به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، حضرت آیت الله العظمی سبحانی در پیامی به همایش «تبلیغ» اوصاف و ویژگی های مبلغ را برمی شمارند و در بخشی از آن عنوان می کنند: در کنار شیوه های اصلی که باید همواره آن را حفظ کرد به استفاده از روش های جدید مانند برگزاری کلاس های پرسش و پاسخ، و انتشار جزوات و تبلیغ در فضای مجازی البته با حفظ شوونات اسلام اهتمام داده شود.

متن پیام مرجع تقلید شیعیان به شرح زیر است:

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله رب العالمین و الصلاه و السلام علی نبیه محمد و آله الاطیبین.

گردهمایی روحانیون مبلغ در سرزمین خراسان رضوی در کنار مرقد مطهر امام علی بن موسی الرضا علیه السلام فرصتی است تا نگاهی به مقوله تبلیغ و وظائف و ویژگی های یک مبلغ ربانی داشته باشیم:

قرآن کریم مهم‌ترین رسالت انبیاء الهی را ابلاغ و رساندن پیام دین می‌داند. تبلیغ از دیدگاه دین، صرف اعلام و انتقال پیام نیست بلکه هدف آن تحول و تاثیرگذاری در جامعه در جهت دستیابی انسان ها به حیات طیبه، نیل به سعادت ابدی در سایه توحید و دیگر معارف ناب اسلام و اتمام حجت بر ستم پیشگان است. تکامل‌ و تعالی‌ فکری و معنوی و مادی انسان‌ها استحکام ایمان و آثار در قلوب مخاطبان و جلوگیری از‌  انحرافات اعتقادی، فـرهنگی و اجتماعی در گرو تبلیغ صحیح دین می باشد.

برای این منظور باید مبلغ دارای اوصاف و ویژگی های بوده و از روش های صحیح استفاده کند.

که در زیر به اهم آنها اشاره می کنیم:

1. مواد و محتوای تبلیغ باید هماهنگ با فطرت و عقل و برخوردار از منطق مستحکم در قالب بیان شیوا که ناشی از خیر خواهی باشد عرضه گردد. در آیه کریمه:

ادْعُ إِلَى سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَهِ وَ الْمَوْعِظَهِ الْحَسَنَهِ وَ جَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ[۱]  این مطلب به صورت یک دستور قطعی بیان شده است.

بر این اساس باید محور سخنان مبلغ دینی آیات قرآن کریم و سخنان پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت (ع) بر اساس منابع معتبر و همچنین مدرکات عقل و بینش صحیح و همچنین سخنان علمای پیشین که مورد تایید اکثریت ایشان میباشد بوده نه مطالب سست و غیر قابل استناد از دیدگاه عقل و شرع.

2. یکی از شرائط مهم تبلیغ هماهنگی بین قول و عمل می باشد باید هر مبلغ با خود بیاندیشد حضور من در میان این جمعیت در استحکام باورهای دینی در میان مردم تا چه حدی موثر بوده است. قطعا این تاثیر منوط به رفتار و تقوای او در گفتار و کردار است در غیر این صورت ضرر وی به اسلام و دین بیشتر از نفعش خواهد بود.

چنانکه قرآن کریم این ویژگی را از زبان حضرت شعیب چنین بیان نموده است:

وَ ما أُریدُ أَنْ أُخالِفَکُمْ‏ إِلى‏ ما أَنْهاکُمْ عَنْهُ إِنْ أُریدُ إِلاَّ الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ ما تَوْفیقی‏ إِلاَّ بِاللَّهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنیب‏.[۲]

و کار کسانی را که تبلیغ آن ها با عمل ایشان فاصله ناشی از عدم تعقل و بینش دانسته و کار ایشان تقبیح شده است:

أَتَأْمُرُونَ‏ النَّاسَ‏ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُون[۳] ‏

3. عدم مطالبه اجرت برای تبلیغ از مخاطبان

معارف دین از چنان ارزش و اهمیت برخوردارند که مطالبه اجرت در برابر آن از ارزش آن می کاهد و خلاف روش انبیاء و اوصیا الهی است و در برخی موارد چنانکه در فقه بیان شده است مطالبه و اخذ آن حرام می باشد.

البته پذیرفتن هدایای مردم اشکال ندارد ولی نباید هیچگونه شرط اجرتی در کار باشد. این اصل مهم در تبلیغ انبیاء در سرلوحه برنامه های ایشان قرار داشته است

چنانکه پیامبران در هنگام تبلیغ آن را اعلام می نمودند:

یا قَوْمِ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ‏ أَجْراً إِنْ أَجْرِیَ إِلاَّ عَلَى الَّذی فَطَرَنی‏ أَ فَلا تَعْقِلُون[۴]‏

البته مراکز مسول باید تمام کوشش خود را برای رفع نیازهای مبلغین انجام دهند تا مبلغ توانایی انجام تبلیغ را داشته باشد.

4. تواضع وی در برابر مخاطبین:

یکی دیگر از ویژگی های مبلغ دین است که قرآن کریم هم بر آن تاکید زیادی دارد باید مبلغ قلبا و عملا در کنار مستضعفین جامعه و طالبان علم و معرفت قرار گیرد و به ایشان احترام بگذارد و محبت کند و در آموختن معارف دین به ایشان کوشش تام داشته باشد.

آیه شریفۀ فَبِمَا رَحْمَهٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظّاً غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ[۵] به این امر اشاره مـی‌فرماید.

در حدیثی در کافی چنین وارد شده است:

مُعَاوِیَهُ بْنُ وَهْبٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ تَزَیَّنُوا مَعَهُ بِالْحِلْمِ وَ الْوَقَارِ وَ تَوَاضَعُوا لِمَنْ تُعَلِّمُونَهُ الْعِلْمَ وَ تَوَاضَعُوا لِمَنْ طَلَبْتُمْ مِنْهُ الْعِلْمَ وَ لَا تَکُونُوا عُلَمَاءَ جَبَّارِینَ فَیَذْهَبَ بَاطِلُکُمْ بِحَقِّکُمْ.[۶]

در حدیثی دیگر در کافی تواضع حضرت عیسی علیه السلام برای کسانی که جهت کسب معارف همراه او شده بودند چنین بیان شده است:

قَالَ عِیسَى ابْنُ مَرْیَمَ ع یَا مَعْشَرَ الْحَوَارِیِّینَ لِی إِلَیْکُمْ حَاجَهٌ اقْضُوهَا لِی قَالُوا قُضِیَتْ حَاجَتُکَ یَا رُوحَ اللَّهِ فَقَامَ فَغَسَلَ أَقْدَامَهُمْ فَقَالُوا کُنَّا نَحْنُ أَحَقَّ بِهَذَا یَا رُوحَ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّ أَحَقَّ النَّاسِ بِالْخِدْمَهِ الْعَالِمُ إِنَّمَا تَوَاضَعْتُ هَکَذَا لِکَیْمَا تَتَوَاضَعُوا بَعْدِی فِی النَّاسِ کَتَوَاضُعِی لَکُمْ ثُمَّ قَالَ عِیسَى ع بِالتَّوَاضُعِ تُعْمَرُ الْحِکْمَهُ لَا بِالتَّکَبُّرِ وَ کَذَلِکَ فِی السَّهْلِ یَنْبُتُ الزَّرْعُ لَا فِی الْجَبَلِ.[۷] ‌

مرحوم شهید ثانی در بیان ویژگی های عالم وارسته که در جامعه منشا اثر می تواند باشد فرموده است:

و اعلم أن المتلبس بالعلم منظور إلیه و متأسى بفعله و قوله و هیأته فإذا حسن سمته و صلحت‏ أحواله‏ و تواضعت نفسه و أخلص لله تعالى عمله انتقلت أوصافه إلى غیره من الرعیه و فشا الخیر فیهم و انتظمت أحوالهم‏.[۸]

5. مبلغ در تبیین دین خدا نباید اهل ملاحظه صاحبان منصب و مال باشد. بلکه باید آنچه در دین در رابطه با مسائل مختلف رسیده است بدون ترس بیان کند. قرآن کریم در توصیف مبلغان الهی می فرماید: الَّذِینَ یُبَلِّغُونَ رِسَالاَتِ اللَّهِ وَ یَخْشَوْنَهُ وَ لاَ یَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّهَ وَ کَفَى بِاللَّهِ حَسِیباً[۹]
6. آموزش احکام با شیوه صحیح باید از موارد اهتمام مبلغین باشد. که از وظائف واجب مبلغ است.
7. تبیین و تحکیم آنچه از ویژگی های شیعه و عوامل بقای این مکتب است مانند شناخت اصول دین همراه با منطق قوی و استدلال عقلی، و آشنایی با فضائل اهل بیت علیهم السلام که در قرآن و سنت و منابع معتبر وارد شده. و همچنین عزاداری سید الشهداء علیه السلام و عقیده به مهدویت و تقلید از مراجع و فقهاء که در زمان غیبت حجت الهی بر مردم هستند و پرداخت خمس برای حفظ استقلال حوزه و مانند آن باید همواره مورد توجه قرار بگیرد.
8. تبلیغ باید بصیرت زا باشد و افراد جامعه را در برابر شبهات فکری و سیاسی و روش های فریب کارانه دشمنان بیمه کند.

تبلیغ باید مردم را در برابر هجوم افکار مسموم غربی و عواقب سوء آن و رخنه غربگرایان در صفوف مردم و پیاده سازی اهداف فرهنگی دشمنان اسلام تحت عنوان کنواسیون های بین المللی مانند ۲۰۳۰ و همچنین شایعه پراکنی ها و تبلیغات زهرآگینی که در فضای مجازی از مصادر مجهول یا معلوم الحال انجام می گیرد همچنین ترویج بی بند باری و فحشا و منکرات هوشیار بکند.

9. نباید محراب و منبر جای تبلیغ جناح های سیاسی و تریبون احزاب و گروه ها باشد بلکه با تحلیل و بیان درست از موضع گیری های رهبران دین و بیان اصول اسلام باید خود افراد برای اتخاذ مبانی صحیح و انتخاب راه درست توانایی پیدا کنند.
10. مبلغ باید به رفع نیازهای مادی و معنوی منطقه تبلیغ اهتمام بورزد به حل اختلافات و نزاع ها همت بگمارد و به حل مشکلات مردم توسط خود مردم و ایجاد مشارکت بین ایشان سعی کند.
11. تبلیغ باید متوازن و متناسب باشد از یک سو مسائلی که زیربنای اصلی معارف دین است مانند توحید و نبوت و امامت و معاد در سر لوحه مسائل تبلیغ دین قرار بگیرد و از سوی دیگر بیان وی معطوف به نیازهای فعلی جامعه باشد.
12. در کنار شیوه های اصلی که باید همواره آن را حفظ کرد به استفاده از روش های جدید مانند برگزاری کلاس های پرسش و پاسخ، و انتشار جزوات و تبلیغ در فضای مجازی البته با حفظ شوونات اسلام اهتمام داده شود.

امیدوارم در این همایش که در جوار مرقد نورانی حضرت امام رضا علیه السلام برگزار می شود تجارب مبلغین موفق و شیوه های ایشان از زمان پیامبر (ص) تا به امروز مورد توجه قرار گیرد در باره محورها و روش های تبلیغ به نتایج مفید برای خود و دیگران برسید.

جعفر سبحانی

حوزه علمیه قم / ۱۳ رجب

[۱] اسراء: ۱۲۵

[۲] هود ۸۸

[۳] بقره ۴۴

[۴] هود ۵۱

[۵] آل عمران: ۱۵۹

[۶] الکافی (ط – الإسلامیه)، ج‌۱، ص: ۳۶

[۷] الکافی (ط – الإسلامیه)، ج‌۱، ص: ۳۷

[۸] منیه المرید ص: ۱۶۲

[۹] احزاب ۳۹