به مناسبت فرا رسیدن سالروز  جانگذاز ارتحال شهادت گونه دختر امام، خواهر امام، عمه امام، نگین شهر قم، محدثه خاندان کرامت، همان که پدر بزرگوارش درباره ایشان فرمود: «فداها ابوها»، یعنی حضرت فاطمه معصومه بنت موسی بن جعفر سلام الله علیهم، استاد ابراهیم ثقفی از اساتید حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار نشست دوره ای اساتید به بیان گوشه ای از فضایل این بانوی پر جلالت پرداخت.

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: شاعر بزرگ قم، شیخ عبدالحسین وکیلی قمی در منقبت حضرت این بانوی مجلله می فرماید:

فخر لقم و اهلها بفاطمة       من زارها تبعد عنه الحاطمة

وی افزود: آن شاعر دیگر اینچنین می سراید:

کوثر نوری به کویر قمی     آب حیات دل این مردمی

استاد ابراهیم ثقفی خاطرنشان کرد: بر اساس آنچه که به ما رسیده است، افضل دختران موسی بن جعفر علیهما السلام، این سیده جلیله معظمه سلام الله علیها، معروفه به «معصومه» است.حضرت روشنایی چشم اهل قم و معاذ عامه خلق است. در هر سال جماعات بسیار از بلاد سدّ رحال می کنند و به جهت درک فیوضات از زیارت آن معظمه علیها السلام تعب سفر می کشند.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: سبب آمدنش به قم چنانکه علامه مجلسی رحمه الله از تاریخ قم نقل کرده و او از مشایخ اهل قم روایت کرده، آن است که در کتاب «تاریخ قم» نوشته حسن بن محمد بن حسن قمى‏ (قرن چهارم هجری) و نیز بخشی از ضمیمه جلد ۴۸ بحار الانوار [که از خود علامه مجلسی نیست؛ بلکه کتابی به نام «تحفة العالم» نوشته سید جعفر آل بحر العلوم (۱۳۷۷ ق) است که در برخی از چاپ‌ ها به بحار الانوار افزوده شده است]؛ به نقل از کتاب «تاریخ قم» در ماجرای دفن جنازه مطهر حضرت معصومه سلام الله علیها دو قول نقل شده است.

وی افزود: روایت اول از حسن بن محمد قمی است که می‌ گوید: خبر دادند مرا بزرگان قم از آباء خود که وقتى مأمون حضرت رضا علیه السلام را در سال دویست هجرى به مرو براى ولایت عهدی خواست، در سال دویست و یک فاطمه خواهرش به قصد دیدار برادر خارج شد؛ همین که به ساوه رسید، مریض شد، پرسید: «چقدر راه است بین ساوه و قم؟»

گفتند: ده فرسخ.

فرمود: «مرا ببرید به قم»

او را به قم بردند و در منزل موسى بن خزرج بن سعد اشعرى وارد شد.

استاد پورمتقی خاطرنشان کرد: بنابر صحیح‌ ترین روایات، وقتى خبرش به قم رسید، بزرگان قم به استقبال او رفتند، پیشاپیش آنها موسى بن خزرج بود؛ وقتى خدمت حضرت معصومه سلام الله علیها رسید، مهار ناقه ‌اش را گرفته، به منزل خود رسید و در خانه او هفده روز بود؛ آنگاه از دنیا رفت.

وی افزود: موسى دستور داد او را غسل داده، کفن کردند و نماز بر او خوانده و در زمینى که متعلق به موسى بود، دفن کردند و اکنون مزار مقدس اوست. بر فراز قبرش سقفى از بوریا ساختند تا بالأخره زینب که دختر حضرت جواد علیهما السلام بود، بر فراز قبر او قبه ‌اى ساخت.

استاد ابراهیم ثقفی خاطرنشان کرد: روایت دوم اینچنین است: به من خبر داد: حسین بن على بن حسین بن موسى بن بابویه از محمّد بن حسن بن احمد بن ولید که وقتى فاطمه سلام الله علیها از دنیا رفت، او را غسل داده، کفن کردند و بدن او را به قبرستان بابلان بردند و او را در سردابى گذاشتند که برایش حفر شده بود.

 قبیله سعد اختلاف کردند از اینکه چه کسى او را داخل سرداب گذارد. سپس همه قبول کردند که خادم پیرمردى از این قبیله به نام قادر مباشر این کار شود.

 همین که از پى او فرستادند، دیدند دو سوار از طرف بیابان می ‌آیند؛ هر دو نقاب دارند. نزدیک جنازه که رسیدند، نماز خواندند بر او و وارد سرداب شدند و جنازه را در سرداب گذاشته دفن کردند. بعد از سرداب خارج شده، بدون اینکه با کسى صحبت کنند، سوار شده رفتند. هیچ ‌کس نفهمید آنها که بودند.

«تَارِيخُ قُمَّ، لِلْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقُمِّيِّ قَالَ أَخْبَرَنِي مَشَايِخُ قُمَّ عَنْ آبَائِهِمْ‏ أَنَّهُ لَمَّا أَخْرَجَ الْمَأْمُونُ الرِّضَا ع مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَرْوَ لِوِلَايَةِ الْعَهْدِ فِي سَنَةِ مِائَتَيْنِ مِنَ الْهِجْرَةِ خَرَجَتْ فَاطِمَةُ أُخْتُهُ تَقْصِدُهُ فِي سَنَةِ إِحْدَى وَ مِائَتَيْنِ فَلَمَّا وَصَلَتْ إِلَى سَاوَة (ساوة: مدينة حسنة بين الرى و همذان، و بقربها مدينة يقال لها: آوة، بينهما نحو فرسخين.) مَرِضَتْ فَسَأَلَتْ كَمْ بَيْنَهَا وَ بَيْنَ قُمَّ قَالُوا عَشَرَةُ فَرَاسِخَ فَقَالَتِ احْمِلُونِي إِلَيْهَا فَحَمَلُوهَا إِلَى قُمَّ وَ أَنْزَلُوهَا فِي بَيْتِ مُوسَى بْنِ خَزْرَجِ بْنِ سَعْدٍ الْأَشْعَرِيِّ قَالَ وَ فِي أَصَحِّ الرِّوَايَاتِ أَنَّهُ لَمَّا وَصَلَ خَبَرُهَا إِلَى قُمَّ اسْتَقْبَلَهَا أَشْرَافُ قُمَّ وَ تَقَدَّمَهُمْ مُوسَى بْنُ الْخَزْرَجِ فَلَمَّا وَصَلَ إِلَيْهَا أَخَذَ بِزِمَامِ نَاقَتِهَا وَ جَرَّهَا إِلَى مَنْزِلِهِ وَ كَانَتْ فِي دَارِهِ سَبْعَةَ عَشَرَ يَوْماً ثُمَّ تُوُفِّيَتْ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا فَأَمَرَ مُوسَى بِتَغْسِيلِهَا وَ تَكْفِينِهَا وَ صَلَّى عَلَيْهَا وَ دَفَنَهَا فِي أَرْضٍ كَانَتْ لَهُ وَ هِيَ الْآنَ رَوْضَتُهَا وَ بَنَى عَلَيْهَا سَقِيفَةً مِنَ الْبَوَارِيِّ إِلَى أَنْ بَنَتْ زَيْنَبُ بِنْتُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الْجَوَادِ ع عَلَيْهَا قُبَّةً قَالَ وَ أَخْبَرَنِي الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ مُوسَى بْنِ بَابَوَيْهِ- عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ أَنَّهُ لَمَّا تُوُفِّيَتْ فَاطِمَةُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا وَ غُسِّلَتْ وَ كُفِّنَتْ حَمَلُوهَا إِلَى مَقْبَرَةِ بابلان وَ وَضَعُوهَا عَلَى سِرْدَابٍ حُفِرَ لَهَا فَاخْتَلَفَ آلُ سَعْدٍ فِي مَنْ يُنْزِلُهَا إِلَى السِّرْدَابِ ثُمَّ اتَّفَقُوا عَلَى خَادِمٍ لَهُمْ صَالِحٍ كَبِيرِ السِّنِّ يُقَالُ لَهُ قَادِرٌ فَلَمَّا بَعَثُوا إِلَيْهِ رَأَوْا رَاكِبَيْنِ مُقْبِلَيْنِ مِنْ جَانِبِ الرَّمْلَة (الرملة: مدينة بفلسطين، كانت قصبتها، و كانت رباطا للمسلمين، و بينها و بين بيت المقدس اثنا عشر ميلا و هي كورة منها) وَ عَلَيْهِمَا لِثَامٌ فَلَمَّا قَرُبَا مِنَ الْجِنَازَةِ نَزَلَا وَ صَلَّيَا عَلَيْهَا ثُمَّ نَزَلَا السِّرْدَابَ وَ أَنْزَلَا الْجِنَازَةَ وَ دَفَنَاهَا فِيهِ ثُمَّ خَرَجَا وَ لَمْ يُكَلِّمَا أَحَداً وَ رَكِبَا وَ ذَهَبَا وَ لَمْ يَدْرِ أَحَدٌ مَنْ هُمَا وَ قَالَ الْمِحْرَابُ الَّذِي كَانَتْ فَاطِمَةُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا تُصَلِّي فِيهِ مَوْجُودٌ إِلَى الْآنِ فِي دَارِ مُوسَى وَ يَزُورُهُ النَّاس» (قمى‏، حسن بن محمد بن حسن، تاریخ قم، ترجمه: قمى‏، حسن بن على بن عبد الملک(۸۰۵ – ۸۰۶ق)، ص ۵۶۵ – ۵۶۹، قم، کتابخانه بزرگ آیت الله العظمى مرعشى نجفى‏، چاپ اول‏، ۱۳۸۵ش؛ سید جعفر آل بحر العلوم، تحفة العالم (ضمیمه ج ۴۸ بحار الانوار)، ص ۲۹۰، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.)

استاد ابراهیم ثقفی در بخش دیگری از گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید که به خاطر دهم ربیع الثانی، سالگرد ارتحال جانسوز حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها برگزار می شود، خاطرنشان کرد: در فضیلت زیارت حضرت فاطمه بنت موسی علیهما السلام، روایات بسیار وارد شده است؛ از جمله بر اساس روایات عده ای از مردم شهر ری خدمت امام صادق علیه السلام رسیدند و عرض کردند که ما اهل ری هستیم.

حضرت فرمود: «مَرْحَباً بِإِخْوَانِنَا مِنْ أَهْلِ قُمَّ»

اهالی ری گفتند: ما اهل ری هستیم و حضرت دوباره جمله قبل را تکرار کردند و این کلام چند بار تکرار شد.

وی ادامه داد: همچنین امام فرمودند: همانا برای خداوند حرمی است و آن مکه است؛ و همانا برای رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم حرمی است و آن مدینه است؛ و همانا برای امیرالمؤمنین علیه السلام حرمی است و آن کوفه است؛ و همانا برای ما حرمی است و آن، شهر قم است؛ و به زودی در آن، بانویی از اولاد من مدفون خواهد شد که نامش فاطمه است؛ هر کس او را زیارت کند، بهشت بر او واجب می شود.

راوی می گوید: این کلام، زمانی از امام صادق علیه السلام بیان شد که هنوز امام کاظم علیه السلام به دنیا نیامده بودند.

«الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ الْقُمِّيُّ فِي تَارِيخِ قُمَّ، رَوَى عِدَّةٌ مِنْ أَهْلِ الرَّيِ‏ أَنَّهُمْ دَخَلُوا عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع وَ قَالُوا نَحْنُ مِنْ أَهْلِ الرَّيِّ فَقَالَ علیه السلام: مَرْحَباً بِإِخْوَانِنَا مِنْ أَهْلِ قُمَّ فَقَالُوا نَحْنُ مِنْ أَهْلِ الرَّيِّ فَأَعَادَ علیه السلام الْكَلَامَ قَالُوا ذَلِكَ مِرَاراً وَ أَجَابَهُمْ بِمِثْلِ مَا أَجَابَ بِهِ أَوَّلًا فَقَالَ إِنَ‏ لِلَّهِ‏ حَرَماً وَ هُوَ مَكَّةُ وَ إِنَ‏ لِلرَّسُولِ‏ ص حَرَماً وَ هُوَ الْمَدِينَةُ وَ إِنَّ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع حَرَماً وَ هُوَ الْكُوفَةُ وَ إِنَّ لَنَا حَرَماً وَ هُوَ بَلْدَةُ قُمَّ وَ سَتُدْفَنُ فِيهَا امْرَأَةٌ مِنْ أَوْلَادِي تُسَمَّى فَاطِمَةَ فَمَنْ زَارَهَا وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ قَالَ الرَّاوِي وَ كَانَ هَذَا الْكَلَامُ مِنْهُ ع قَبْلَ أَنْ يُولَدَ الْكَاظِمُ علیه السلام» (تاريخ قم ص 214، و عنه في البحار ج  60 ص  216، ح  41.)

استاد ابراهیم ثقفی خاطرنشان کرد: مرحوم قاضی نورالله در مجالس المؤمنین از امام جعفر صادق علیه السلام روایت کرد: آگاه باش! به درستی که از برای خدا حرمی است و آن مکه است، و از برای حضرت رسول حرمی است و آن مدینه است، و از برای امیرالمؤمنین حرمی است و آن کوفه است، آگاه باش به درستی که حرم من و حرم اولاد من بعد از من در قم است. آگاه باش به درستی که قم، کوفه صغیره است و همانا از برای بهشت، هشت در است؛ سه درِ آنها به سوی قم است. و وفات کند در قم زنی که از اولاد من باشد و نام  او فاطمه دختر حضرت موسی است که داخل می شوند به سبب شفاعت او از شیعه من، جمیع ایشان در بهشت.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: استاد ابراهیم ثقفی در ادامه بیان کرد: روایت شده که حضرت امام رضا علیه  السلام به سعد اشعری فرمود: ای سعد نزد شما قبری از ما است. سعد گفت: فدای تو شوم، قبر فاطمه دختر حضرت موسی را می فرمایید؟ فرمود: بله! هر کس او را زیارت کند و حق او را بشناسد، از برای اوست بهشت.

«حَدَّثَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُوسَى الرِّضَا علیهما السلام قَالَ قَالَ يَا سَعْدُ عِنْدَكُمْ لَنَا قَبْرٌ قُلْتُ جُعِلْتُ‏ فِدَاكَ قَبْرُ فَاطِمَةَ بِنْتِ مُوسَى قَالَ نَعَمْ مَنْ زَارَهَا عَارِفاً بِحَقِّهَا فَلَهُ الْجَنَّة» (بحار الأنوار (ط - بيروت)، ج ‏48، ص: 317)

استاد ثقفی خاطرنشان کرد: يونس‏ بن‏ يعقوب‏ گفت: پس از بازگشت حضرت موسى بن جعفر علیهما السلام از بغداد وقتى به مدينه رسيد، دخترى داشت كه در فيد (نزديكى مدينه) از دنيا رفت؛ او را دفن كرد، دستور داد به يكى از غلامان كه قبر او را گچ كند و روى لوحى اسم آن دختر را بنويسند و در قبر گذارند.

«عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ يُونُسَ‏ بْنِ‏ يَعْقُوبَ‏ قَالَ: لَمَّا رَجَعَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَى علیهما السلام مِنْ بَغْدَادَ وَ مَضَى إِلَى الْمَدِينَةِ مَاتَتْ لَهُ ابْنَةٌ بِفَيْد (الفيد: قلعة بطريق مكّة.( القاموس) فَدَفَنَهَا وَ أَمَرَ بَعْضَ مَوَالِيهِ أَنْ يُجَصِّصَ قَبْرَهَا وَ يَكْتُبَ عَلَى لَوْحٍ اسْمَهَا وَ يَجْعَلَهُ فِي الْقَبْر» (كلينى، محمد بن يعقوب، الكافي (ط - الإسلامية) - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق؛ ج 3، ص 202)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: نويسنده تاريخ قم مي نويسد: «همچنين به من رسيده است كه رضائيه (خاندان منسوب به امام رضا علیه السلام) دختران خود را به شوهر نمي دادند؛ زيرا كه كسى كه همسر و هم كفو ايشان بوده باشد، نمى يافتند و موسى بن جعفر علیهما السلام را بيست و يك دختر بوده است و از اين جهت هيچ يكى را از ايشان به شوهر نداده است تا غايتى كه اين معنى در ميان دختران ايشان عادت شده است و محمّد بن على الرضا به شهر مدينه ده ديه وقف كرده است بر دختران و خواهران خود، كه شوهر نكرده‏ اند؛ و از ارتفاعات آن ديه ها نصيب و قسط رضائيه كه به قم ساكن بوده‏ اند از مدينه جهت ايشان آورده است. (قمي، حسن بن محمد بن حسن، تاريخ قديم قم، ترجمه حسن بن علي، تصحيح سيدجلال تهراني، مطبعه مجلسي، ص 211)

استاد ابراهیم ثقفی از اساتید حوزه علمیه قم در کلام پایانی گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید خاطرنشان کرد: خداوند متعال بر درجات این بانوی مکرمه بیفزاید؛ و از بزرگواری و عظمت وجودی ایشان، همین بس که بزرگان از حوزه علمیه قم به زیارتشان می آمدند و حاجاتشان را از این بانوی مکرمه تقاضا می کردند و حاجت روا می شدند.

/270/260/20/