استاد محمد مهدی مسجد جامعی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو  با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع وقایع آذربایجان پرداخت.

این استاد حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان  کرد: بعد از جنگ ۴۴ روزه قره باغ بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان در پاییز سال گذشته، شاهد برگزاری مانورهای نظامی مشترک باکو و آنکارا با حضور دیگر کشورهای منطقه ‌ای و فرامنطقه ‌ای هستیم. شدت و وسعت رزمایش های صورت گرفته در طول یک سال گذشته به قدری بالاست که بسیاری آن را زنگ خطری، هم برای روسیه، هم ارمنستان و به خصوص جمهوری جمهوری اسلامی ایران می دانند؛ به ویژه آنکه بعد از جنگ سال گذشته شاهد نفوذ هر چه بیشتر و پررنگ تر اسرائیل در منطقه قره باغ، ذیل تشدید روابط سیاسی، امنیتی و دیپلماتیک تل آویو با آنکارا و باکو هستیم.

وی افزود: در کنار آن از چند هفته پیش جمهوری آذربایجان در نزدیکی روستای «ائیوازلی» واقع در مسیر گوروس‌ - قاپان آغاز به دریافت رسوم گمرکی از کامیون‌های حامل کالا از ایران به ارمنستان و برعکس کرده است.

استاد مسجد جامعی اضافه نمود: در کنار آن، بازرسی و تفتیش کامیون ها با پلاک ایرانی توسط جمهوری آذربایجان به دستگیری دو راننده کشورمان انجامیده بود.

وی در ادامه بیان کرد: به هر حال در جریان جنگ ۴۴ روزه پاییز سال گذشته، جمهوری آذربایجان مناطق تحت سیطره ارتش ارمنستان را به خود ملحق کرد، اما نظارت بر منطقه خان‌ کندی که اکثریت ساکنان آن ارمنی‌ تبار هستند، به همراه جاده اتصال این شهر به ارمنستان، برای پنج سال به نیروهای نظامی روسیه محول شد که این مهم، سبب بروز برخی اختلافات شده است.

این استاد حوزه  و دانشگاه خاطرنشان کرد: در روزهای اخیر، شاهد برگزاری رزمایش مشترک نظامی جمهوری آذربایجان و ترکیه با عنوان «برادران ناگسستنی ۲۰۲۱» در جمهوری خودمختار نخجوان بودیم؛ رزمایشی که به نظر می ‌رسد در ادامه سلسله مانورهای نظامی دو و چند جانبه ترکیه و جمهوری آذربایجان در خاک دو کشور است. خصوصا بعد از جنگ ۴۴ روزه قره باغ در سال گذشته شدت و وسعت این رزمایش ها مرتبا در حال افزایش است.

وی افزود: در همین رابطه پیشتر هم رزمایش نظامی مشترک ۱۲ روزه  «آناتولی ۲۱» از ۲۸ ژوئن تا ۱۰ ژوئیه با حضور نیروهای ویژه ترکیه، آلبانی، جمهوری آذربایجان، قطر، قزاقستان، پاکستان و ازبکستان در آنکارا برگزار شد که کوزوو و مغلوستان نیز به عنوان ناظر در آن شرکت داشتند.

استاد مسجد جامعی  اضافه نمود: هفته اول تیرماه نیز مانور مشترک «مصطفی کمال آتاترک -۲۰۲۱» بین نیروهای نظامی ترکیه و جمهوری آذربایجان در حومه باکو انجام شد.

وی افزود: رزمایش یک هفته ای «دوستی سه برادر – ۲۰۲۱» از ۱۲ تا ۲۰ سپتامبر با حضور نیروهای ویژه ترکیه، پاکستان و آذربایجان در باکو صورت گرفت. اینها علاوه بر سلسله رزمایش های کوچک و بزرگ آبی ترکیه و آذربایجان در دریای خزر است.

این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه بیان کرد:  من بسیار بعید می دانم که باکو و آنکارا در سایه انجام رزمایش‌ ها و مانورهای نظامی مشترک دو یا چند جانبه تهدیدی برای ایران ایجاد کنند؛ چرا که اساساً جمهوری اسلامی ایران یکی از قدرت های بلامنازع منطقه است. از این رو ترکیه و جمهوری آذربایجان هم به خوبی می دانند تهران در قبال امنیت خود با هیچ کشوری تعارف ندارد. ضمن اینکه دو کشور یاد شده اکنون روابط حسنه و مثبت قابل توجهی در ابعاد مختلف اقتصادی، تجاری، دیپلماتیک، فرهنگی و ... با ایران دارند و همواره هم از حمایت تهران برخوردار بوده اند. بنابراین دلیلی وجود ندارد که ترکیه و جمهوری آذربایجان بخواهند در سایه رزمایش های مشترکشان تهدیدی برای ایران ایجاد کنند.

وی اضافه نمود: اما تیرماه سال جاری بود که ذاکر حسن‌اف، وزیر دفاع جمهوری آذربایجان در دیداری با جاهید باغچی، سفیر ترکیه در باکو در مورد مسائل مختلف از جمله برگزاری رزمایش‌ های نظامی مشترک گفت‌ و گو کرد. در این دیدار از برنامه‌ ریزی ‌های انجام شده برای افزایش تعداد رزمایش ‌های نظامی مشترک با مشارکت یگان‌ های مختلف شامل نیروهای ویژه دو کشور سخن گفته شد. ضمن اینکه موضوعاتی مربوط به روابط نظامی ترکیه و جمهوری آذربایجان را مورد بررسی قرار گرفت.

استاد مسجد جامعی خاطرنشان کرد: منطقه در حال امنیتی شدن است، اما اینکه با امنیتی شدن یا امنیتی کردن منطقه تهدیدی علیه ایران شکل بگیرد، تحلیل غلطی است، چرا که باید ریشه امنیتی شدن منطقه به خصوص بعد از جنگ ۴۴ روزه قره باغ را در جای دیگری جستجو کرد.

وی در ادامه بیان کرد: دلیل این میزان از برگزاری رزمایش‌ های مشترک ترکیه و آذربایجان با حضور دیگر کشورهای منطقه ای و فرامنطقه ای، ناشی از ناقص بودن توافق مسکو است. به هر حال بعد از جنگ ۴۴ روزه قره باغ در سال گذشته شاهد توافق صلحی در مسکو بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان بودیم که بر اساس آن هفت شهر از شهرهای اشغال شده جمهوری آذربایجان توسط ارمنستان آزاد شد، اما مسئله مهمی که لاینحل مانده است، بحث تعیین تکلیف خود منطقه قره باغ است و اینکه آیا حاکمیت و قیمومیت منطقه مذکور به جمهوری آذربایجان باز می‌ گردد و یا باید مدل و شیوه دیگری برای اداره این منطقه پیش بینی کرد؟ این مسئله کماکان در هاله ای از ابهام قرار دارد.

وی افزود: از این رو این ابهام در توافق مسکو سبب شده است که هم چنان ریشه اختلافات بین ارمنستان و جمهوری آذربایجان به قوت خود باقی بماند. با این اوصاف تازمانی که این ابهامات در توافق مسکو وجود داشته باشد و دو طرف یعنی ارمنستان به آذربایجان به توافق دیگری در خصوص شیوه و نوع اداره منطقه قره باغ دست پیدا نکنند، قطعاً منطقه کماکان در وضعیت نظامی و امنیتی به سر خواهد برد.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: جمهوری آذربایجان و ترکیه در رزمایش ‌ها و مانورهای نظامی مشترک یا دو یا چند جانبه باید از جمهوری اسلامی ایران هم به عنوان همسایه مهم و کلیدی خود و مهمتر از همه یکی از قدرت‌ های بلامنازع منطقه دعوت می ‌کردند؛ و شایسته بود آنکارا و باکو این دعوت را از جمهوری اسلامی ایران به عمل می آوردند.

وی اضافه نمود: در عین حال عدم دعوت از ایران و غیبت ما در این رزمایش ها به معنای آن نیست که در سایه برگزاری پی در پی و مداوم مانورهای نظامی بین آذربایجان و ترکیه قرار است تهدیدی برای جمهوری اسلامی ایران شکل بگیرد. از این رو عدم دعوت از ایران در این رزمایش ها یک مسئله است و هدف و دلایل برگزاری این رزمایش ها مسئله ای کاملاً جداست.

استاد مسجد جامعی خاطرنشان کرد: در طول سال های گذشته روابط جدی بین تل ‌آویو و باکو وجود داشته است. از مسیر همین روابط با جمهوری آذربایجان، صهیونیست‌ ها سعی می‌ کنند از تحولات جنگ قره باغ و تداوم و تشدید تنش بین باکو و ایروان در جهت منافع خود استفاده کند. یعنی تل آویو در تلاش است که همواره در روابط جمهوری اسلامی ایران و جمهوری آذربایجان اخلال ایجاد کند. اما با این حال مواضع باکو تهدیدی علیه تهران نیست. این شرایط بیشتر ناشی از تداوم و تشدید اختلافات بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان در قره باغ است.

وی افزود: ریشه اختلافات مرزی و برخی اتفاقات در دو هفته اخیر به خصوص دستگیری رانندگان ایرانی هم ناشی از ابهام و ناقص بودن توافق مسکو است. در بند نهم توافق مسکو که از آن با عنوان کریدور نخجوان به جمهوری آذربایجان یا دالان «زنگه زور» یاد می شود، آمده است: «کلیه فعالیت ‌های اقتصادی و حمل و نقل در منطقه بلامانع است. جمهوری ارمنستان ایمنی ارتباطات حمل و نقل بین مناطق غربی جمهوری آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان را به منظور سازماندهی حرکت بدون مانع شهروندان، وسایل نقلیه و بار در هر دو جهت تضمین می ‌کند. کنترل حمل و نقل توسط ارگان‌ های سرویس مرزی (اف. اس. بی) روسیه انجام می ‌شود. با توافق طرفین، ساخت زیرساخت‌های جدیدی که جمهوری خودمختار نخجوان را با مناطق آذربایجان پیوند می‌ دهد، انجام می ‌شود»

استاد مسجد جامعی خاطرنشان کرد: متاسفانه توافق مسکو علاوه بر لاینحل گذاشتن حق حاکمیت بر قره باغ، در عین حال بر شدت این اختلافات مرزی، مسائل تجاری، اقتصادی و ترانزیت کالایی هم افزوده است، چرا که بند نهم توافق مذکور هم یک بند مبهم است. این بند به مناسبات ترانزیتی و حمل و نقل کالا بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان اختصاص دارد. در این بند متأسفانه مشخص نشده است که حاکمیت با ارمنستان است یا جمهوری آذربایجان.

وی افزود: در کنار آن کماکان نقش روسیه و دیگر کشورها هم مشخص نیست. در واقع میزان ابهام بند نهم توافق مسکو به قدری پررنگ است که هر کشوری در جهت منافع خود این بند را تفسیر به رای می کند.

این استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: بدیهی است که با این میزان از نقص و ابهام در توافق مسکو شاهد بروز تنش باشیم، چنانی که از قبل هم پیش‌ بینی می ‌شد که ذیل ابهام در برخی بندهای توافق مسکو، التهاب و اختلافاتی جدی در آینده بروز و ظهور کند، به گونه ‌ای که در سایه تشدید اختلافات حتی امکان شعله ور شدن جنگ نظامی بین دو کشور وجود دارد.

وی تصریح کرد: واقعیت آن است کامیون های ایرانی که وارد مرز ارمنستان می شوند و به طرف ایروان می روند، باید از جاده ای به نام «گوروس - قاپان» عبور کنند تا به ایروان برسند. در زمانی که این مناطق تحت سیطره ارمنستان بود، مشکلی برای تردد کامیون‌ های ایرانی وجود نداشت، چون آذربایجان در این منطقه حضور و حاکمیتی نداشت، از این رو کامیون های ایرانی برای ترانزیت کالا به راحتی عبور می کردند و به ایروان می رسیدند، اما بعد از توافق مسکو شاهد آن هستیم که ۲۱ کیلومتر مانده به گوروس تا خود گوروس به آذربایجان برگردانده شد، در نتیجه باکو حق اعمال حاکمیت بر این منطقه را دارد. یعنی از نگاه باکو کامیون های ایرانی که سعی دارند از مسیر گوروس – قاپان ترانزیت کالایی به سمت ایروان داشته باشند، باید عوارض آن را پرداخت کنند و این مبلغ دلاری همان عوارض مدنظر جمهوری آذربایجان است.

استاد مسجد جامعی خاطرنشان کرد: جمهوری آذربایجان علاوه بر حق اعمال حاکمیت بر منطقه گوروس و گرفتن عوارض از کامیون هایی به مقصد ایروان، این حق را هم برای خود قائل است که مانع از عبور کامیون هایی شود که از این مسیر مذکور (گوروس - قاپان) به طرف قره باغ می روند. به هر حال جمهوری آذربایجان منطقه قره باغ را جزء تمامیت ارضی خود قلمداد می‌ کند و چون هفت کیلومتر از مناطق آزاد شده آذربایجان در قره‌باغ کوهستانی در جاده گوروس ‌- قاپان قرار دارد، این دستگیری ها و حساسیت صورت گرفته است.

وی افزود: من امیدوارم که با واکنش منفی جمهوری اسلامی ایران، اکنون جمهوری آذربایجان این پختگی رسیده باشد که دیگر اقدامی در جهت دستگیری رانندگان ایرانی در مسیر گوروس – قاپان صورت ندهد. اما با این تفاسیر باز هم امکان دارد که در آینده شاهد این اتفاقات باشیم.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: برای پیشگشری از این موضوع ارمنستان سعی دارد مسیر مستقیمی از قاپان به ایروان ایجاد کند که دیگر نیازی به عبور کامیون ها از گوروس نباشد که این کار چندین ماه طول می کشد، لذا توصیه من آن است که اتحادیه کامیون داران در کشور از رانندگان درخواست کند فعلا از مسیر گوروس - قاپان به ایروان سفر نکنند، چرا که امکان دارد باز هم شاهد بروز برخی اتفاقات و دستگیری های پی درپی باشیم یا اینکه اگر این ترانزیت کالایی به مقصد ایروان اجتناب ناپذیر است، رانندگان توجیه لازم بشوند. چون که رانندگان، چه رانندگان ایرانی و چه غیر ایرانی که از این مسیر عبور می‌ کنند، خبری از تحولات و اتفاقات ناشی از توافق مسکو ندارند. آنها با بارنامه، بار خود را از مسیر سنتی گوروس - قاپان به ایروان می برند که متاسفانه با این مشکلات مواجه می شوند.

وی اضافه نمود: جمهوری اسلامی باید از پیش تذکرات، هشدارها و توجیهات لازم را برای رانندگانی که از این مسیر عبور می کند داشته باشد و اطلاع رسانی لازم از قبل انجام گیرد. علاوه بر نکات یاد شده قطعاً باکو هم باید خویشتنداری لازم را داشته باشد و از دستگیری رانندگان به خصوص رانندگانی ایرانی پرهیز کند.

استاد مسجدجامعی خاطرنشان کرد: متاسفانه اقدام جمهوری آذربایجان در دستگیری رانندگان ایرانی اقدامی غیر دوستانه بود که به هر حال کدورت های دیپلماتیکی هم برای دو کشور ایجاد کرده است. من امیدوارم هرچه زودتر با تلاش‌های انجام گرفته شاهد آزادی رانندگان ایرانی باشیم. اما تا زمانی که ابهامات توافق مسکو رفع نشود و از مهمتر اصل حاکمیت قره باغ تعیین تکلیف و مشخص نشود، کماکان شاهد بروز مسائل امنیتی و چالش های مرزی خواهیم بود، چرا که این اتفاقات تبعات مخرب و منفی ابهام در توافق مسکو است.

وی در ادامه بیان کرد: با توجه به روابط دوستانه جمهوری آذربایجان و جمهوری اسلامی ایران و سطح مناسبات حسنه دو کشور، شایسته نیست که تهران به سمت اتخاذ اقدامات تلافی‌ جویانه گام در مسیر نخجوان - بیله سوار در مغان گام بردارد؛ نه اینکه توان آن وجود ندارد، بلکه میل و رغبتی برای این مهم از جانب تهران احساس نمی شود. چرا که به هرحال قطعا جنگ کامیون ها، جنگ ترانزیتی و جنگ عوارض به نفع هیچ کدام از دو طرف نیست و از نظر اقتصادی و تجاری، هم به ایران، هم به آذربایجان و به دیگر کشورهای پیرامون آسیب می زند. از این رو همان گونه که جمهوری اسلامی ایران به راحتی اجازه تردد و ترانزیت کالا و کامیون های آذربایجان در مسیر نخجوان را می دهد بنابراین جا دارد که باکو هم احترام لازم را برای رانندگان ایرانی در مسیر گوروس – قاپان داشته باشد و مشکلاتی برای آنها ایجاد نکند.

استاد مسجدجامعی خاطرنشان کرد: برای حل و فصل نهایی این چالش و مشکل باید کشورهای درگیر تلاش های دیپلماتیک جدی و مداومی برای روشن کردن ابهامات توافق مسکو به خصوص بند نهم آن داشته باشند.

وی افزود: در کنار آن، باید مسئله حق حاکمیت قرباغ هم هرچه زودتر تعیین تکلیف شود. چون ریشه تمام این اختلافات به مسئله عدم تعیین تکلیف حاکمیت قره باغ بازمی ‌گردد.

استاد مسجد جامعی خاطرنشان کرد: ترکیه هم نقش قابل توجهی در تحریک آذربایجان علیه ارمنستان دارد. چون شدت اختلافات ترکیه با ارمنستان به مراتب شدیدتر درگیری های آذربایجان با ارمنستان است و در عین حال هم قدمتی بالاتر و تاریخی طولانی تر از بحران روابط باکو - ایروان دارد. بنابراین ترکیه در کنار رزمایش‌های مشترک دو یا چند جانبه با جمهوری آذربایجان احتمالاً سعی دارد از نظر اقتصادی، تجاری و ترانزیتی هم فشارهای به ارمنستان وارد کند.

/270/260/20/