«شاخصه فرهنگ دینی چیست؟»، «حوزه های علمیه چه مقدار برای اینکه این شاخصه در جامعه ما نهادینه بشود، وظیفه دارند» و «چقدر در انجام این وظیفه موفق بودند؟»

استاد سید محمد علی حجازی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «رویکرد انتقادی به حوزه در کشف، تبیین و نشر فرهنگ اسلامی» پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: یکی از موضوعاتی که فقهای ما در حوزه فقه و فقاهت آن را مورد عنایت قرارداده اند، بحث دین است.

وی افزود: دین در زبان فقها مجموعه ای از آموزه های الهی است که برای تأمین سعادت دنیا و آخرت انسان آمده است که در چهار حوزه «ارتباط انسان با خداوند»، «ارتباط انسان با خودش»، «ارتباط انسان با خانواده» و «ارتباط انسان با جامعه» مورد بحث قرار می گیرد. اگر این تعریف از دین را در نظر بگیریم، برای ما جایگاه فرهنگ و فرهنگ دینی به وضوح روشن می شود.

استاد حجازی در ادامه به متعدد بودن تعاریف از فرهنگ اشاره کرد: یکی از این تعریف ها، از ناحیه ارتکازات عرفی تأیید شده است و البته تعاریف متعدد هم به این تعریف بر می گردند. «فرهنگ، آن روحیه حاکم بر افراد جامعه در شؤون اخلاقی، افکاری، اعتقادی و عملیشان است. آن روحیه ای که فکر جامعه، سنت های جامعه و رفتار افراد در جامعه را خط دهی می کند.

وی اضافه نمود: اگر دین را مجموعه ای از آموزه ها بدانیم که بنا است رفتار و عقیده و اخلاق را برای ما بگوید، آن چه بنا است که این اخلاق و رفتار و عقیده را در جامعه نهادینه بکند، فرهنگ است. فرهنگ یعنی آن روحیه دینی.

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: اگر بخواهیم برای فرهنگ در آیات و روایات معادل پیدا کنیم، شاید کار سختی باشد؛ در کتب لغت، فرهنگ به معنای «ثقافت» است. ما در روایات و آیات شاید روایاتی که ثقافت را مورد بحث قرار داده باشد، کم داشته باشیم. فرهنگ از لغاتی است که خیلی متقدم نیست و شاید ششصد سال قدمت داشته باشد.

وی افزود: اما معادل فرهنگ در آیات و روایات را شاید بتوان «سنت» قرار داد و ما در آیات مختلف و در روایات مختلف این را داریم که به ما تأکید کردند که با سنت هایی که در دوره جاهلی پایه گذاری شده، مقابله کنید و سنت های الهی را جایگزین کنید. آنچه را که خداوند به انبیا وصیت کرده است، آن را مدّ نظر بگیرید. تبیین بکنید و برای مردم بگویید.

استاد حجازی در ادامه بیان کرد: شاید معروف ترین آیه ای که به ذهن انسان برسد، همین آیه است: «شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّىٰ بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَىٰ ۖ أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ ۚ كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ ۚ اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ» (شوری: 13)

خدا شرع و آیینی که برای شما مسلمین قرار داد ،حقایق و احکامی است که نوح را هم به آن سفارش کرد و بر تو نیز همان را وحی کردیم و به ابراهیم، موسی و عیسی هم آن را سفارش نمودیم که دین خدا را بر پا دارید و هرگز تفرقه و اختلاف در دین مکنید. مشرکان را که به خدای یگانه و ترک بتان دعوت می ‌کنی (قبولش) بسیار در نظرشان بزرگ می‌ آید. (باری از انکار آنها میندیش که) خدا هر که را بخواهد به سوی خود (و مقام رسالت خویش) برمی‌گزیند و هر که را به درگاه خدا به تضرّع و دعا باز آید هدایت می ‌فرماید.

وی افزود: من شاهدم «انْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ» است؛ اگر ما فرهنگ را روحیه محیط بر جامعه بدانیم، یعنی روحیه ای که بر اساس آن یک منش واحد در همه می بینیم، اگر بنا باشد این منش واحد متعالی باشد باید برخاسته از دین باشد.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: با توجه به این مقدمه، جایگاه فرهنگ دینی که ما از آن به عنوان فرهنگ مطلوب معلوم می شود؛ این فرهنگ دینی جایگاه بزرگی دارد و به وسیله آن، دین در جامعه نهادینه شود.

استاد حجازی افزود: این سؤال به ذهن می رسد که «شاخصه فرهنگ دینی چیست؟»، «حوزه های علمیه چه مقدار برای اینکه این شاخصه در جامعه ما نهادینه بشود، وظیفه دارند» و «چقدر در انجام این وظیفه موفق بودند؟»

وی اضافه کرد: بر اساس آنچه از آیات و روایات درک می کنیم، روایاتی که توصیه به سنت های الهی، انبیاء و مقابله با سنت های جاهلی دارد، همه شان یک شاخصه دارند، «وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ»؛ این شاخصه مهمترین شاخصه است. هر چیزی در این عالم تسبییح الهی را می گویند، یعنی هر چیزی در این عالم یک نحوه ارتباطی با پروردگار دارد و بر اساس این ارتباط، انسان باید بفهمد در هر چیزی حداقل دو بعد وجود دارد؛ که یک بعد، خودش است و بعد دیگر پیوند او با خداوند متعال است.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: دستورات دینی که بنا کننده فرهنگ دینی هستند، این نگرش را برای ما تقویت می کند که ای بشر هیچ چیزی را تک بعدی نبین و هر چیزی را دو بعدی ببین؛ یک بعد خودش؛ یک بعد ربطش به پروردگار.

وی افزود: در تحلیل «وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ» بسیاری از مفسرین گفته اند هر چیزی را که تحلیل می کنید، تکوینا تسبیح پروردگار را می گویند؛ یعنی به تکوینش تأمل و تفکر می کنید، می گوید: «من نیازمندم و از خود چیزی ندارم؛ من نیازمند به اتصال به پروردگار هستم.»

استاد سید محمد علی حجازی خاطرنشان کرد: ما در حوزه وظیفه مند بودیم؛ چرا که در آیه نفر به ما امر گردیده است: «لیتفقهوا فی الدین» تعمیق در دین بکنیم و نگرش دو بعدی و توحیدی به همه اشیاء را کشف و به دنیا عرضه کنیم.

وی اضافه نمود: از این جهت می بینید که اصول اسلامی و  یا فقه اسلامی تدوین می شود؛ این اصول اسلامی که می گوییم به نحو هرمنوتیک در غرب بود و همه الفاظ را بررسی می کرد؛ اما در اصول اسلامی الفاظ معصوم را بررسی می کنیم؛ چرا که شاخصه های الهی دارند.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: ما ریاضیات داریم؛ ریاضیات همه قواعد ادبی، هندسی و... را بررسی می کند؛ اما ما ریاضیات اسلامی داریم که این قواعد را در خدمت به توحید و اسلام بررسی می کند.

وی افزود: امروز اگر مقوله ای به نام طب اسلامی به میان می آید؛ این با طب به معنای عامش تفاوت دارد؛ از این جهت که عده ای مدعی هستند طبی دارند که عین الربط به پروردگار است؛ یعنی قواعد اسلام در آن جلوه گر می شود.

استاد حجازی خاطرنشان کرد: از این جهت اگر بخواهیم صحیح نگاه کنیم، زندگی اسلامی یعنی زندگی که در آن نگاه توحیدی جلوه گر بشود؛ تلویزیون اسلامی هم، چنین است؛ دولت و حکومت اسلامی را هم باید با همین نگاه ببینیم.

وی اضافه نمود: اگر بنا است که فرهنگی اسلامی داشته باشیم، این فرهنگ باید ریشه در دین اسلام داشته باشد. شاخصه این فرهنگ اسلامی، نگاه توحیدی به عالم است؛ اگر بنا باشد که نگرش توحیدی به همه چیز داشته باشیم، چه باید می شد و الآن کجا هستیم؟ آیا توانستیم اقتصاد اسلامی را تعریف کنیم؟ آیا توانستیم مهندسی اسلامی را تبیین کنیم؟ متأسفانه از منابع کشف فرهنگ دینی مقداری غافل شدیم.

این استاد حوزه علمیه  قم در ادامه یبان کرد: حوزه های علمیه وظیفه مند بودند که فرهنگ مطلوب و فرهنگ دینی تربیت کنند که واحد کالالف باشند؛ یک نفر مانند شیخ مفید به میدان بیاید و یک فرهنگ را تغییر بدهد. یک نفر با فرهنگ دینی تربیت شود و او در سایه «لینذروا قومهم» به تبلیغ بپردازد و بتواند جامعه را به سمت فرهنگ دینی بکشاند.

وی افزود: ما از مصادر اصلی خودمان غافل شدیم؛ آیات و روایات ما شدیدا خاک می خوردند؛ علوم انسانی که باید انسانی و اسلامی می شد متأسفانه علی رغم تأکیدات فراوان مقام معظم رهبری و مراجع تقلید، این اتفاق نیفتاد.

استاد حجازی خاطرنشان کرد: شورای عالی انقلاب فرهنگی باید به میدان می آمدند؛ اما اگر عنوان های حکومتی را هم لحاظ نکنیم، به عنوان تکلیف دینی وظیفه حوزه های علمیه است تا در مقام اول، با تربیت انسان های فرهنگی، به معنای فرهنگ مطلوب، دین را در سایه این فرهنگ به مردم تعلیم و آموزش بدهند.

وی اضافه نمود: ما دیگر طلبه های سابق را نداریم، ما طلبه با اخلاق اسلامی را کم داریم؛ چون که اساتید ما این اخلاق اسلامی را نه بعضا در خودشان جلوه می دهند و نه ترویجش می کنند.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه در ادامه بیان کرد: ما دیگر تعلم دینی نداریم؛ دیگر مباحثه ای که در آن حد باید باشد، وجود ندارد؛ البته من منکر زحماتی که کشیده شده و پیشرفت هایی که انجام شده، نیستم؛ اما کفِ جامعه را که می بینید، آن فرهنگ دینی، که ریشه در نگرش دو بعدی و الهی دارد، آنگونه که باید و شاید در کفِ جامعه علمی مان هم نمی بینیم؛ چه برسد به جامعه عادی!

وی افزود: حوزه های علمیه در کشف این مبادی دو بعدی باید بیش از گذشته زحمت بکشند و در ترویجش هم باید تلاش بیشتر کنند. در بحث ترویج فرهنگ دینی امروز شیوه های سنتی اگر نگوییم بی نتیجه است حداقل باید گفت آنچنان که باید و شاید، کار از آن بر نمی آید.

استاد سید محمد علی حجازی خاطرنشان کرد: من در مقام آن نیستم که با منبر یا شرکت در نمازهای جمعه و جماعت مخالفت کنم؛ اما حرفم این است که اولا گستره ترویج فرهنگ دینی از خانه و خانواده و جامعه روستایی و شهری به جامعه کشوری رسیده و از جامعه کشوری به واسطه رسانه ها به دنیا رسیده است. شرایطی را که در آن هستیم را می بینیم؛ می بینیم که حوزه نسبت به شرایط امروزه، بروز نیست.

وی افزود: دوازده سال پیش وقتی در مسنجر ایتا که زیر نظر مقام معظم رهبری بود، کار می کردم، یا در شبکه هایی که ساخته دشمنان بود و با آن ابزار به نفع دین کار می کردیم، از آن تاریخ، ما در حوزه جوانانی بودیم که می گفتیم ما در بعد رسانه، داریم عقب می افتیم.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم اضافه نمود: دنیا در سرتاسر عالم تشنه شنیدن هستند؛ اما هنوز حوزه یک رسانه ندارد. حوزه هنوز یک شبکه ندارد؛ در بیست و چهار ساعت یک ساعت مخصوص مراجع عظام ندارد تا در این شرایط که مردم نیازمند دعا، تضرع و انابه هستند و نیازمند این هستند که با خدای خودشان صحبت کنند تا از این بیماری فراگیر رها شوند، یک ساعت در اختیار حوزه نداریم که یک فقیه چند دقیقه از دعا بگوید و نیم ساعت از مردم بخواهد که دعا کنند.

وی در ادامه بیان کرد: دعا بلا را از قوم حضرت یونس برداشت؛ ما دعا را سلاح مؤمن می دانیم و راهکار نجات از این وضعیت فقط رعایت پروتکل های بهداشتی نیست.

استاد حجازی خاطرنشان کرد: نگرش دو بعدی فرهنگ اسلامی این آیه را به ما متذکر می شود: «شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّىٰ بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَىٰ ۖ أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ ۚ كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ ۚ اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ» (شوری: 13)

وی افزود: باید توصیه های انبیاء به میدان بیاید تا جامعه اسلامی آن گونه که باید، پیشرفت خود را داشته باشد و سعادت دنیوی و معنوی ما تأمین بشود.

استاد سید محمد علی حجازی از اساتید حوزه علمیه قم در کلام پایانی گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید خاطرنشان کرد: حوزه های علمیه اولا باید در کشف مبانی توحیدی، جمیع شؤونی که بشر آن شؤون را دارد و مرتبط به سعادت دنیا و آخرت او است را کشف کند؛ ثانیا باید از طریق رسانه هایی که در دنیا وجود دارد و فراتر از منابر و مساجد، روستا، شهر، کشور و دنیا را با معارف دینی آشنا بسازد و بداند اگر مردم سخنان زیبای ائمه معصومین صلوات الله علیهم را بشنوند، خود به خود از آنها تبعیت هم می کنند.

«رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً أَحْيَا أَمْرَنَا فَقُلْتُ لَهُ فَكَيْفَ يُحْيِی أَمْرَكُمْ قَالَ يَتَعَلَّمُ عُلُومَنَا وَ يُعَلِّمُهَا النَّاسَ فَإِنَّ النَّاسَ لَوْ عَلِمُوا مَحَاسِنَ كَلَامِنَا لَاتَّبَعُونَا.» عبد السلام بن صالح هروى می گوید كه از ابو الحسن الرضا عليه السلام شنيدم كه مى ‌فرمايد: «رحمت خدا بر آن بنده ‌اى كه قضيّه ما را زنده گردانَد!». گفتم : چگونه قضيّه شما را زنده مى ‌كند؟ فرمود: «تعاليم ما را فرا مى ‌گيرد و آنها را به مردم مى ‌آموزد ؛ زيرا مردم اگر زيبايى‌ هاى سخن ما را بدانند، بى ‌گمان، از ما پيروى مى ‌كنند».(معانی الأخبار، شیخ صدوق، ص 180)

/270/260/20/