به مناسبت ارتحال عالم ربانی، علامه حسن حسن زاده آملی اعلی الله مقامه الشریف، استاد حسن برقی کار، از اساتید حوزه علمیه قم با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به گفتگو پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: قرآن کریم می فرماید:

«وَ مِنَ النَّاسِ وَ الدَّوَابِّ وَ الْأَنْعامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ كَذلِكَ إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ إِنَّ اللَّهَ عَزيزٌ غَفُورٌ» و نيز از انسان‏ ها و جنبدگان و چهارپايان [مانند ميوه‏ ها و راه‏ هاى كوهستانى‏] رنگ ‏هاى گوناگون وجود دارد. از بندگان خدا فقط دانشمندان از او مى ‏ترسند يقيناً خدا تواناى شكست‏ ناپذير و بسيار آمرزنده است. (غافر: 28)

وی در ادامه بیان کرد: سعدی شیرین سخن، می سراید:

ایها الناس جهان جای تن آسانی نیست

مرد دانا، به جهان داشتن ارزانی نیست

خفتگان را چه خبر زمزمهٔ مرغ سحر؟

حیوان را خبر از عالم انسانی نیست

داروی تربیت از پیر طریقت بستان

کادمی را بتر از علت نادانی نیست

روی اگر چند پری چهره و زیبا باشد

نتوان دید در آیینه که نورانی نیست

شب مردان خدا روز جهان افروزست

روشنان را به حقیقت شب ظلمانی نیست

پنجهٔ دیو به بازوی ریاضت بشکن

کاین به سرپنجگی ظاهر جسمانی نیست

طاعت آن نیست که بر خاک نهی پیشانی

صدق پیش آر که اخلاص به پیشانی نیست

حذر از پیروی نفس که در راه خدای

مردم افکن‌تر ازین غول بیابانی نیست

عالم و عابد و صوفی همه طفلان رهند

مرد اگر هست به جز عارف ربانی نیست

با تو ترسم نکند شاهد روحانی روی

کالتماس تو به جز راحت نفسانی نیست

استاد حسن برقی کار در ادامه بیان کرد: در حکمت 147 از کتاب شریف نهج البلاغه این کلام زیبا را از امیرالمؤمنین علی علیه السلام می خوانیم:

«قَالَ كُمَيْلُ بْنُ زِيَادٍ أَخَذَ بِيَدِى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِى طَالِبٍ [عليه السلام] فَأَخْرَجَنِى إِلَى الْجَبَّانِ فَلَمَّا أَصْحَرَ تَنَفَّسَ الصُّعَدَاءَ ثُمَّ قَالَ:

يَا كُمَيْلَ بْنَ زِيَادٍ إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ أَوْعِيَةٌ فَخَيْرُهَا أَوْعَاهَا فَاحْفَظْ عَنِّى مَا أَقُولُ لَكَ؛

النَّاسُ ثَلَاثَةٌ فَعَالِمٌ رَبَّانِيٌّ وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَى سَبِيلِ نَجَاةٍ وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ أَتْبَاعُ كُلِّ نَاعِقٍ يَمِيلُونَ مَعَ كُلِّ رِيحٍ لَمْ يَسْتَضِيئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ وَ لَمْ يَلْجَئُوا إِلَى رُكْنٍ وَثِيقٍ»

كميل بن زياد مى‌گويد: امام دست مرا گرفت و به سوى نخلستان برد، آنگاه آه پْر دردى كشيد و فرمود: اى كميل بن زياد! اين قلب‌ ها بسان ظرف‌ هايى هستند كه بهترين آنها ، فراگيرترين آنهاست، پس آنچه را مى‌ گويم، نگاه دار؛ مردم سه دسته ‌اند، دانشمند الهى، و آموزنده ‌اى بر راه رستگارى‌، و پشه‌ هاى دست خوش باد و طوفان و هميشه سرگردان، كه به دنبال هر سر و صدايى مى‌ روند. و با وزش هر بادى حركت مى‌ كنند؛ نه از روشنايى دانش نور گرفتند‌، و نه به پناهگاه استوارى پناه گرفتند.

استاد حسن برقی کار در ادامه بیان کرد: شخصیت علامه حسن زاده آملی اعلی الله مقامه الشریف، مصداق اتمّ عالم ربانی در کلام امیر مؤمنان علیه السلام بوده است. علامه، ذوالفنون و به تعبیری، شیخ بهائیِ زمان ما حساب می شدند؛ شخصیت این بزرگوار با علم آموزی و عشق ایشان به علم عجین یافته است.

وی افزود: در قرآن کریم ویژگی هایی را برای علمای ربانی بیان کرده است که می توان بر علامه نجم الدین حسن زاده آملی تطبیق داد.

این ستاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در قرآن مجید بارها از مشتقات کلمه «علم» استفاده شده است؛ از جمله «عالم»، 15 مرتبه، «علماء»، 2 مرتبه، «علام» 4 مرتبه، «عالمٌ» 1 بار، و «عالمین» 4 بار، «اعلموا» 27 مرتبه و ده ها کلمه دیگر هم استفاده شده است؛ همه  اینها نشان دهنده اهمیت وافری است که اسلام برای علم و عالم قائل است.

استاد حسن برقی  کار در ادامه بیان کرد: قرآن  کریم نسبت به علمای ربانی خصوصیاتی را ذکر می کند که تقریبا 17 خصوصیت است؛ من می خواهم چند خصوصیت را بیان کنم و بر علامه حسن زاده آملی تطبیق بدهم؛ چرا که علامه حسن زاده آملی اعلی الله مقامه الشریف دارای خصوصیات علمایی هستند که در قرآن کریم بیان از مدحشان آمده است.

اولین خصوصیت عالمان ربانی: تقوا

وی افزود: اولین شاخصه ای که برای علمای ربانی ذکر شده است، تقوا به معنای پرهیزگاری و خشیت از خدای متعال است؛ قرآن کریم در بخشی از بلندترین آیه قرآن می فرماید: «...  وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ يُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْ‏ءٍ عَليمٌ» (بقره: 282)

وی اضافه نمود: این فقره از آیه، یک قاعده کلی است؛ از خدا بترسید و تقوا  پیشه کنید؛ خدا به شما دانش می دهد؛ مسیر ورودی به علم و دانش، تقوای الهی است؛ همان علم و دانشی که نتیجه اش خشیت است: «انما یخشی الله  من عباده العلماء»

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: تقوا در شخصیت مرحوم علامه به وفور دیده می شود؛ در نوشته های علامه آمده است:

در جلد دوم «عیون مسائل نفس» از زبان علامه حسن‌‌زاده آملی آمده است: در عنفوان جوانى و آغاز درس زندگانى که در مسجد جامع آمل، سرگرم به صرف و تهجد، عزمى راسخ و ارادتى ثابت داشتم؛ در رؤیاى مبارک سحرى به ارض اقدس رضوى تشرف حاصل کردم و به زیارت جمال دل آراى ولى الله اعظم، ثامن الحجج، على بن موسى الرضا - علیه و على آبائه و ابنائه آلاف التحیة و الثناء- نائل شدم.

در آن لیله مبارکه قبل از آن که به حضور باهرالنور امام علیه السلام مشرف شوم ، مرا به مسجدى بردند که در آن مزار حبیبى از احباء الله بود و به من فرمودند: در کنار این تربت دو رکعت نماز حاجت بخوان و حاجت بخواه که بر آورده است، من از روى عشق و علاقه مفرطى که به علم داشتم نماز خواندم و از خداوند سبحان علم خواستم.

سپس به پیشگاه والاى امام هشتم، سلطان دین رضا - روحى لتربه الفداء و خاک درش تاج سرم - رسیدم و عرض ادب کردم، بدون اینکه سخنى بگویم، امام که آگاه به سرّ من بود و اشتیاق و التهاب و تشنگى مرا براى تحصیل آب حیات علم مى‌دانست فرمود: نزدیک بیا!

نزدیک رفتم و چشم به روى امام گشودم، دیدم آب دهانش را جمع کرد و بر لب آورد و به من اشارت فرمود که :بنوش، امام خم شد و من زبانم را در آوردم و با تمام حرص و ولع از کوثر دهانش آن آب حیات را بوسیدم و در همان حال به قلبم خطور کرد که امیرالمؤمنین على عیله السلام فرمود: پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم آب دهانش را به لبش آورد و من آن را بخوردم که هزار در علم و از هر در هزار در دیگرى به روى من گشوده شد.

خصوصیت دوم برای علمای ربانی : عبادت، توسل و مناجات

استاد حسن برقی کار خاطرنشان کرد: خدای متعال خطاب می فرماید:

«إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ« (190)

«الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَٰذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ»(191)

وی افزود: علما اهل ذکر و عبادت خدا هستند. این خصیصه هم در علام حسن زاده آملی دیده می شد؛ خودشان از استادشان نقل می کردند که والاترین ریاضت، دین داری است.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: از خود علامه نقل شده است: اهل شب زنده داری بودند؛ بعضی شب ها را همانند اویس قرنی تا صبح تنها به رکوع و بعضی شبها را تنها به سجده بودند. صبح که می شد، سرشار از  حال به کلاس می رفتند.

صفت سوم علمای ربانی: تعقل و تفکر

استاد برقی کار خاطرنشان کرد: قرآن کریم می فرماید:

«وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ ۖ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ» (عنکبوت: 43)

وی افزود: علامه اهل تفکر بودند؛ علامه اهل  تدبر بودند؛ آنچه که در زندگانی علامه است، تفکر است؛ از مصادیق آیات پایانی آل عمران بودند؛ تفکر از صفات علمای ربانی است؛ این تفکر در زندگانی علامه موج می زند.

وی اضافه نمود: مرحوم علامه کتابی نوشتند به نام «من کیستم» در این رساله حرف دلشان را می زدند؛ «من کیستم در کجا هستم ازکجا آمده ام به  کجا می روم؛ آیا همیشه در اینجا بودم که نبودم همیشه در اینجا هستم؟ که  نیستم به اختیار خودم آمدم که نیامدم.به اختیار خودم هستم که نیستم؛ به اختیار خودم می روم  که نمی روم؛  از کجا آمده ام به کجا می روم»

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: این نشان دهنده دغدغه ای است که در این عالم ربانی بوده است؛ «تفکر وتعقل»؛ همان خصوصیتی که قرآن کریم به آن بسیار اشاره می کند و پیامبر اکرم صلی  الله علیه و آله و سلم می فرماید: «تفکر ساعة خیر من عبادة سبعین سنة»؛ یک ساعت تفکر از هفتاد سال عبادت است

ز کجا آمده ام آمدنم بهر چه بود

به کجا می روم آخر ننمایی

وی تأکید کرد: این تفکری است که انسان را به جلو می اندازد؛ تفکری که ماهیت عالم را برای انسان مشخص می کند؛ اینجا گذرگاه و استراحتگاهی است؛ مثل اتوبوسی که می خواهد از مبدأ به مقصدی برود، در وسط راه در جایی می ایستد، که اینجا تفرجی بشود و استراحتی بشود؛ این تفکر در جای جای زندگانی علامه بوده است.

صفت چهارم: راهنمایی و دلسوزی

استاد حسن برقی کار خاطرنشان کرد: صفات چهارمی که قرآن کریم برای علمای ربانی ذکر کرده است، راهنما و دلسوز بوده ان است. در داستان قارون، نقش عالم ربانی در راهنمایی مردم را می بینیم.

«وَ قَالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا وَلَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الصَّابِرُونَ» و اما صاحبان مقام علم و معرفت (به آن دنیا پرستان) گفتند: وای بر شما (و همت پست شما) ثواب خدا برای آن کس که به خدا ایمان آورده و نیکوکار گردیده بسی بهتر (و بالاتر از این دارایی دو روزه قارون) است، ولی هیچ کس جز آنان که صبر پیشه کنند بدان ثواب و مقام نخواهد رسید. (قصص: 80)

وی افزود: این راهنمایی و دلسوزی در زندگانی علامه بسیار دیده می شد؛ به ایشان خیلی رجوع می شد؛ دستور و نصیحت می خواستند؛ ایشان دریغ نمی کرد؛ کتاب «نامه ها و برنامه ها» نصیحت های ایشان و تجربه های ایشان برای دیگران است.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه  قم در ادامه بیان کرد: حدود بیست سال پیش، خودِ من زمانی که مقدمات را طی می کردم، در تهران در حوزه منسوب به آیت الله مجتهدی درس می خواندم؛ خیلی به علم و علما علاقه داشتم؛ به هر عالمی می رسیدم، از ایشان نصیحت و تجربه ای می خواستم و رمز موفقیت از آن عالم کسب می کردم.

خیلی به مرحوم علامه  حسن زاده  آملی علاقه داشتم؛ بعضا کتاب های ایشان را خوانده بودم؛ آن زمانی که علامه سرِ  حال بودند و در خیابان، می رفتند و می آمدند، چند بار فرصت کردم که با ایشان هم کلام بشوم.

در یکی از صحبت هایی که بین راه بود، به ایشان عرض کردم: جناب علامه رمز موفقیت در حوزه چیست و چکار کنیم که موفق بشویم.

ایشان فرمود: «در حوزه دنبال زود ثمره گرفتن نباش؛ چه بسا در حوزه کسی با 50 سال درس خواندن و دود چراغ خوردن، تازه وقت ثمره دادنش شود. ثمره گرفتن وقت گیر است؛ استاد ما مرحوم علامه طباطبایی، شعری می خواند:

به  هوس راست نیاید به تمنی نشود

کاندر این راه بسی خون جگر باید خورد

استاد برقی کار خاطرنشان کرد: خیلی نصیحت بزرگی است. برخی از طلبه هایی که دچار یأس شدند، برای این است که می خواهند زود نتیجه بگیرند؛ ثمره دادن زمانبر است؛ باید وقت کامل به مطالعه کردن گذاشت؛ خیلی مهم است؛ از یکی از علما همین سؤال را داشتم؛ ایشان به زیبایی فرمود: «در حوزه اگر بخواهی عجله کنی، دیرتر می رسی»؛ خیلی عبارت جالبی است.

وی افزود: دنبال این نباشید که درس ها را نخوانده و نفهمیده به صرف نمره خودمان را به جایی برسانیم؛ شما درس را خوب بخوان؛ خوب درس را بفهم؛ از عبارت نگذر؛ تا درس پخته نشد، رهایش نکن؛ خوب کنار یکدیگر قرار  بده؛ خوب پخته بکن؛ به تعبیر رهبری درس ها برف انبار نشود؛ برف انبار می کنید، اما آب می شود و تمام می شود..

وی اضافه نمود: درس را به گونه ای بخوانید که واقعا بفهمید؛ این فهم ها هر روز ادامه بیابد تا عمق پیدا بشود؛ در آن وقت به مرور زمان در اثر ممارست و در اثر سالیانی که درس بخواند، دنبال ثمره گرفتن باشد.

/270/260/20/