از جمله مسائلی که در حد لازم مورد توجه قرار نگرفته، مسائل موضوع شناسی احکام شرعی است؛ شناخت موضوعات پیش درآمد صدور حکم است تا موضوع حکم را درست شناسایی نکنیم، نمی توانیم نسبت به آن موضوع درست حکم صادر کنیم؛ بسیاری از مباحث فقهی ما به مسأله موضوع شناسی پرداخته است؛ ما هم در زمان خودمان متناسب با نیاز باید موضوعات روز را شناسایی کنیم و احکام روز را بررسی کنیم.

به مناسبت هفته پژوهش، استاد محمد سعید جواهری بستانک از اساتید حوزه علمیه قم با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به گفتگو پرداخت.

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: اهمیت و جایگاه پژوهش امری مستغنی از بیان است و حیات، رشد و تعالی هر جامعه ای مرهون پژوهش است؛ جامعه بدون پژوهش جامعه راکد و ایستا است؛ اگر ما بخواهیم که به دنبال تعالی و ترقی باشیم، باید به پژوهش به عنوان یک امر زیربنایی و اساسی نگاه کنیم و انتظار پیشرفت بدون تکیه بر پژوهش بی مورد و نابجا است؛ پیشرفت هر جامعه ای مرهون پژوهش است.

وی افزود: عمده این است که پژوهش باید منشأ تأثیر در جامعه باشد و پژوهشی می تواند این نقش را ایفا کند که هدفمند و برخوردار از عقبه تخصص و تعهد باشد؛ به این معنا که هر کسی ورود به عرصه پژوهش پیدا نکند؛ به صرف اینکه مطالبی را از منابع و کتب مختلف جمع آوری و تلفیق کنیم، این به معنای پژوهش نیست.

استاد بزرگوار، جواهری بستانک در ادامه بیان کرد: پژوهش نیاز به طی فرآیندی دارد که اگر هر کدام دچار اختلال بشود، خروجی پژوهش را دچار اختلال خواهد کرد.

وی اضافه نمود: پژوهش اولا باید مبتنی بر نیازسنجی و اولویت بندی انجام شده باشد. ببینند در جامعه چه نیازهایی وجود دارد؛ نیازها را با ارتباط با مراجع و مراکز مختلف و از طرق مناسب احصاء کنند.

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: در مرحله بعد اولویت بندی بشود؛ مشخص باشد که اولویت های پژوهشی ما الآن چیست؛ چون ممکن است برخی از مباحثی که مورد پژوهش قرار می گیرد، فی نفسه مشکلی ندارد و خوب هم است؛ اما مشکل امروز جامعه نیست و مشکل امروز نظام اسلامی را حل نمی کند.

وی افزود: البته  خود نیازسنجی باید به صورت روشمند انجام شود تا نتایج حاصله اطمینان آور باشد. از مرحله نیازسنجی که عبور کنیم، مسأله اولویت بندی مطرح می شود. با توجه به محدودیت منابع، امکانات و فرصت ها به مواردی که اهم و اولی هستند پرداخته بشود و صرف وقت، انرژی و امکانات در مسیری که اولویت امروز ما نیست، پرهیز شود.

استاد جواهری اضافه نمود: طبیعی است که در مرحله اولویت بندی با توجه به انواع نیازها، تقسیم فرصت های پژوهشی و منابع پژوهشی باید به گونه ای انجام شود که به طور نسبی همه نیازها را پوشش دهد و تمرکز در حوزه خاصی به وجود نیاید.

وی در ادامه بیان کرد: یکی از مشکلات پژوهش همین است که در برخی از بحث ها تحقیقات تکراری و موازی فراوان به چشم می خورد و در برخی از موضوعات اقدامات شایسته انجام نشده؛ از این امر معلوم می شود که مدیریت واحدی در امر پژوهش و سازماندهی امور پژوهش حاکم نبوده است.

این استاد درس خارج حوزه خاطرنشان کرد: ما باید در راستای اثربخش کردن پژوهش ها و اغتنام از فرصت های پژوهشی مدیریتی برای سازماندهی و تدبیر امور پژوهشی به طور متمرکز داشته باشیم که از یک طرف از مراکز، محققین و پژوهشگرها حمایت کند و از یک طرف حلقه واسط و رابطی بین نیازهای عینی جامعه با محققین و مراکز پژوهشی بشود.

وی افزود: در همین راستا باید توجه داشته باشیم که مطالعات جنبی و پژوهش های جمعی باید در حد مناسب تر و در خورتری مورد توجه متولیان حوزه قرار گیرد؛ پژوهش های فردی زیاد انجام می شود؛ ولی اگر مدیریتی باشد تا بتوانند پژوهش های فردی را با فکر جمعی تقویت کنند، قطعا موجب غنی سازی و عمق بخشیدن به پژوهش ها می شود.

استاد جواهری بستانک خاطرنشان کرد: ما اگر در حوزه پژوهش به مسأله اطلاع رسانی و توجه به پیشینه هر تحقیقی داشته باشیم، موجب هماهنگی و جلوگیری از کار تکراری و موازی کاری می شود؛ در تحقیق توجه به روش و متد تحقیق، خصوصا روش پژوهش های میان رشته ای و بین بخشی مهم است.

وی اضافه نمود: در حوزه پژوهش تا جایی که من اطلاع دارم، جای یک بانک تحقیقاتی و پژوهشی خالی است تا همه پژوهش هایی که در طول این سنوات گذشته انجام شده است، به صورت طبقه بندی شده و منظم در یک جا جمع باشد تا محققینی که می خواهند وارد عرصه تحقیق بشوند، با توجه به این پیشینه ها تحقیق کنند و نوآوری داشته باشند و جلوی کپی برداری و صرفا اقتباس مطالب از دیگران گرفته بشود؛

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: علاوه بر اینکه صرف انجام پژوهش هر چند دارای کیفیت؛ اگر در عمل نتیجه پژوهش مورد استفاده قرار نگیرد، به آن هدف از پژوهش نرسیدیم.

وی افزود: آنچه که مهم است، مسأله کاربستی کردن پژوهش است؛ به این معنا که مشخص کنند پژوهش هایی که انجام شده در کجا قابل استفاده و بهره برداری است؛ باید موارد کاربست تحقیق مشخص شود و با مراکز مرتبط ارتباط برقرار بشود که این تحقیق منشأ اثر عینی و عملی بشود و خود این کار انگیزه محقق را تقویت می کند و موجب انگیزه سازی می شود و انگیزه اش برای انجام تحقیق بیشتر می شود؛ چون مقابل چشمان خودش می بیند که تحقیق قبلی اش منشأ اثر شده است و این آثار و برکات را به دنبال داشته است.

آسیب شناسی پژوهش

استاد جواهری بستانک خاطرنشان کرد: نکته دیگری که در حوزه تحقیق و پژوهش باید بیان شود، توجه به آسیب ها است؛ از مهمترین آسیب ها عدم توجه به کیفیت تحقیق است؛ کمیت گرایی در حوزه پژوهش آفت است.

وی ضمن اشاره به لزوم توجه به مسائل ظاهری و شکلی تحقیق، اضافه نمود: تمرکز اصلی بر محتوا و کیفیت تحقیق باید باشد تا به یک نتیجه ملموس و مشخص رسیده باشد؛ صرفا نقل قول و بیان آراء دیگران نباشد؛ متأثر افکار التقاطی نباشد؛ به آثار و مآثر علمای سلف ما توجه بشود؛ کیفیت فدای کمیت نشود؛ محدودیت های قالبی و ضوابط دست و پاگیر اداری باعث سلب انگیزه محقق نشود.

این استاد درس خارج حوزه در ادامه بیان کرد: از مشکلاتی که ممکن است وجود داشته باشد، نبود تعامل بین مراکز تحقیقی و آموزشی، چه مراکز تحقیقی درون سازمانی و چه برون سازمانی است. در اینجا نقش مدیریت امر تحقیقات در حوزه بیشتر باید خودش را نشان بدهد؛ یعنی تسهیل گر ارتباط بین مراکز تحقیقاتی درون سازمانی و برون سازمانی باشد.

وی افزود: از جمله مسائلی که در حد لازم مورد توجه قرار نگرفته، مسائل موضوع شناسی احکام شرعی است؛ شناخت موضوعات پیش درآمد صدور حکم است تا موضوع حکم را درست شناسایی نکنیم، نمی توانیم نسبت به آن موضوع درست حکم صادر کنیم؛ بسیاری از مباحث فقهی ما به مسأله موضوع شناسی پرداخته است؛ ما هم در زمان خودمان متناسب با نیاز باید موضوعات روز را شناسایی کنیم و احکام روز را بررسی کنیم.

استاد جواهری خاطرنشان کرد: موضوع کرونا موضوعی بالفعل و دارای ابعاد وسیعی است؛ ابعاد خانوادگی، ابعاد اجتماعی، ابعاد حقوقی، ابعاد اقتصادی، ابعاد عبادی و حتی سیاسی امنیتی؛ این موضوع را باید با توجه به اینکه مسأله مبتلابه امروز جامعه است، در اولویت قرار دارد و ابعاد مختلف این مسأله را مشخص کرد؛ هم از حیث موضوع شناسی، از متخصصین مربوط کمک گرفت، هم از حیث احکام چه احکام تکلیفی و چه احکام وضعی.

وی تأکید کرد: نه تنها باید موضوعات امروز را شناسایی و مورد بحث قرار داد، بلکه باید آینده نگری و رصد کرد و موضوعاتی که در پیش روی ما قرار دارد و ممکن است مورد ابتلای ما قرار بگیرد، باید پیشاپیش موضوع بانی و موضوع یابی و موضوع شناسی داشته باشیم.

/270/260/21/