوه ها بود، صدایی به گوش نمی ‌رسید.

وی در همین رابطه به کلامی از ابن مسکویه پرداخت که می گوید: «آن شب چندان جنگیدند كه نیزه ‌ها همه در هم شكست و در کمان ‌ها تیری نماند، سپس دست به شمشیر بردند؛ (وقعة صفین‌، ص ۴۷۵؛ تذکرة الخواص‌، ص ۹۲(

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: لیلة الهریر مصادف با شب جمعه 11 صفر سال ۳۷ ق بود. (أنساب‌ الأشراف، ج‌ ۲، ص:۳۲۳(؛ برخی این واقعه را در سه شنبه 10 ربیع الاول  سال ۳۸ ق دانسته ‌اند. (فروغ ولایت، ص۵۷۷(

استاد عابدی در ادامه بیان کرد: در این واقعه نبردی سهمگین روی داد که تا انتهای شب هم طول کشید و به این ترتیب، «یوم الهریر و لیلة الهریر» نامی شد که آن روز و شب سخت و طولانی را در تاریخ ماندگار کرد. درگیری ها آن چنان شدید بود که نیروهای طرفین نتوانستند نماز بخوانند.

وی افزود: آن شب از همه جا ناله زخمی ها به گوش می رسد و به خاطر همین، آن شب را «لیلة الهریر» می  نامند. (بحار ج ۳۲، ح ۴۴۲)

استاد سید محمد حسن عابدی خاطرنشان کرد: در تاریخ اسلام به علاوه جنگ صفین که لیلة الهریر دارد، لیله الهریر دیگری هم هست و آن شب چهارم جنگ قادسیه است. نیروهای مسلمان و نیروهای ایران در قادسیه چهار روز جنگ کردند و مسلمانان پیروز شدند. شب چهارم جنگ قادسیه را لیلة الهریر می نامند. (تاریخ روضه الصفا، ج 2، ص ۱۷۷۱؛ و گنجینه تاریخ ایران، رضایی، ج ۹، ص ۴۵۵(

وی در ادامه بیان کرد: در لیلة الهریر حضرت علی عليه ‌السلام ذوالفقار بدست و سوار بر اسب پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم شمشير مى‌ زد و به هر شمشيرى كه مى‌ زد، تکبیر مى ‌گفت و شجاعى را به خاك مى‌ افكند. مقتولين به دست آن حضرت در آن شب بيش از 500 نفر نقل شده است و تا صبح مشغول جنگ بودند؛ به گونه ‌اى كه ذوالفقار چند مرتبه خميده شد و آن بزرگوار با زانوى مبارك آن را راست نمودند.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم به خطبه مولا علی علیه السلام در آن شب پرداخت و افزود: حضرت علی علیه السلام در آن شب پس از حمد و ستایش خدا خطاب به سپاهیان خود گفت:

«أیها الناس! قد بلغ لکم الأمر و بعد و کم ما قد رأیتم و لم یبق منهم الا آخر نفس و ان الأمور اذا أقبلت اعتبر آخرها بأولها و قد صبر لکم القوم علی غیر دین حتی بلغنا منهم ما بلغنا و انا غاد علیهم بالغداة أحاکهم الی الله عزوجل»

(ای مردم، كار بر شما و بر دشمن بدین قرار رسیده كه بینید جز واپسین دم دشمن باقی نمانده است، چون امور رخ دهد، پایان آن را می ‌توان از آغازش شناخت. آن قوم به مرادی جز دینداری در برابر شما ایستادگی و لجاجت به خرج دادند تا به دست ما بدین وضع دچارآمدند من فردا صبحگاهان بر آنان می‌ تازم و در پیشگاه خدای عزوجل به داوریشان می ‌کشانم» سپس برای پیروزی لشکر خود دعا کرد. (وقعة صفین، ص: ۴۷۷، الفتوح، ج: 3؛ ص: ۲۹۳(

وی افزود: در آن شب اشعث بن قیس نیز به بیان خطبه پرداخت. اشعث با بیان عدم ترس از ادامه جنگ، ادامه جنگ را به صلاح اعراب ندانست و گفت:

«ای توده مسلمان، دیدید كه دیروز بر شما چه گذشت و چه اندازه از (دلیران) عرب نابود شدند؛ به خدا سوگند من بدین عمری كه به خواست خدا سپری كرده ‌ام، هرگز روزی چنین (صعب) ندیده بودم. هان، حاضران به غایبان باز گویند: به راستی اگر ما فردا از پیكار باز نایستیم، نسل عرب یكسره نیست و نابود می شود و حرمت‌ هایی كه باید نگه داشته شود، جمله تباه می گردد. به خدا سوگند من این سخنان را از روی هراس از مرگ نمی ‌گویم، لیكن من مردی كهن سالم و بر زنان و فرزندان پروا دارم كه اگر فردا همه نابود شویم، چه بر سر آنان خواهد آمد.» (وقعة صفین، ص:۴۸۰(

وی خاطرنشان کرد: معاویه از این سخنان اشعث تمجید کرده و وی را ستود؛ شامیان نیز چنین سخنانی را خطاب به کوفیان بر زبان راندند و مقدمات پیشنهاد عمرو عاص مبنی بر قرآن به سر نیزه ‌ها کردن و به دنبال آن جریان حکمیت فراهم شد. (وقعة صفین، ص۴۸۱(

این استاد حوزه علمیه قم در بیان خاطرنشان کرد: روز هریر نیز مانند شب آن، با جنگ و خونریزی همراه بود. سپاهیان دوطرف به جنگ ادامه دادند؛ گزارش‌ ها حاکی از کسوف خورشید در این روز است. با کسوف خورشید، جنگ کمی آرام گرفت؛ ولی پس از باز شدن، دوباره دو گروه به پیکار پرداختند و از طرفین بسیاری کشته شدند. (وقعة صفین، ص:۴۷۹(

وی افزود: در این جنگ، بسیاری از صحابه پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم کشته شدند که برخی از منابع تعداد آنها را تا سیصد نفر برآورد می کنند.

استاد عابدی در ادامه به معرفی برخی از شهدای صفین پرداخت و خاطرنشان کرد: از جمله کسانی که در صفین در رکاب امیر مؤمنان علی علیه السلام در صفین به شهادت رسیدند: عمار یاسر، خزیمة ذو الشهادتین، هاشم بن عتبه، (هاشم مرقال)، ابو فضاله انصاری از بدریون، سهیل بن عمرو الانصاری از بدریون، عبدالله بن بدیل و برادرش، عبدالله بن کعب مرادی، ابو عمره انصاری، ابو حازم البجلی، جندب بن زهیر العامری، محمد بن سلیمان، سعد بن الحارث، عبدالله بن ارقم، یعلی بن امیه و ....

عمار یاسر یکی از شهدای صفین

استاد محمد حسن عابدی در کلام پایانی گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به معرفی مختصری از عمار یاسر پرداخت.

وی در این زمینه خاطرنشان کرد: یکی از شهدای جنگ صفین، عمار یاسر است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم او را معیار تشخیص حق و باطل در زمان فتنه معرفی کرده بود. (الطبرانی، ابوالقاسم سلیمان بن احمد بن ایوب (متوفای۳۶۰ه)، المعجم الکبیر، ج۱۰، ص۹۵، ح۱۰۰۷۱، تحقیق:حمدی بن عبدالمجید السلفی، ناشر:مکتبة الزهراء - الموصل، الطبعة:الثانیة، ۱۴۰۴ه - ۱۹۸۳م) و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم او را به عنوان کسی معرفی کرده اند که بر مدار قرآن می چرخد. (الحاکم النیسابوری، ابوعبدالله محمد بن عبدالله (متوفای ۴۰۵ ه)، المستدرک علی الصحیحین، ج۲، ص۱۶۲، ح۲۶۵۲، تحقیق:مصطفی عبد القادر عطا، ناشر:دار الکتب العلمیة - بیروت الطبعة:الاولی، ۱۴۱۱ه - ۱۹۹۰م)؛ محمد بن اسماعیل بخاری در کتاب خود عمار را طبق حدیث پیامبر صلی اله علیه و آله کسی معرفی می کند که گروهی ستمگر (الفئة الباغیة) او را می کشند، او آنها را به بهشت می خواند و آنها او را به جهنم. (البخاری الجعفی، محمد بن اسماعیل ابوعبدالله (متوفای۲۵۶ه)، صحیح البخاری، ج ۱، ص: ۹۷.) و ذهبی بر طبق کلام رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم قاتل عمار را در آتش می داند. (الذهبی، شمس الدین محمد بن احمد بن عثمان، (متوفای۷۴۸ه)، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، ج۱، ص۴۸۸).

/270/260/21/