به نظر من راه حل رسیدن به تقریب مذاهب این است که مبانی را در حوزه های همدیگر تدریس کنیم؛ کتابی از اعتقادات ما در آنجا تدریس بشود؛ ولو این تدریس، با انتقاد همراه باشد و همچنین مباحث اصولی و فقهی آنها را جدی بگیریم و از بن رد نکنیم.

استاد حسین رجبی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به پاسخ ادعاهای اخیر سید کمال الحیدری و بحث تقریب مذاهب اسلامی پرداخت.

لازم به ذکر است که استاد حسین رجبی، مدیرگروه مذاهب فقهی دانشکده مذاهب اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب است؛ این استاد بزرگوار، همچنین سمت استادی در مؤسسه دارالإعلام لمدرسة اهل البیت علیهم السلام و مؤسسه مذاهب اسلامی را هم بر عهده دارد. از این استاد گرانقدر که ده ها سال در زمینه مذاهب اسلامی مشغول به پژوهش است، بیش از 35 عنوان، کتاب و مقاله به چاپ رسیده است و مقالات دیگری از ایشان در دست چاپ است.

تکفیر از نگاه علمای امامیه

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: مسأله تکفیر از مسائلی است که معمولا بین پیروان مذاهب یک دین مطرح می شود؛ نسبت به کسانی که دین یا دین اسلام را قبول ندارند، مسأله تکفیر مطرح نیست؛ از این رو در بین پیروان مذاهب، مسأله تکفیر مطرح بوده و هست اما علمای امامیه در همه مباحث به صورت عمیق وارد شدند و در هر مسأله از جمله مسأله تکفیر، حدود و ثغور آن را بیان کرده اند.

وی افزود: من به برخی از آنها اشاره می کنم تا اینکه روشن بشود مبانی فقه امامیه، پیروان مذاهب اسلامی را «تکفیر» به معنای خروج از دین نمی کند؛ البته در بحث ضابطه های تکفیر بین مذاهب دیگر هم کتاب هایی نوشته اند که بنده در تحقیقاتی که داشته ام، چنین یافته ام که همان ضوابطی که علمای امامیه در تکفیر دارند، همان ضوابط را هم علمای سایر مذاهب دارند؛ حتی ابن تیمیه و علمای وهابیت این ضوابط را قبول دارند.

استاد رجبی در همین راستا اضافه نمود: یکی از آن ضوابط این است که زمانی اسلام در انسان محقق می شود که شخص، ضروریات دین را قبول کند و کفر وقتی محقق می شود که یکی از ضروریات دین را انکار نماید. ضروریات دین از مباحث بدیهی دین است که هر مسلمانی بدون استدلال آن را قبول دارد و یکی از مشخصات ضروریات دین این است که همه مسلمان ها آن را جزو دین اسلام می دانند و هیچ اختلافی در آن نیست؛ اگر کسی چنین ضرورتی را انکار کرد، این امر خروج از اسلام است.

وی در ادامه بیان کرد: البته برخی از علما و محققین حرف خوبی زدند که هر انکار ضروری دین هم کفر نیست بلکه انکار ضروری از روی علم منجر به کفر می شود یعنی اگر کسی بداند که این امر، ضروری دین است و با این وجود آن را انکار کند، این امر کفر است. این نظر از نظر سابق درست تر است.

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: نکته دوم این است که انکار در غیر ضروریات موجب کفر نیست؛ چون مباحث غیر ضروری، یعنی مباحث غیر بدیهی که استدلالی است و از روی جهل یا حتی از روی دلیل، پیرو یک مذهب، مذهب دیگر را نمی پذیرد، موجب کفر نمی شود؛ چون مطلب اجتهادی است و مباحث اجتهادی به کفر منتهی نمی شود؛ اگر چه ممکن است که قولش باطل باشد، اما کافر نیست.

وی در ادامه بیان کرد: بر همین اساس اگر مباحث غیر بدیهی که جای استدلال دارد، محل اختلاف باشد، این امر خروج از دین نخواهد بود؛ از این رو هر مجتهدی که نظری را می گیرد و مجتهدی دیگر نظر دیگری را می پذیرد، اگر چه نظر مقابل را باطل می داند؛ اما هرگز ملاک کفر نمی داند؛ به تعبیر دیگر بطلان یک نظریه، ملاک کفر نیست حتی اگر انحراف یا حتی بدعت باشد؛ اگر چه ممکن است که برخی بدعت ها به انکار ضروری دین بیانجامد اما هر بطلانی و هر نظریه باطلی کفر نیست.

استاد رجبی ضمن اشاره به اهمیت نکته فوق، اضافه نمود: ما مبانی برخی از مذاهب را با دلیل انکار می کنیم؛ مبانی آنها را باطل و آنها را منحرف و اهل بدعت می دانیم اما هیچ یک از آنها را ملاک کفر قرار نمی دهیم. چون ملاک کفر، همان است که بیان شد.

وی افزود: از این رو اگر گاهی در مورد کفر، تعبیر ظاهری و باطنی می کنند، این امر مسامحی است و در واقع یک کفر داریم. اگر کفر مسامحی به  کار می رود، یعنی به مسائلی که از روی کفر عملی باشد؛ کفر نعمت گفته می شود، به این امور است که گاهی تعبیر کفر باطنی می شود و شاید مقصود این باشد و الا کفر به معنای محشور شدن با کفار در قیامت برای ما مشخص نیست و خودِ خداوند است که می تواند مصداق این امر را مشخص کند.

این استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: حتی در روایات داریم؛ اگر کسی حج بر او واجب باشد و انجام ندهد، این شخص به مرگ یهودی و نصاری مرده است. اگر چه مسلمان است و به تبع، همه ضروریات دین را قبول دارد اما حج را ترک کرده است و چنان عنوانی بر او بار شده است.

وی در ادامه بیان کرد: از این رو ما واقع را نمی دانیم در چیست ما سعادت و شقاوت افراد در قیامت را نمی توانیم مشخص کنیم. آن چه ملاک ما است، این است که اگر کسی ضروری دین را از روی علم انکار کرد، این امر کفر است. «من مات و لم یعرف امام زمانه مات میتة جاهلیة».

استاد بزرگوار، حسین رجبی اضافه نمود: بنابراین سعادت و شقاوت در اختیار ما نیست. ما بر اساس این ملاک ها وارد می شویم؛ هر عقیده ای که منحرف از این ملاک ها باشد، به کفر منتهی نمی شود. بله! اگر عقیده ای باشد که منتهی به انکار ضروری شد، کفر است و باید دانست که از این دست امور در بین پیروان مذاهب کم داریم.

وی افزود: از این رو در بحث گناهان هم تعبیر به کفر شده است؛ مثلا ترک نماز بدون استحلال و حلال شمردن، کفر است؛ از اختلاف در بین امت تعبیر به کفر شده است اما هیچ کدام از این موارد به معنای خروج از دین نیست؛ این کفر، کفر مسامحی است.

این استاد درس خارج حوزه خاطرنشان کرد: در اصول کافی حضرت امام صادق علیه السلام کفر را چند وجه می دانند؛ یعنی برای کفر مراتب مختلفی را بیان کرده اند. «عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ بَكْرِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي عَمْرٍو الزُّبَيْرِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ:

قُلْتُ لَهُ أَخْبِرْنِي عَنْ وُجُوهِ الْكُفْرِ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ

قَالَ الْكُفْرُ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَلَى خَمْسَةِ أَوْجُهٍ

فَمِنْهَا كُفْرُ الْجُحُودِ وَ الْجُحُودُ عَلَى وَجْهَيْنِ وَ الْكُفْرُ بِتَرْكِ مَا أَمَرَ اللَّهُ وَ كُفْرُ الْبَرَاءَةِ وَ كُفْرُ النِّعَمِ

فَأَمَّا كُفْرُ الْجُحُودِ فَهُوَ الْجُحُودُ بِالرُّبُوبِيَّةِ وَ هُوَ قَوْلُ مَنْ يَقُولُ لَا رَبَّ وَ لَا جَنَّةَ وَ لَا نَارَ وَ هُوَ قَوْلُ صِنْفَيْنِ مِنَ الزَّنَادِقَةِ يُقَالُ لَهُمُ الدَّهْرِيَّةُ وَ هُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ «وَ ما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ» (جاثیه: 24) وَ هُوَ دِينٌ وَضَعُوهُ لِأَنْفُسِهِمْ بِالاسْتِحْسَانِ عَلَى غَيْرِ تَثَبُّتٍ مِنْهُمْ وَ لَا تَحْقِيقٍ لِشَيْ‏ءٍ مِمَّا يَقُولُونَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ «إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ» (جاثیه: 24) أَنَّ ذَلِكَ كَمَا يَقُولُونَ وَ قَالَ «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ» (بقره: 6) يَعْنِي بِتَوْحِيدِ اللَّهِ تَعَالَى فَهَذَا أَحَدُ وُجُوهِ الْكُفْرِ

 وَ أَمَّا الْوَجْهُ الْآخَرُ مِنَ الْجُحُودِ عَلَى مَعْرِفَةٍ [هكذا في النسخ التي رأيناها و الصواب: و اما الوجه الآخر من الجحود فهو الجحود على معرفة و لعله سقط من قلم النسّاخ و هذا الكفر هو كفر التهود (فى)] وَ هُوَ أَنْ يَجْحَدَ الْجَاحِدُ وَ هُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ حَقٌّ قَدِ اسْتَقَرَّ عِنْدَهُ وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ «وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ‏ ظُلْماً وَ عُلُوًّا» (النمل: 14) وَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ «وَ كانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ» (بقره: 89) فَهَذَا تَفْسِيرُ وَجْهَيِ الْجُحُودِ

 وَ الْوَجْهُ الثَّالِثُ مِنَ الْكُفْرِ كُفْرُ النِّعَمِ وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى يَحْكِي قَوْلَ سُلَيْمَانَ علیه السلام «هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَ أَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَ مَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ» (النمل: 40) وَ قَالَ «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ» (إبراهيم: 7) وَ قَالَ «فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَ اشْكُرُوا لِي وَ لا تَكْفُرُونِ» (البقرة: 152)

 وَ الْوَجْهُ الرَّابِعُ مِنَ الْكُفْرِ تَرْكُ مَا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ  «وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَ لا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَ تُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ إِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى‏ تُفادُوهُمْ وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَ تَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ» (بقره: 84) فَكَفَّرَهُمْ بِتَرْكِ مَا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ وَ نَسَبَهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ وَ لَمْ يَقْبَلْهُ مِنْهُمْ وَ لَمْ يَنْفَعْهُمْ عِنْدَهُ فَقَالَ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى‏ أَشَدِّ الْعَذابِ وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ» (بقره: 85)

  وَ الْوَجْهُ الْخَامِسُ مِنَ الْكُفْرِ كُفْرُ الْبَرَاءَةِ وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ يَحْكِي قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ علیه السلام «كَفَرْنا بِكُمْ وَ بَدا بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ» (ممتحنه: 4) يَعْنِي تَبَرَّأْنَا مِنْكُمْ وَ قَالَ يَذْكُرُ إِبْلِيسَ وَ تَبْرِئَتَهُ مِنْ أَوْلِيَائِهِ مِنَ الْإِنْسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ «إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ» (ابرهیم: 22) وَ قَالَ «إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَ يَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً» (عنکبوت: 25) يَعْنِي يَتَبَرَّأُ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ.»  (الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏2، ص: 389)

 ابو عمر و زبيرى می گويد: به حضرت صادق عليه السّلام عرض كردم: من را آگاه فرما به اينكه كفر در كتاب خداى عزوجل (قرآن) به چند وجه است؟ فرمود: كفر در كتاب خدا بر پنج وجه است:

كفر جحود (و انكار ربوبيت) و آن بر دو قسم است، و كفر به ترك كردن آنچه خداوند به آن فرمان داده، و كفر برائت (و بيزارى جستن) و كفر نعمت ها.

اما كفر جحود:

 پس همان انكار به ربوبيت است، و آن گفتار كسى است كه مي گويد: نه پروردگارى است و نه بهشتى و نه دوزخى، و اينها دو دسته از زنديقان هستند كه به ايشان «دهريه» می گويند، و آنها همان كسانى هستند كه می گويند: «و هلاك نكند ما را جز دهر» (و خداوند گفتارشان را در قرآن مجيد در سوره جاثيه آيه 24 حكايت می كند) و آن دينى است كه براى خداى به سليقه و نظر خودشان ساخته ‏اند، بدون اينكه بررسى و تحقيق و كاوشى در اطراف آنچه مي گويند بكنند، خداى عز و جل دنبال آن فرمايد: «نيستند جز اينكه پندار كنند» (يعنى پندارند) مطلب همان طور است كه آنها می گويند، و نيز فرمايد: «همانا آنان كه كافرند يكسان است بر ايشان بترسانيشان يا نترسانيشان ايمان نياورند» (سوره بقره آيه 6) يعنى به توحيد خداوند (كافر شدند) پس اين يكى از وجوه كفر.

و اما وجه ديگر:

 آن انكار با معرفت است، و آن، اين است كه منكر با اينكه مي داند مطلب حق است انكار كند، و با اينكه مطلب نزد او ثابت شده، و خداى عز و جل در اين باره فرموده است: «و انكار كردند آنها را در حالى كه يقين بدانها داشت دل هاى ايشان، از روى ستمگرى و سركشى» (سوره نمل آيه 14) و نيز خداى عز و جل فرموده است: «و بودند (يهود مدينه) كه از پيش (از آمدن پيغمبر (ص) پيروزى مى ‏جستند بر آنان كه كفر ورزيدند، و چون آمد ايشان را آنچه شناخته بودند، بدان كافر شدند، پس لعنت خدا بر كافرين باد» (سوره بقره آيه 89) اين بود تفسير دو وجه (كفر) جحود و انكار.

و وجه سوم از وجوه كفر:

 كفر به نعمت (يعنى كفران نعمت) است و اين است گفتار خداى تعالى كه از سليمان حكايت می كند كه (فرمود): «اين از فضل پروردگارم باشد تا مرا بيازمايد كه آيا شكر مي كنم يا كفران می ورزم، و آنكه شكر كند جز اين نيست كه براى خويشتن سپاس گزارد، و آنكه كفران كند، همانا پروردگار من بى ‏نياز و گرامى است» (سوره نمل آيه 40) و نيز می فرمايد: «اگر شكرگزاريد بيفزايم شما را و اگر كفر ورزيد همانا عذاب من سخت است» (سوره ابراهيم آيه 7) و نيز می فرمايد: «پس ياد كنيد مرا تا ياد كنم شما را و مرا شكر كنيد و كفر نورزيد» (سوره بقره آيه 152).

و وجه چهارم از وجوه كفر:

 ترك آن چيز است كه خداى عز و جل بدان فرمان داده، و اين است گفتار خداى عز و جل «و هنگامى كه گرفتيم پيمان شما را كه نريزيد خون هاى خود را و بيرون نكنيد همديگر را از ديار خويش پس اقرار كرديد و شما بر آن گواه بوديد، سپس اينكه شمائيد كه مي كشيد همديگر را و بيرون مي كنيد گروهى را از خانه ‏هاشان پشتيبانى جوئيد بر ايشان به گناه و ستم و اگر با سيرى آنها را نزد شما آورند فديه از ايشان دهيد در حالى كه حرام است بر شما بيرون راندن ايشان آيا ايمان آوريد به بعضى از كتاب (تورات) و كافر شويد به بعضى از آن؟ چيست كيفر آنكه از شما اين كار را بكند؟» (سوره بقره آيه‏84- 85) پس خداوند اينها را بسبب ترك آنچه به او فرمان داده كافر دانسته، و نسبت ايمان به آنها داده ولى از آنها نپذيرفته و آن ايمان نزد خداوند براى ايشان سودى ندهد، پس فرموده: «پس چيست كيفر آنكه از شما اين كار را بكند جز خوارى در زندگانى دنيا و روز رستاخيز برگردانده شود بسوى سخت ترين عذاب و خدا غافل نيست از آنچه شما مي كنيد».

وجه پنجم- از وجوه كفر:

 كفر (به معناى) بيزارى است، و اين است گفتار خداى عز و جل كه (در سوره ممتحنه آيه 4) از حضرت ابراهيم عليه السّلام حكايت می كند (به قوم خود فرمود): «ما كفر ورزيديم بشما و پديدار شد ميان ما و شما دشمنى و كينه براى هميشه تا آنگاه كه شما ايمان به خداى يگانه آوريد» يعنى ما از شما بيزاريم، و خداوند در آنجا كه (داستان) شيطان و بيزارى جستن او را از دوستانش از آدميزاده در قيامت ياد مي كند می فرمايد: «من همانا كفر ورزيدم بدان چه مرا شريك گردانيديد از پيش» (سوره ابراهيم آيه 22) و می فرمايد: «جز اين نيست كه شما برگرفتيد بتانى را بجز خدا بدوستى ميان خويش در زندگانى دنيا پس روز قيامت كفر ورزد برخى از شما ببرخى و لعن كند برخى از شما برخى را» (سوره عنكبوت آيه 25) يعنى برخى از شما از برخى بیزاری جوید.

استاد حسین رجبی خاطرنشان کرد: بنابراین نتیجه ای که می گیریم این است که مسلم است، پیروان سایر مذاهب اسلامی، ضروری دین را قبول دارند و علم هم به ضروری دین دارند و این را انکار نمی کنند؛ احدی از فقهای ما خلافِ این مسأله را بر پیروان مذاهب اطلاق نکرده اند و اگر بزرگانی اطلاق کرده اند، از نگاه کفر تأویلی است و نه کفر تنزیلی.

وی در ادامه افزود: به تعبیر مرحوم شیخ مفید، این کفر تنزیلی نیست که خروج از دین باشد؛ شیخ مفید این بیان را از روایتی اتخاذ کرده اند که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم نسبت به حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «تو هم بر کفر تنزیلی جنگیدی و هم بر کفر تأویلی خواهی جنگید.»

این استاد حوزه علمیه قم اضافه در همین راستا اضافه نمود: کفر تأویلی، کفری است که بر اساس اجتهادات است؛ از این رو «سلمک سلمی و حربک حربی...» اینها همه به کفر تأویلی بر می گردد.

وی در ادامه بیان کرد: این تعبیرات مانند: کفر اصغر، کفر اکبر، کفر اعتقادی و کفر عملی در گفتار ابن تیمیه و علمای وهابیت مانند البانی و دیگران بیشتر وجود دارد.

استاد رجبی خاطرنشان کرد: منظور آنها از کفر اصغر، یعنی همین کفری که معمولا بین مسلمان ها انجام می شود و این نفر، نظر آن را قبول ندارد و آن یک، نظر این را قبول ندارد؛ این به نظر خود عمل می کند و آن یک، به نظر دیگری عمل نمی کند. به این امر، «کفر عملی» یا «کفر اصغر» می گویند. کفر اعتقادی، از مواردی است که منجر به خروج از دین می شود.

این استاد درس خارج حوزه افزود: در بین علمای امامیه کفر تأویلی و کفر تنزیلی، کفر ظاهری و کفر باطنی داریم.

وی اضافه نمود: از این رو در بحث های اجتهادی این تعبیرات را بیان می کنند و علمی است و ضوابط بیان شده است.

استاد رجبی در ادامه بیان کرد: بنده کتابی در معیار تکفیر از نگاه مذاهب در حین چاپ و نشر دارم که در این زمینه تدوین شده است. برخی از بزرگان دیگر در این رابطه نکات خوبی دارند که چکیده اش را عرض کردم. از جمله آیت الله العظمی خویی رضوان الله علیه در التنقیح در ذیل این بحث، گفتار زیبایی دارند. اگر پیروان مذاهب، «ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام» را قبول دارند، ولایت به معنای «محبت» است. اگر «ولایت» را انکار می کنند، انکار ولایت، در معنای «خلافت» است و الا ولایت به معنای محبت را همه قبول دارند؛ سخن بسیار خوبی است.

وی افزود: امیدواریم که محققین امامیه معیارها را بیشتر بیان کنند که بطلان یک نظریه منتهی به کفر نمی شود، انکار ضروری دین است که موجب بطلان می شود.

این استاد دانشگاه ادیان و مذاهب در مورد ریشه اشتباهات سید کمال الحیدری خاطرنشان کرد: آقای سید کمال الحیدری از دوستان ما است؛ یک زمان با ایشان تلفنی صحبت کردیم و گوشزد کردیم که شما مباحثتان را به این سبک مطرح نکنید؛ ما هم در این زمینه حرف داریم و بیان هم می کنیم؛ اما به سبکی که ایجاد حسّاسیت نمی کند.

ایشان گفت: من هم اتفاقا نظرم همین است؛ اما من مباحث، حتی مسأله تکفیر را به گونه ای می خواهم مطرح کنم که قبل از اینکه به دست وهابیت بیفتد و آنها علیه ما سوژه کنند، ما خودمان حلّش کنیم.

حال شاید عده ای علیه ایشان تند باشد که شاید به خاطر سبک بیان ایشان باشد و الا ایشان به علماء و به مبانی شیعه احترام می گذارد و اصولا عملکرد ایشان، زدنِ مبانی مخالفان مذهب است.

استاد رجبی اضافه نمود: حرف ایشان این است که این مباحث را که در کلمات فقها و در روایات داریم، اینها را بیان کنیم و دغدغه ای از آشکار شدنش نداریم؛ اگر این نگاه باشد، به نظر من می شود که نظر ایشان مقداری تلطیف بشود و به ایشان گفت: اگر انتقاد می کنید، راه حل را هم بگویید.

استاد رجبی خاطرنشان کرد: علمای امامیه این بیان را در جلسات درسشان بیان می کنند البته برخی از شاگردانشان این مباحث را می شنوند اما فقط قسمتی از آن را مطرح می کنند؛ اما قبل و ما بعد آن را نمی آورند. این نکته مهمی است که همه حرف های ایشان را ببینیم و در کنار هم بگذاریم.

وی افزود: از این رو منشأ اشتباه اگر این باشد که عرض کردم، این امر مورد پذیرش است اما این امر به نحوی باید تلطیف بشود و نظرات را بگوییم؛ این امر، بین علمای امامیه هم هست و بین مذاهب دیگر هم هست؛ اینها را باید مقایسه کنیم تا مشکل حل شود؛ اما اینکه با یک خبرنگار به این صورت، بدون آدرس و بدون اینکه منبعی را ذکر کنیم؛ این درست نیست؛

این استاد درس خارج حوزه در ادامه بیان کرد: چه کسی گفته کفر باطنی است؟ و آیا می توانیم کفر باطنی را تشخیص بدهیم؟ کفر باطنی در اختیار ما نیست. کفر باطنی مربوط به اعمال است که در قیامت شاید شخص با کفار محشور بشود ولو شیعه باشد یا سنی باشد.

وی اضافه نمود: منشأ اشتباه و خطا این است که ایشان می گوید: به مباحثی که تا الآن در کتاب های شیعه آمده و مطرح نشده، ما بیاییم و مطرح کنیم. اگر نظر ایشان این است، بعضی از مباحث که واقعا مسأله ساز است را باید در جلسات خصوصی حل و نتیجه آن را مطرح نماییم. به برخی از پژوهشگران پیشنهاد کردم به مباحثی که خاص شیعه اما اختلافی است خوب بپردازیم و بعد از حلّ آن، از طریق رسانه ها آنها را انتشار بدهیم. اشتباه ایشان این است که اول مطرح می کنند و راه حل هم نمی دهند؛ مانند بحث تولد حضرت مهدی سلام الله علیه.

هفته وحدت

مدیرگروه مذاهب فقهی دانشکده مذاهب اسلامیِ دانشگاه ادیان و مذاهب با توجه به هفته وحدت خاطرنشان کرد: کاستی هایی در قسمت آموزشی حوزه دیده می شود؛ در جهت اصلاح آن کاستی ها طرحی را به آیت الله العظمی مکارم شیرازی حفظه الله و استاد اعرافی تحویل دادم و البته دوست داشتم که این بحث را در میان اساتید حوزه هم مطرح می کردم.

وی در ادامه افزود: اشکالی که در اصول و فقهِ مذاهب دیگر و همین طور مذهب ما دیده می شود، تک جانبی بودن آن است؛ اگر چه حوزه های ما از الازهر و مرکز دیوبندی در پاکستان و عربستان قوی تر است و قابل قیاس با آنها هم نیست اما در عین حال ضعف داریم و نقد وارد است. یکی از این موارد این است که گاهی در درس خارج بر مبانی دیگران اشکال می کنیم؛ در حالی که بر مبانی آنها اشراف نداریم.

استاد رجبی اضافه نمود: راه حل آن این است که ما بتوانیم گروهی را در حوزه تشکیل بدهیم که با مذاهب دیگر ارتباط داشته باشند. آیت الله العظمی بروجردی رضوان الله علیه این راه را داشتند تا به عمق فقه امامیه برسند؛ آنها هم مبانی امامیه را بیان بکنند و بدانند چه منهج و مبنایی داریم؛ بنابراین اگر مبنای ما را قبول ندارند، احترام بگذاریم و به این ترتیب به احترام متقابل برسیم و نظر مقابل را بدعت ندانیم.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: مقاله ای در دست چاپ است تحت عنوان «نظریه تعدد اجتهاد و نقش آن در جلوگیری از جریان های تکفیری»؛ این نظریه هم در بین جریان های شیعه و هم جریان های اهل سنت کاربرد دارد؛ اگر این نظریه خوب جا بیفتد، می تواند در جلوگیری از تشکیل جریان های تکفیری راهگشا باشد. من نمی گویم که مبنای آنها را بپذیریم بلکه چون اجتهادی است، احترام بگذاریم و برای پیروانش قابل عمل بدانیم؛ اگر چه نظر آنها را قبول نداریم.

وی در همین راستا خاطرنشان کرد: متأسفانه گاهی می بینیم که گرایش به تکفیر حتی در بین طلبه های خودمان هم وجود دارد و زمانی که مبانی آنها را به خوبی تشریح می کنیم؛ اذعان می کنند که این مطالب برای ما گفته نشده است؛ در برخی از حوزه های اهل سنت مشاهده کردم همین نگرش را نسبت به ما دارند.

استاد رجبی اضافه نمود: بیش از چهل سال از انقلاب گذشت؛ باید پرسید حوزه چه راهکاری برای رسیدن به وحدت  و در درجه بالاتر برای رسیدن به تقریب بین مذاهب اسلامی دارد؟ نظریه تعدد اجتهاد برای رسیدن به یک وحدت بسیار عمیق است؛ راهی است تا مسلمان ها بتوانند همدیگر را بپذیرند و همدیگر را قبول کنند با تمسخر مشکل حل نمی شود.

وی ضمن 20 سال پژوهش در زمینه مذاهب اسلامی و برگزاری درس های خارج در این زمینه به لزوم ارائه مباحث به صورت علمی و بر اساس اصول تأکید و خاطرنشان کرد: من بحث قواعد جهاد را می گویم؛ آنها می گویند جهاد باید به اذن ولی امر باشد؛ اگر چه همه آنها این را نمی گویند اما حتی حنبلی ها هم این نظر را می پذیرند. البته باید دانست که داعشی ها خودشان را مجتهد می دانند و جدای از مذاهب دیگر هستند.

این استاد دانشگاه ادیان و مذاهب در ادامه بیان کرد: ما استصحاب داریم؛ آنها هم دارند؛ البته ضعف های آنها را می گوییم؛ یکی از ضعف های آنها این است که عمق ندارند؛ وقتی به این مطلب می رسیم که تنبیهات شیخ اعظم را در استصحاب ببینیم.

استاد حسین رجبی تأکید کرد: به نظر من راه حل رسیدن به تقریب مذاهب این است که مبانی را در حوزه های همدیگر تدریس کنیم؛ کتابی از اعتقادات ما در آنجا تدریس بشود؛ ولو این تدریس، با انتقاد همراه باشد و همچنین مباحث اصولی و فقهی آنها را جدی بگیریم و از بن رد نکنیم.

/270/260/20/