استاد محسن احمد آخوندی از اساتید حوزه علمیه قم و از نوادگان مرحوم علامه امینی اعلی الله مقامه الشریف در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به بیان برخی از ابعاد زندگانی آن عالم بزگوار پرداخت.

این استاد حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: نام علامه امینی در کنار نام غدیر همواره زنده است. همه کسانی که می خواهند در مورد غدیر سخنی و بحثی و گفتگویی داشته باشند، به این کتاب گرانسنگ و سترگ جهان تشیع، به نام «الغدیر» مراجعه می کنند.

وی افزود: کتاب الغدیر حاصل تلاش های یک بزرگ مرد عاشقی است که 40 سال از عمر خود را در جستجو در اسناد خطّی در کتابخانه های مختلف عراق، ایران، هندوستان، سوریه و ترکیه سپری کرده است. این کلمه «عاشق» که به کار بردم، واقعا همه کسانی که علامه را از نزدیک دیده باشند و یا همه کسانی که دل به کتاب او داده باشند، می دانند و می توانند شهادت بدهند که این مرد، واقعا عاشقی بود که روز و شب نمی شناخت. گرما و سرما نمی شناخت، برای اینکه احیا کند و این جریان ولایت و داستان غدیر خم را از مظلومیت در بیاورد و غبارها را از چهره آن بزداید.

استاد احمد آخوندی خاطرنشان کرد: قبل از آنکه با الغدیر آشنا بشویم، در میان نوشته ها با کلماتی مواجه هستیم که نشانه تردید در اصل جریان غدیر است. مانند کسی که می گوید: «اصلا هیچ حدیث موثقی در زمینه غدیر وجود ندارد!»

ابن تیمیه گفت: «حدیث غدیر بدون شک دروغ است»

ابن حزم می گوید: هیچ فرد موثقی آن را روایت نکرده است»

دیگری گفته است: «اصلا علی در جریان غدیر شرکت نداشته است که پیامبر بخواهد او را به امامت و ولایت نصب کند.»

ابراهیم اسود می گوید: «غدیر یک جریان تاریخی که شیعه از آن نام می برد، نیست؛ غدیر یکی از جنگ های معروف پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم است»

وی اضافه نمود: اگر چه این نوشته ها زیاد نبوده است، اما گاه گاه از زبان عده ای سر می زد و تردیدها در مورد غدیر وجود داشت؛ این تردیدها سبب شده بود که مرحوم علامه امینی عمری را بگذارد تا آنچه که از تردیدها در این زمینه ممکن است برای کسی وجود داشته باشد، این تردیدها را کنار بگذارد و بتواند چهره این واقعه تاریخی را خیلی واضح به همه جهانیان عرضه کند. و برای این کار به سمت نسخه های خطی که در کتابخانه های مختلف وجود داشت، به سمت آن حرکت می کند.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: علامه امینی کتابخانه به کتابخانه را مورد بررسی قرار می داد. از این رو کتابخانه های نجف را مورد مطالعه قرار می دهد.

وی افزود: فرزندشان آشیخ رضا امینی، از جمله کسانی است که شرح زندگانی علامه امینی را بیان کرده است؛ متأسفانه چاپ های دیگری که از الغدیر است، خیلی از مقدمات در آن وجود ندارد. در چاپ چهارم کتاب الغدیر مقدمه ای وجود دارد که در بیش از 100 صفحه شرح حال مرحوم علامه امینی را بیان کرده است.

استاد احمد آخوندی خاطرنشان کرد: در آن مقدمه آمده است در نجف اشرف، کتابخانه هایی مانند کتابخانه حسینیه شوشتری ها، کتابخانه سید جعفر بحرالعلوم، کتابخانه آشیخ محمد حسین کاشف الغطاء، کتابخانه محمد صادق بحرالعلوم، کتابخانه شیخ محمد بن طاهر سمّاوی و کتابخانه شیخ محمدرضا فرج الله نجفی در نجف مورد مطالعه ایشان قرار می  گیرد.

وی اضافه نمود: کتابخانه حسینیه شوشتری ها چون در فضای حسینیه تأسیس شده بود و امکان اینکه مرحوم علامه بهره مندی بیشتری از این کتابخانه داشته باشد و در شب ها هم از آنجا استفاده کند، ایشان شب ها می رفت و به متصدی کتابخانه می گفت در را به روی من ببند و من همینجا هستم.» ایشان شب تا به صبح مشغول به مطالعه بود و کتابخانه حسینیه را مورد مطالعه قرار می دهد.

این نوه علامه امینی افزود: وقتی کتابخانه های نجف مورد مطالعه علامه امینی قرار گرفت، علامه امینی به کتابخانه های کربلا رجوع کرد و کتابخانه شیخ عبدالحسین طهرانی، کتابخانه مرحوم شیخ محسن عبدالحبّ مطالعه می کند و از آنجا به کتابخانه های در شهرهای کاظمین و سامرا و بغداد و بصره مراجعه کرد؛ کتابخانه هایی مانند سید حسن صدر کاظمی و حاج حسن کبّه و شیخ محمدرضا شارچی و کتابخانه های دیگر را مورد مطالعه قرار می دهد.

وی افزود:  وقتی بررسی کتابخانه های عراق تمام می شود، به کتابخانه های ایران مراجعه می کند و در ایران با کتابخانه های متعددی آشنا است؛ کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد، کتابخانه مجلس شورای ملی در تهران، کتابخانه حاج حسین ملک، کتابخانه سپهسالار در تهران، کتابخانه ملی، کتابخانه آیت الله بروجردی در بروجرد، کتابخانه شیخ سردار کابلی در کرمانشاه از جمله این کتابخانه ها است.

استاد احمد آخوندی خاطرنشان کرد: وقتی این کتابخانه ها مورد بررسی قرار می گیرد، ایشان در سال 1380 هجری قمری ایشان راهی دیار هندوستان می شوند؛ در آنجا معروف است که ایشان 4 ماه سپری می کنند و وقتی از ایشان سؤال می کنند که آب و هوای آنجا چگونه بود، می گویند: حالا که شما از گرمای آنجا سخن گفتید، در ذهنم گرما و سرما آمد.

وی اضافه نمود: ایشان در این عالم نبود؛ در عالمی که سیر می کرد و عشقی که به امیرالمؤمنین علیه السلام داشت، چیز دیگری بود؛ شهرهای متعددی را در هندوستان سر می زنند؛ لاکنهو، محمودآباد، علی گره، رامپور، پنته، حیدرآباد، و به طور کلی 16 کتابخانه را در هندوستان مورد مطالعه قرار می دهد و 9 کتاب را مورد استنساخ قرار می دهد.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: همت بالای مرحوم علامه امینی به این صورت بود که بتواند از نسخه های خطی و قدیمی استفاده کند. ایشان به آسیبی رسیده بودند که «دست بردن در نسخه ها» و «تحریف در چاپ های متعدد» بوده است. از این رو ایشان همت کردند که بتوانند نسخه مطمئنی را دسترسی پیدا کنند. و از این رو زحمت طول سفر را بر خود هموار کردند تا بتونند از نسخه های خطی استفاده کنند.

وی افزود: در هندوستان با کتابخانه های خطی روبرو شد که بسیار قدیمی است و چه بسا علمای اهل تسنن هم با آنها آشنا نبوده است. آن کتاب هایی که برای الغدیر مناسب بوده است و هم برای اینکه به اهل سنت معرفی کند که شما چنین عالمانی داشته اید که در چنین قرنی زندگی می کرد و چنین کتابی دارد، از این رو در کتاب الغدیر کتاب دیگری را تألیف می کند که به عنوان منابع بعدی جلدهایی که هنوز چاپ نشده است. «ثمرات الاسفار» را به عنوان تکمله الغدیر چاپ کرده است. البته به عنوان تکمله نیست؛ منابعی است که بنا بوده است مرحوم علامه امینی در مجلدات بعدی الغدیر که هنوز چاپ نشده است، به آن منابع رجوع کند.

استاد احمد آخوندی خاطرنشان کرد: الغدیر 20 جلد می شود و اکنون 11 جلد آن چاپ شده است؛ آن منابعی که مأخذ ایشان بوده است و در دسترس همه نبوده است، آن بخش هایی که می خواست استفاده کند، در کتاب «ثمرات الاسفار» آورده است.

نوه علامه امینی در ادامه بیان کرد: کتاب ثمرات الاسفار در این سفر به هندوستان، بخشی از این کتاب به آن تعلق دارد و هم سفری که به سوریه دارند و در سوریه هم با منابع خطی مواجه می شوند و این منابع و کتاب ها برای دیگران آشنا نیست و هنوز چاپ شده باشد و اهل سنت هم با آن آشنا نباشد. از این رو کاری که انجام داد، کار عظیمی است که جهان اسلام را با یک کتاب ها و منابعی آشنا می کند که خودشان آشنا نیستند و به صفحاتی استناد می کند که آن صفحات را در ثمرات الاسفار آورده است.

وی افزود: مرحوم علامه امینی بسیار تلاش دارد که گرد غباری بر جریان غدیر نماند و به حق می توان گفت که الغدیر شناسنامه یک شیعه در باورهایش است. آنچه که شیعه باور دارد و آنچه که به آن ایمان دارد را می تواند به کتاب و سنت قطعی مستند بکنیم؛ یعنی مأخذ ما و مستند شیعه در باوری که دارد و اعتقادی که دارد، خاستگاه اندیشه های شیعه جز کتاب و سنت قطعی چیز دیگری نیست. یک سبقه مذهبی نیست که در طول زمان ایجاد شده باشد و به کسان دیگری مستند بشوند. جز کتاب الهی و جز سنت قطعی ما چیز دیگری نمی بینیم.

استاد احمد آخوندی خاطرنشان کرد: علامه امینی 3 آیه را به عنوان مستند الهی از آیات قرآن برای جریان الغدیر مطرح می کند؛ «آیه تبلیغ، آیه اکمال دین، و آیه اذا سأل سائل بعذاب واقع در سوره معارج» را بیان می کند.

وی اضافه نمود: مستند دیگری که برای مرحوم علامه خیلی اهمیت دارد که به جهان اسلام معرفی کند، آن است ما در روایات و احادیثی که بیانگر واقعه غدیر هستند، تا به قطع و یقین و اطمینان نرسیده باشیم، به آن گردن ننهادیم. سنت قطعی است که این را گواهی می دهد.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: یکی از ویژگی های مرحوم علامه این است که برای اینکه بتواند قطعی بودن این سنت را استفاده کند، از شیوه های مختلفی استفاده کرده است؛ شیوه های او مخصوص به خود او است؛ ما نداریم کسانی مثل علامه یک واقعه را از گونه های مختلف بررسی کرده باشد.

وی افزود: ایشان از یک طرف دنبال آن است که صحت حدیث را مورد بررسی قرار بدهد؛ یعنی اگر کسی این حدیث را به عنوان حدیث متواتر هم قبول نداشته باشد، اما با  روایات صحیح السند قانع بشود، این کار را می کند. بابی را باز می کند که از راه وثاقت را پیش می گیرد. حداقل 30 سند قطعی و یقینی و صحیح السند را برای جریان الغدیر ارائه می دهد.

استاد احمد آخوندی خاطرنشان کرد: اگر کسی به کثرت نقل توجه داشت، از این رو نیز تلاش کرد تا اثبات کند. کثرت نقل از سوی ناقلان اگر به اندازه ای زیاد بشود که زمینه شک را برطرف بکند و همه تردیدها را کنار بزند، می تواند به عنوان یک مأخذ مدّ نظر قرار بگیرد. از این رو  علامه امینی این راه را نیز پیش می گیرد. می گوید کدام جریان را مانند جریان غدیر داریم که 110 صحابی با گرایش های مختلف و با مذاهب مختلف و علقه ها و وابستگی های مختلف آن را روایت کرده باشند. 110 صحابی که در میان آنها ابوبکر، عمر، عایشه، خالد بن ولید، سعد بن ابی وقاص، عبدالله بن عمر، طلحه و زبیر نیز هستند. عشره مبشره، بالکل این حدیث را نقل کرده اند.

وی اضافه نمود: علامه امینی جریان غدیر را اینگونه مستند می کند به 110 صحابه و نسبت به تابعین، ایشان 80 تابعین را معرفی می کند که جریان واقعه غدیر را نقل کرده اند و اینها را به ترتیب حروف الفبا آورده است که با ابوهریره شروع می کند و با یعلب بن مرّه ختم می کند.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: بعد از صحابه و تابعین، راوایان و عالمانی که روایت کردند و این روایت را بیان کرده اند، کتابی داشتند و دنبال روایت بودند، ایشان 360 عالم را به عنوان کسانی که راویان جریان غدیر هستند، به عنوان طبقات الرواة من العلماء مطرح می کند، به ترتیب زمان وفات آنها که از قرن دوم شروع می کند تا عالمانی که در قرن چهاردهم زیست می کنند.

وی افزود: راه دیگری که مرحوم علامه طی می کند، غیر از آنکه از راه 110 صحابه، 80 تابعین و 360 عالم را نقل می کند، ما کتاب هایی را می بینیم که در خصوص جریان غدیر است که نگاشته شده است؛ هر کدام طرق متفاوت و مختلفی را برای اثبات جریان غدیر مطرح کرده اند؛ از جمله:

احمد بن حنبل 40 سند نقل می کند

ابن جریر طبری بیش از 70 سند نقل می کند

ابن عقده 105 سند می آورد

ابوسعید سجستانی 120 سند برای این مطلب نقل می کند.

وی افزود: ایشان توجه می کند برخی از کسانی که جریان غدیر را بیان کردند، از کسانی هستند که بخاری و مسلم به آنها الطفات دارد؛ یعنی اساتید بخاری و مسلم هستند و مورد اعتماد مسلم و بخاری هستند.

استاد احمد آخوندی در ادامه بیان کرد: راه دیگری که علامه امینی طی می کند، این است که جریان غدیر یک حادثه زنده در اذهان مسلمان ها بوده است و در مناشدات و مناظرات و احتجاجات خود، به آن استناد کرده اند.

وی اضافه نمود: امیر مؤمنان علیه السلام در جای های متعدد، این را مطرح کردند. در یوم الرحبه بیش از دویست نفر در مسجد حضور داشتند؛ حضرت قسم می دهند کسانی که در غدیر بودند که حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من کنت مولاه فهذا علیّ مولاه» بلند بشوند و شهادت بدهند. در برخی روایات دارد که 30 نفر بلند شدند؛ در برخی روایات کمتر نقل شده است و برخی بیشتر. گاهی حضرت می دیدند کسانی مانند زید بن ارقم هستند که بلند نمی شوند و شهادت نمی دهند؛ به او می گویند: «آیا تو در آن جریان نبودی؟» دارد که حضرت نفرین کردند برخی از کسانی که بودند و شهادت ندادند؛ نفرین کردند که «به بلایی دچار بشوی که نتوانی آن مرض را از دیگران پنهان کنی.» و همین امر هم صورت گرفت.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: چون موضوع این روایت، ولایت است و حاکمان دینی است و مرجعیت دینی در اختیار امیرالمؤمنین قرار گرفته، یک امری نیست که مردم از آن بیگانه باشند و فقط در کتاب ها باشد؛ یک امر زنده است؛ و همین امر، باعث شد که در ادبیات جامعه نیز نفوذ بکند.

وی افزود: علامه امینی از این امر استفاده کرده است؛ جریان غدیر آنقدر فرهنگ عمومی جامعه را متأثر کرد که در زبان شعر به صورت ابیات خودش را ظاهر می کند و ورد زبان افراد  می شود و به شعر گفتن اقدام می کنند. می دانیم که شعر و ادبیات یک جامعه انعکاس دهنده فرهنگ یک جامعه و اندیشه های یک جامعه و باورهای یک جامعه است؛ اگر باور به غدیر یک باور مسلمی نبود و یک جریان قطعی نبود، چگونه در میان شعرا به صورت شعر در آمد؟ از این رو مرحوم علامه شروع می کند از جریان غدیر در شعر استفاده کرده اند، یاد می کند، از اولین شاعر که حسّان بن ثابت است شروع می کند؛ همان شاعری که در حضور پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شعر سروده است.

حسّان بن ثابت در حضور انبوهی از جمعیت مسلمین در روز غدیر خم اینگونه سرود:

1ـ یُنادیهمُ یومَ الغدیرِ نبیُّهمْ *** بخمٍّ و اسْمَعْ بالرسولِ مُنادیا

2- فقال فمن مولاکمُ ونبیُّکمْ *** فقالوا ولم یُبدوا هناک التعامیا

3- إلهُکَ مولانا وأنتَ نبیُّنا *** و لم تَلْقَ منّا فی الولایةِ عاصیا

4- قال له قم یا علیُّ فإنّنی *** رضیتُکَ من بعدی إماماً و هادیا

5- فمن کنتُ مولاهُ فهذا ولیُّهُ *** فکونوا له أتباع صدق موالیا

6- هناک دعا اللّهمَّ والِ ولیَّهُ *** و کن لِلّذی عادى علیّاً معادیا

(1 ـ پیامبرِ مسلمانان، روز غدیر در وادى خم به آنان ندا داد، به نداى رسول خدا گوش فرا دهید.

 2 ـ پس فرمود: چه کسى مولا و نبى شما است؟ ایشان نیز هیچ یک حقّ را انکار نکردند و به صراحت پاسخ دادند:

 3 ـ مولاى ما همان خداى توست و تو پیامبر ما هستى، و تو در فرمانبرى ما تا کنون هیچ عصیانى ندیده اى.

 4 ـ پس پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) به على(علیه السلام) فرمود: اى على برخیز! من از اینکه تو امام و هادى پس از من باشى خرسندم.

 5 ـ پس هر که من مولاى اویم، این (على) مولاى اوست و بر شما است که پیرو راستین او باشید.

 6 ـ آنجا بود که پیامبر دعا کرد: خداوندا! دوست بدار دوستدارش را، و آن را که با على دشمنى کند دشمن بدار).

استاد احمد آخوندی خاطرنشان کرد: حسان بن ثابت که در اینجا جریان غدیر را در حضور پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل می کند، می گوید: اگر تو به ولایت رسیدی، یک امر تازه ای برای ما نیست؛ یعنی سابقه داری؛ جریان خیبر را در همین شعر مطرح کرده است؛ علی جان تو جریان خیبر را در سابقه خود داری؛ آیه «أفمن کان مؤمنا کمن کان فاسقا در مورد تو است»

وی افزود: علامه امینی رحمت الله علیه این کار را انجام می دهند و تمامی راه هایی که برای اثبات این واقعه وجود دارد، طی می کند؛ اگر چه هر کدام از این راه ها از دیگری کفایت می کرد، اما می خواهد هیچ زمینه غباری در این واقعه نماند؛ از این جهت است که می بینیم بعد از نگاشته شدن الغدیر و طرح این کتاب در  صفحات اول روزنامه های آن زمان مطرح می شود. در زمان حیات خود مؤلف هم تأثیرگزار بوده است.

این نوه علامه امینی رضوان الله تعالی علیه در ادامه بیان کرد: تغریض های فراوانی بر کتاب الغدیر نگاشته شده است؛ 82 تقریض بر آن نگاشته شده که 25 تا از آنها به صورت منظوم است.

وی اضافه نمود: یکی از ویژگی های علامه امینی ادبیات ایشان است؛ این کتاب را در قالب یک الفاظ بسیار زیبا جمع کرده است؛ خودش یک ادیب بوده است؛ در یکی از این تقریض ها آمده است: «شما احیاگر ادب عرب هستید» کتابی که می خواهد به شعر بپردازد و به ادبیات جامعه اهمیت بدهد، اگر خودش این پشتوانه ادبی را نداشته باشد، نمی تواند موقفق باشد. از این رو یکی از پشتوانه های علامه ادبیات قوی ایشان بوده است.

استاد  محسن احمد آخوندی خاطرنشان کرد: این امر نسبت به اثبات این جریان و اینکه گفتیم الغدیر شناسنامه یک شیعه در باورهای اوست و اینکه اندیشه شیعه و غدیر پشتوانه اش کتاب و سنت قطعی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است.

/270/260/20/