استاد محسن جعفرپور از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به بیان اهمیت «تفسیر موضوعی قرآن» پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: همان گونه که اساتید و بزرگواران حوزه می دانند، تفسیر به انحاء مختلف است که یکی از آنها، تفسیر ترتیبی آیات شریفه قرآن کریم است. نوع دیگر از تفاسیر، تفسیر حدیثی است؛ از انواع دیگر تفاسیر، «تفسیر موضوعی» است.

وی افزود: البته نوع دیگری از تفسیر هم وجود دارد که به «تفسیر تطبیقی» معروف است. حضرت امام خمینی رضوان الله تعالی علیه در کتاب «آداب الصلاة» به آن اشاره می کنند؛ به این نحو که انسان خود را به قرآن و اوامر و نواهی و گفته های الهی عرضه کند و ببیند که آیا توانسته است «قرآن مجسم» باشد یا خیر. آیا توانسته است به اوامر الهی عمل بکند و از انجام نواهی الهی اجتناب بورزد؟ مفسران بهترین نوع تفسیر، را همین نوع اخیر می دانند.  هدف خداوند متعال و علت غایی نزول قرآن همان است که انسان به آنچه قرآن کریم می فرماید، عمل نماید.

استاد جعفرپور خاطرنشان کرد: بنده چه بسا از آغاز طلبگی، خواسته یا ناخواسته به سمت «تفسیر موضوعی» کشیده شده ام. تفسیر موضوعی ریشه در همان صدر اسلام دارد و در روایات می توان آثار آن را مشاهده کرد. در قرن معاصر نیز علمای بزرگواری همانند آیت الله العظمی مکارم شیرازی حفظه الله «اخلاق در قرآن» را نگاشته اند؛ مرحوم حضرت آیت الله مصباح یزدی اعلی الله مقامه الشریف و معدودی از بزرگان دیگر، به تفسیر موضوعی پرداخته اند.

وی اضافه نمود: این کلام از ابن عباس است که می گوید: «القرآن یفسّر بعضه بعضا»؛ او متصل به زمان حیات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امیرالمؤمنین علیه السلام و دیگر معصومین علیهم السلام بوده است؛ و چه بسا این کلام را از معصومین علیهم السلام آموخته باشد.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: بعضی از آیات بعضی دیگر از آیات را تفسیر می کنند؛ البته در تفسیر موضوعی باید توجه داشته باشیم که قرائن موجود باشد؛ یعنی قرائن و سیاق را مدّ نظر نداشته باشیم، آنچه که به دنبال آن هستیم، چه بسا به دست نیاید. اگر تقطیع و بریده بشود و آیات از ماقبل و مابعدش بریده بشود، چه بسا نتوانیم به مقصدی که خدا مدّ نظر داشته است، دست یابیم. از این رو  قرائن سیاقیه باید مدّ نظر باشد تا تفسیر موضوعی چیز خوبی از آب در بیاید.

وی افزود: برخی که مخالف این نوع تفسیر هستند، همین قضیه را توجه داده اند و می گویند: اگر تقطیع به صورت نادرست صورت بگیرد، مطلب در ماقبل و مابعد خودش گم می شود و تفسیر موضوعی نمی تواند مفید باشد.

استاد محسن جعفرپور خاطرنشان کرد: از جمله مزایای تفسیر موضوعی آن است که انسان یک موضوع را در نظر می گیرد و با تسلطی که بر آیات قرآن دارد، به موضوعی اشراف پیدا می کند و انسان می تواند هم خودش استفاده کند و هم بهره مندی کاملی به دست بیاورد و دیگران را نیز بهره مند بسازد.

وی اضافه نمود: باید به نیازمندی به تفسیر موضوعی توجه خاص داشته باشیم؛ چرا که شاهد پیشرفت چشم گیر علوم هستیم و چه بسا نتوانیم تفسیر ترتیبی را به اتمام برسانیم و اصلا عمر انسان کفاف ندهد که بخواهد از ابتدا تا انتهای قرآن را به تفسیر ترتیبی بپردازد. اما تفسیر موضوعی می توانیم بهره ای بزرگ از قرآن را به دست بیاوریم.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: پایان نامه من در موضوع «بخل از دیدگاه قرآن» بود. اگر چه آیات مربوط به آن اندک به نظر می رسید، اما بیش از 200 صفحه درباره آن مطلب به دست آمد؛ می توان گفت که مجموعه خوبی به دست آمده است. البته با این عنوان هم در قبل، سابقه نداشته است. موضوعات دیگری هم می شود مطرح کرد و مورد تحقیق قرار داد.

وی افزود: در زمان امام صادق علیه السلام شاهد آن هستیم که بسیاری از شاگردان امام ششم در رشته های خاصّی تخصص پیدا کرده اند، یکی پدر علم شیمی شده است؛ دیگری در کلام متبحر گردیده است و هر یک به نوعی؛ همین امر، حکایت از آن دارد که در آن زمان هم پرداختن تخصصی به یک موضوع مطرح بوده است.

استاد محسن جعفرپور خاطرنشان کرد: امروزه تخصصات، بسیار گسترده است؛ به عنوان مثال در پزشکی، برای هر عضوی نیز تخصص جداگانه در نظر می گیرند. با توجه به گستردگی علوم، لازم است تا به تفسیر موضوعی همراه بشویم تا بهتر بتوانیم بهره مند شده، بر نیازهای روز پاسخی ارائه دهیم. برای پاسخ سؤالاتمان به قرآن رجوع کنیم و یافتن پاسخ آن، عملا از این کتاب شریف بهره  مند بشویم.

وی اضافه نمود: مثال ها در این زمینه فراوان است؛ به عنوان مثال در تفسیر در موضوع «هدایت الهی» به آیه «اهدنا الصراط المستقیم صراط الذین انعمت علیهم ...» می رسیم؛ در آیه ای دیگر که مفسّر این آیه شریفه نیز می باشد، به مصادیق نعمت داده شدگان می رسیم؛ در سوره مبارکه نساء می خوانیم:

«وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِکَ مَعَ الَّذينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحينَ وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفيقاً» و کسانى که از خدا و پیامبر اطاعت کنند، با کسانى خواهند بود که خداوند آنان را از نعمت ولایت خویش برخوردار ساخته است. آنان پیامبران و راستى پیشگان و گواهان اعمال و شایستگان مقام ولایت الهى اند و نیکو رفیقانى خواهند بود. (نساء: 69)

استاد محسن جعفرپور خاطرنشان کرد: تفسیر موضوعی التذاذ علمی خوبی هم دارد؛ آیه ای در همان سوره یا سوره های دیگر توضیح داده می شود؛ مراد از «الذین» بیان می گردد؛ یا به عنوان مثال، در آیاتی پی در پی به بیان ویژگی های «اولوا الالباب» می پردازد؛ و واقعا انسان سود می برد و آن معنویتی که مدّ نظر دارد، به آن می رسد.

وی افزود: اگر انسان بتواند با توجه به نیاز روز، تفسیرهای گوناگون را در مورد موضوعات مختلف از قرآن استخراج کند، با توجه به اشراف کاملی که به آیات قرآن باید داشته باشد، بسیار راهگشا و مفید خواهد بود.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: البته باید در نظر داشته که همیشه این دلالت، به دلالت مطابقی نیست؛ گاهی تضمنی است؛ و از مفهوم یک آیه، می تواند انسان به گستره معنایش برسد و با توجه به نیاز جامعه بتواند آن را مکتوب و چاپ نماید.  این امر بسیار مفید و کاربردی خواهد بود.

وی اضافه نمود: مرحله بعد، همان «تفسیر تجسمی و تطبیقی» است؛ همان که حضرت امام در آداب الصلاة به آن اشاره کرده بودند؛ انسان هر یک از ویژگی های خود را به قرآن عرضه می کند و سعی می کند به آیات قرآن عامل باشد؛ همان گونه که این کلام از یکی از زن های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمده است که می گوید: پیامبر قرآن مجسم بوده است؛ «خلقه القرآن»

استاد جعفرپور خاطرنشان کرد: می تواند انسان قرآن مجسم باشد و عامل به اوامر و ترک کننده نسبت به نواهی آیات قرآن کریم باشد.

/270/260/21/