به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، گفتگویی با استاد محمدعلی مقدس، استاد حوزه علمیه در مورد حفظ کرامت انسانی انجام شده است که متن آن را در ادامه می‌خوانید: 

قرآن و متون دینی چه تعریفی از کرامت انسان ارائه می‌دهند؟ منظور از کرامت داشتن انسان چیست و چه مواردی را شامل می‌شود؟

کرامت که به معنای بزرگواری، بزرگی، بخشش و گرامی داشتن است، بالاترین مقام آن در مورد خود خداوند صدق می‌کند. خداوند در سوره علق می‌فرماید: «اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ؛ بخوان و پروردگار تو كريم‌ترين [كريمان] است، همان كس كه به وسيله قلم آموخت». خداوند خودش را اکرم به معنای گرامی‌ترین یا کریم‌ترین کریمان معرفی کرده که صفت تفضیلی است. قرآن را نیز با وصف کریم توصیف کرده: «إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ؛ که یقیناً این قرآن، قرآنی است ارجمند و باارزش [که] در کتابی مصون از هر گونه تحریف و دگرگونی [به نام لوح محفوظ جای دارد.]». خداوند در مورد ملائکه نیز می‌فرماید: «وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَٰنُ وَلَدًا ۗ سُبْحَانَهُ ۚ بَلْ عِبَادٌ مُكْرَمُونَ لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ؛ و [مشرکان] گفتند: [خدایِ] رحمان فرشتگان را فرزند خود گرفته است. منزّه است او، [فرشتگان فرزند خدا نیستند] بلکه بندگانی گرامی و ارجمندند. در گفتار بر او پیشی نمی‌گیرند و فقط به فرمان او عمل می‌کنند». در مورد جبرئیل نیز فرموده است: «إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ؛ که قرآن کلام فرستاده‌ای ارجمند و بزرگوار است. نیرومندی که نزد صاحب عرش دارای مقام و منزلت است.

خداوند درباره انسان نیز به خصوص می‌فرماید: «وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَىٰ كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا؛ و به راستى ما فرزندان آدم را گرامى داشتيم و آنان را در خشكى و دريا [بر مركب‌ها] برنشانديم و از چيزهاى پاكيزه به ايشان روزى داديم و آنها را بر بسيارى از آفريده‌هاى خود برترى آشكار داديم». در این آیه، خداوند صریحاً انسان را مورد کرامت قرار داده، به دلیل اینکه به انسان، عقل و قدرت فهم و تکامل بخشیده است. «رسد آدمی به جایی که به جز خدا نبیند / بنگر که تا چه حد است مکان آدمیت». چون انسان دارای عقل است و عقل نیز نوعی کرامت محسوب می‌شود، در اثر آن می‌تواند کارهای بسیار بزرگی انجام دهد و در مسیر تکامل گام بردارد. بعضی از موجودات مثل زنبور عسل و موریانه از هزاران سال پیش تا امروزبا کیفیتی یکسان برای خودشان لانه ساخته و می‌سازند، ولی انسان از غارنشینی به ساختمان‌های مجلل امروزی رسیده است، به وسیله هواپیما و با بهره‌گیری از علم و صنعت در آسمان پرواز می‌کند، به وسیله کشتی در دریا سیر می‌کند و با استفاده از وسایل گوناگون کارهای خودش را انجام می‌دهد. در واقع، عقل و استعداد از نمونه‌های کرامت الهی به انسان محسوب می‌شود.

اصل کرامت انسان به داشتن فضایل انسانی برمی‌گردد، یعنی انسان از نظر معنوی به جایی می‌رسد که ملائکه نیز به پای او نمی‌رسند. در معراج، جبرئیل همراه پیامبر اکرم(ص) حرکت کرد و به جایی رسیدند که جبرئیل ایستاد و گفت اگر به اندازه بند انگشتی پیش‌تر بیایم، پر و بالم می‌سوزد، ولی پیامبر اکرم(ص) به مقاماتی که جز خدا و خودش کسی از آنها خبر ندارد، نائل شد و مراحلی را طی کرد که هیچ کس نمی‌توانست به آن مراحل و مقامات برسد. این انسان است که می‌تواند به چنین مقاماتی برسد، ملائکه در مقابل انسان خاضع بودند و حتی خداوند به آنها دستور داد که وقتی آدم را خلق کردم و از روح خود در او دمیدم، در مقابلش به سجده بیفتید. «وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَٰؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ؛ سپس علم اسماء [= علم اسرار آفرینش و نام‌گذاری موجودات‌] را همگی به آدم آموخت، بعد آنها را به فرشتگان عرضه داشت و فرمود: «اگر راست می‌گویید، اسامی این‌ها را به من خبر دهید!». «قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا ۖ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ؛ فرشتگان عرض کردند: «منزهی تو! ما چیزی جز آنچه به ما تعلیم داده‌ای، نمی‌دانیم؛ تو دانا و حکیمی.» خداوند هر چیزی به ملائکه یاد داده است، همان را بلدند، ولی خداوند به انسان، قرآن و چیزهایی را که نمی‌دانست تعلیم داد، یعنی انسان از طریق خداوند تعلیم یافته و دانشجوی خود خداوند است.

انسان از این نظر نیز از ملائکه بالاتر است که آنها گفتند هر چیزی را که خدا به ما عطا کرده می‌دانیم، ولی انسان در اثر عقل و فهم و درکی که خداوند به او عطا کرده است، از چیزهایی که می‌داند، به چیزهای دیگری هم که نمی‌داند، پی می‌برد. البته این‌ها نیز از طریق خداوند متعال است، ولی خداوند این قدرت را به انسان داده تا بتواند روز به روز پیشرفت و تکامل پیدا کند. انسان‌ها نیز باید احترام یکدیگر را رعایت کنند و نسبت به هم کوتاهی نکنند، یعنی همه انسان‌ها موجودی کریم و مورد لطف خداوند متعال هستند، چنانکه قرآن می‌گوید همه فرزندان آدم را گرامی داشتیم، اعم از سیاه و سفید، شهری و روستایی، باسواد و بی‌سواد، مسلمان و غیرمسلمان؛ همه این‌ها انسانیت، شرافت و شخصیت دارند که باید حفظ شود.

یعنی معتقدید کرامت تحت هیچ شرایطی از انسان سلب نمی‌شود، حتی اگر مرتکب بزرگترین گناهان شود؟

بله، حتی اگر گناهی نیز مرتکب شود و حتی اگر کافر باشد، ولی به راه راست برگردد و توبه کند، خداوند این کرامت را نیز برای انسان قرار داده است که توبه‌اش را قبول کند. اگر انسان بی‌راهه رفت، خداوند می‌گوید باز هم به راه راست برگرد. انسان هر چقدر هم اشتباه برود، اگر بخواهد به سعادت برسد، باید در صراط مستقیم قرار بگیرد. لذا وقتی با ارتکاب گناه از صراط مستقیم منحرف می‌شود، باید دوباره به صراط مستقیم برگردد و این همان توبه است. حتی اگر کسی مرتکب جنایتی شده که مستوجب عقوبت است، مثلاً قتل انجام داده و باید قصاص شود، زندانی است و او را به محل اجرای قصاص می‌برند، در همین مسیر کسی حق ندارد به او سیلی بزند یا توهین کند، اگر این کارها را انجام دهد، باید قصاص شود. شخص گناهکار جنایتی انجام داده و اکنون نیز عقوبت دنیایی‌اش را می‌بیند، در آخرت هم اگر توبه کرده باشد، خدا هر طور صلاح بداند، با او رفتار می‌کند؛ ولی در اینجا کسی حق ندارد به وی توهین کند و شخصیتش را بشکند. در واقع اضافه بر آنچه برایش تعیین شده است، نباید مجازات دیگری ببیند. حتی اگر کسی ضربه‌ای به وی بزند و بدنش کبود شود، حق قصاص برای او محفوظ است، چون مستوجب این ضربه نبوده است. چون خداوند انسان را گرامی داشته، حقوقش در هر حال باید حفظ شود.

/260/12/