استاد سید علی برقعی مدرس، از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به موضوع «ویژگی های مسجد طراز انقلاب» پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: با توجه به موضوع بحث، یعنی «مسجد طراز» باید به اهمیت مسجد بپردازیم و جایگاه آن در روایات و آیات و تاریخ صدر اسلام را بدانیم.

وی افزود: همان گونه که می دانید، در قرآن کریم، 28 بار نام «مسجد» آمده است؛ حدود 15 مورد از آنها مربوط به مسجد الحرام و یک مرتبه، مربوط به مسجد الاقصی است. از جمله آیاتی که در این رابطه بیان می شود، این آیه مهم از سوره مبارکه بقره است؛ آنجا که خداوند ظالم ترین افراد را کسانی معرفی می نماید که مانع از بردن نام خداوند در مساجد می شوند و سعدی در تخریب آن دارند:

«وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فيهَا اسْمُهُ وَ سَعى‏ في‏ خَرابِها أُولئِكَ ما كانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوها إِلاَّ خائِفينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظيمٌ» و چه كسانى ستمكارتر از كسانى مى ‏باشند كه از بردن نام خدا در مساجد خدا جلوگيرى كردند، و در خرابى آنها كوشيدند؟ آنان را شايسته نيست كه در آن [مراكز عبادت‏] درآيند، جز در حال ترس [از عدالت و انتقام خدا]. براى آنان در دنيا خوارى و زبونى است و در آخرت عذابى بزرگ است (بقره: 114)

استاد برقعی مدرس خاطرنشان کرد: وقتی به مسجد در صدر اسلام نگاه می کنیم، می بینیم که مسجد به عنوان مرکز ثقل جامعه اسلامی است؛ صرفا یک محل عبادت تلقی نمی شد؛ هم جنبه عبادی، هم اجتماعی، هم اقتصادی و حتی جنبه نظامی داشته است. به همین جهت، کارکرد مسجد طراز یا مسجد مطلوب اسلام، باید از همین جنبه های مختلف دیده بشود و آسیب شناسی هم بشود.

وی اضافه نمود: باید دید که اوضاع مساجد در حال حاضر در کشور، از جنبه های مختلف عبادی، ساختار شهری و بحث های اجتماعی چگونه است.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در جنبه عبادی مسجد باید گفت که یک تفاوت عمده اسلام و ادیان دیگر، در جنبه عبادی بودن صرف مراکز و اماکن مذهبی در ادیان ابراهیمی دیگر و تفاوت عمده آن با اسلام است.

وی افزود: در کلیسا یا کنیسه های یهودی نمی بینیم که فعالیت های غیر عبادی انجام بشود؛ آنها متمرکز بر فعالیت های فردی و شخصی خودشان هستند؛ اما ماهیت مسجد در طول تاریخ اسلام، حتی در انجام همان ابعاد فردی، جنبه های اجتماعی هم دارد. آن چیزی که در مساجد خیلی متبلور بوده است و در توصیه های بزرگان هم شاهد آن هستیم، بحث «جماعت» بود. نماز جمعه و اجتماع در مساجد جامع شهرها نیز خود حکایت نگاه اجتماعی اسلام به مساجد بوده است.

استاد برقعی مدرس خاطرنشان کرد: شما حتی در پیش از انقلاب نیز تأثیر مساجد و حلقه هایی را که در مساجد تشکیل می شد، می بینید و نمی توان تأثیر آن را در پیشبرد انقلاب نادیده گرفت. بچه ها در کنار مادر و در کنار ارتباط های شخصی که با خداوند برگزار می کنند، در این فضای اجتماعی و جماعت می توانند تبادل نظر بکنند و مشکلات اجتماعی را مطرح نمایند. از این لحاظ می توان به مسجد به «کانون وحدت» اسم برد.

وی اضافه نمود: یکی دیگر از جنبه های مسجد در صدر اسلام، جنبه نظامی آن است؛ در زمان پیامبر گرامی اسلام و امیرالمؤمنین علیه السلام تمام فعالیت های جامعه اسلامی متمرکز در مسجد بوده است. فراخوان های جنگ ها از  مسجد انجام می شد؛ حتی ملجأ و مأمن فقرا مسجد بود؛ یعنی کارکرد اقتصادی هم داشته است.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: مسجد صرفا یک جای عبادی نیست و باید بتواند کانون فعالیت های اجتماعی، سیاسی و از این دست باشد؛ در ابتدای انقلاب هم از این ظرفیت استفاده شده است؛ پایگاه های اعزام به جبهه ها و جمع آوری کمک برای جبهه ها، بیشتر از مساجد بوده است. همبستگی جامعه ما به واسطه حضور در مساجد بیشتر از پیش می گشت.

وی افزود: متأسفانه به واسطه چند عامل، این نقش ها مقداری کمرنگ شده است. فشار و هجمه تبلیغاتی دشمن و تفاوت هایی که در نسل جدید ما به وجود آمده و کوتاهی و کم کاری که ما به عنوان طلبه و متدینین انجام دادیم و نتوانستیم جوان ها را به نحو شایسته جذب مساجد کنیم.

استاد برقعی مدرس خاطرنشان کرد: بعضا دیده می شود که در بعضی مساجد، کج سلیقگی هایی انجام می شود که مورد طرد شدن از جانب جوان ها می گردد. وقتی مساجد کانون جنبه های مختلف فرهنگی، اقتصادی، عبادی ... می تواند باشد، معنا بر آن نیست که مکانی برای گروه های سیاسی خاص و گروه های باندی باشد؛ مسجد باید فهم کلی مسائل سیاسی مطرح و منتشر و ترویج بشود؛ ولی اگر بنا باشد تا افرادی در مساجد مستقر باشند و فعالیت هایی را در راستای ذهنی خودشان انجام بدهند، این امر باعث می شود افرادی که نشاط سیاسی اما متفاوت دارد، نمی تواند در مسجد محدود و صرفا با گروه خاص حضور یابد و از مسجد فاصله می گیرد. به نظر من، در سال های اخیر یکی از آسیب های مساجد این بوده است.

وی اضافه نمود: نکته دوم در آسیب شناسی باید به بافت شهری توجه کنیم؛ گویی که متولی ندارد؛ خاطرم هست که در یکی از کشورهای اسلامی دقت کردم که چقدر دقیق، مساجدشان در مکان های مختلف شهر، جانمایی شده است. این مطلب را پرسیدم؛ گفتند: طرح جامعی که در 40 سال پیش برای توسعه شهرشان داشتند، از همان زمان برای فواصل معین و محدوده های مشخص شده ای، مساجد را جانمایی کردند؛ این جانمایی از قبل انجام شده بود؛ نه افراط و نه تفریط در میان نبود؛ به عبارت دیگر، مساجد نسبت به هم نه آنچنان دور از هم و نه آنچنان نزدیک به هم بوده اند.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: من در قم دو مسجد می شناسم که به واسطه 15 متر از هم فاصله دارند؛ سؤال می کنیم که چرا باید اینگونه باشد؛ می گویند: آقایی آمده و وقف کرده است؛ اصرار هم کرده است که در این وقف باید مسجد مجزا باشد و جزو آن مسجد نباشد.  این امر یک متولی می خواهد؛ نباید یک شخص ساختار را بهم  بزند. از سوی دیگر تفریط را شاهد هستیم؛ به گونه ای که فواصل زیادی طی می شود و مسجدی پیدا نمی کنید.

وی افزود: البته «امور مساجد» به عنوان متولی وجود دارد؛ حتی اگر که مساجد در قم را قابل قبول بدانیم، اوضاع مساجد در شهرهای بزرگ دیگر با مشکلات بیشتر همراه هستند؛ خوب است که این مطلب را به عنوان آسیب شناسی بگوییم؛ چرا که ناخودآگاه باعث فاصله گرفتن مردم از مساجد می شود.

استاد برقعی مدرس خاطرنشان کرد: اگر کسی نزدیک ساعت های اذان، در تهران بخواهد نماز بخواند، نمی تواند نماز بخواند؛ یعنی نیم ساعت قبل اذان و نیم ساعت بعداز اذان مسجد باز است. می توانند از خادم های مساجد بخواهند تا میزان ساعت باز بودن درِ مساجد را افزایش بدهند؛ اگر کسی مسافر بود یا نتوانست در اول وقت نماز را بخواند، باید بتواند در مسجد نمازش را ادا کند.

وی اضافه نمود: راهکار افزایش اقبال مردم به مساجد باید در نظر گرفته شود؛ یکی از راهکارها می تواند این باشد که مساجد را از سیاسی بازی دور نگاه داریم.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: یکی دیگر از راهکارهای افزایش اقبال مردم به مسجد، آن است که یک متولی برای مساجد در نظر بگیریم، به گونه ای که هم از نظر جانمایی در بافت شهری و هم اداره مساجد، بهبود بیابد.

وی افزود: یکی از خلأهای ما کمبود روحانی است؛ اگر چه ما اینهمه طلبه و مشتاقان تبلیغ داریم، اما بسیاری از مساجد شهرهای مختلف، حتی امام جماعت ندارند؛ اگر مسجدی امام جماعت نداشته باشد، به طور طبیعی کم رونق می شود. می توان این امر را از طریق حاکمیت پی گرفت.

استاد مرتضی مدرس افزود: شاید کسی بپرسد، ساخت یک مسجد مطلوب و در جای مناسب، شاید بالای چند ده میلیارد تومان هزینه بخواهد؛ مبلغی که به احتمال زیاد مردم به تنهایی قادر به پرداخت آن نیستند و از این رو لاجرم از یک بانی حقیقی یا پرداخت از سوی نهادی دولتی است؛ طبیعتا باید سیاست های بانی اعمال گردد و شاید گروه بازی ها و سیاست کاری ها از همینجا پیدا بشود.

این استاد حوزه علمیه قم در پاسخ به این سؤال خاطرنشان کرد: شاید بزرگترین اشتباهی که در بعد از انقلاب انجام شد، این بود که برای مراکز خودساخته مذهبی، ولو از سرِ دلسوزی، بودجه های حاکمیتی برای آنها در نظر گرفتیم.

وی افزود: ما شاهد آن بودیم که غالب مساجد در طول تاریخ اسلام را خود مردم و بانیان مردمی ساخته اند. الزام اینکه الا و لابد حاکمیت مسجد را بسازد، وجود نداشته است.

استاد برقعی مدرس خاطرنشان کرد: ما نمی گوییم که در مسجد نباید مسائل سیاسی مطرح بشود یا پیرو خط جمهوری اسلامی و حاکمیت نباشد، بلکه می گوییم آنچه که در سطح نظرهای سیاسی فردی است، در مساجد نباید اعمال بشود؛ رفتارهای سیاسی سطح پایین باید از مساجد دور باشد؛ اگر چه یکی ازکارکردهای مهم مسجد، همین جنبه های سیاسی است.

وی در ادامه بیان کرد: برخی ممکن است که سؤال کنند بسیاری  از طلبه ها هستند که بعد از بیست یا سی سال طلبگی، می خواهند ثمردهی داشته باشند و از این رو برای تبلیغ اعزام می شوند؛ اما برای آنکه در مساجد فعالیت کنند، عموما مردم به آنها پولی پرداخت نمی کنند؛ شاید نهایت خانه عالم به آنها بدهند که آن هم اجاره ای است و با شهریه ها سازگار نیست.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در این رابطه خاطرنشان کرد: خدمت یکی از مراجع بزرگوار همین بحث پیش آمد؛ ایشان فرمودند: ما از اول نباید پرداخت های دولتی را به میان می کشیدیم تا مردم از پول دادن به مبلغ فاصله بگیرند.

وی اضافه نمود: راه حل این قضیه تحمل طلبه است؛ البته می دانیم طلبه ای که از قم به شهرستان می رود، به شدت سختی می بیند. ولی اگر تحمل داشته باشند، بعد از مدتی می توانند با مردم ارتباط برقرار نمایند.

استاد برقعی مدرس افزود: مسجد از اهمیت بالایی برخوردار است؛ باز بودن درهای مساجد مهم است؛ مسجد نماد اسلام است و از این رو باید خیلی روی این مباحث کار کنیم. اخیرا هم شاهد آن بودم که درس های خارج درباره مساجد انجام می گیرد که بسیار مفید است.

//270/260/20/