استاد ربانی بیرجندی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «آشنایی با تفاسیر روایی شیعه و اهل سنت» پرداخت.

این استاد درس خارج حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: در میان نوشته های عالمان شیعی، نخستین تسیر روایی که می توان در حال حاضر به آن مراجعه کرد، تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام است؛ اما علما بر اساس این تفسیر سیر نکردند؛ یعنی اگر چه از آن روایت نقل کرده اند، اما آن را به عنوان یک کتاب متقن بدانند، اینگونه نیست. شک دارند که آیا کسی که این روایات را از امام حسن عسکری علیه السلام نقل و جمع آوری کرد، آیا همه را از خود حضرت نقل کرده است و یا اینکه خودش هم در آن چیزی را اضافه نموده است.

وی افزود: مرحوم آیت الله محمد هادی معرفت از شخصیت هایی است که به شدت این تفسیر را مورد انتقاد قرار داده است؛ وی در کتاب «صیانة القرآن من التحریف» مدعی شده است که تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام مستند علمی ندارد. و نمی شود بر پایه این کتاب سیر کرد و روایات این کتاب را پذیرفت؛ مخصوصا بخشی از روایات وجود دارد که ما نسبت به آنها تشکیک داریم.؛ مثلا چند روایت است که دلالت بر تحریف قرآن دارد؛ چند روایت است که با اعتقادات مذهب امامیه ناسازگار است.

استاد ربانی بیرجندی خاطرنشان کرد: مجموعا باید توجه داشت که این تفسیر روایی به وسیله بعضی محدثان شیعه مانند محدث نوری مورد توجه قرار گرفته است؛ اما علمای محقق و مدقق، مانند شیخ حرّ عاملی به این کتاب توجه نکرده اند.

وی اضافه نمود: در ابتدای کتاب تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام بیان شده است که حضرت، این روایات را برای شاگردانشان در شهر سامرا املا کرده اند.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: مهمترین انتقادی که مرحوم آیت الله معرفت نسبت به این کتاب دارد، وجود روایات دالّ بر تحریف قرآن است. از این رو این کتاب را نمی پذیرد.

وی افزود: کتاب روایی دیگری که در میان شیعه وجود دارد، «تفسیر عیاشی» است که تألیف محمد بن مسعود عیاشی سمرقندی است. وی از اکابر شیعه و استاد محمد بن عمر کشی بوده است. کتاب اختیار معرفة الرجال مرحوم کشی که به وسیله شیخ طوسی تهذیب و تصحیح شد و به عنوان اختیار معرفة الرجال باقی ماند؛ چون نام اصلی کتاب «معرفة الناقلین» بود. محمد بن عمر کشی بیشتر روایاتش را از استادش محمد بن مسعود عیاشی سمرقندی نقل می کند.

استاد ربانی بیرجندی در ادامه بیان کرد: من الآن کتاب رجال نجاشی را در دست دارم؛ محمد بن مسعود عیاشی از شخصیت های باعظمت بوده است و مرحوم نجاشی از او به عظمت یاد می کند و تجلیل می نماید. می گوید: این عالم، ابتدا از علمای سنی بود؛ بعد مستبصر شد.

وی اضافه نمود: کسانی مانند زراره و محمد بن مسعود عیاشی که قبلا سنی بودند و بعد  شیعه شدند، عالمان بسیار زبردستی هستند؛ چون فقه و علم اهل سنت را در اختیار داشتند؛ و چون اینچنین بود، به خوبی توانستند آنچه را که امام معصوم علیه السلام بفرماید را دقیق درک کنند.

این استاد درس خارج حوزه علمیه قم اضافه نمود: در صفحه 350 رجال نجاشی، شماره 964، محمد بن مسعود بن محمد بن عیاش سلمی سمرقندی را بیان می کند. او را ثقه و صدوق معرفی می کند و می گوید:  از بزرگان این طائفه بود که البته از ضعیفان هم بسیار نقل می کرد. در اول امرش سنی بود و بسیار هم حدیث اهل عامه را شنیده است؛ و حدیث اهل سنت را هم زیاد نقل کرده است؛ بعد از آن در سنّ جوانی شیعه و مستبصر شد و اصحاب علی بن حسن فضال شیعه و طیالسی سنی شنیده است. همین طور از شیوخ مختلف کوفه و بغداد و قم و .. بهره برده است. مرحوم عیاشی سمرقندی در علم و حدیث ترکه پدرش را انفاق کرد.

وی افزود: در عبارت، «سائرها» آمده است؛ «سائر» را ابن اثیر در النهایه توضیح می دهد و می گوید: سائر از سؤر به معنای باقیماانده است؛ اما در بعضی استعمالات، به معنای «تمام» به کار می رود. در کتاب لمعه دمشیه به معنای «تمام» گرفته است؛ از این رو شهید ثانی در ذیل آن، به مرحوم شهید اول مناقشه می کند که «سائر» به معنای «بقیه» است؛ شما چرا به معنای تمام گرفتی. در لغت های قدیمی به معنای تمام هم آمده است. از جمله کسانی که بیشتر در رجال نجاشی کلمه «سائر» را به معنای تمام استعمال کرده اند، مرحوم نجاشی است. می گوید: « أنفق أبو النضر على العلم و الحديث تركة أبيه سائرها»

استاد ربانی در ادامه به متن آن اشاره نمود:

«944 محمد بن مسعود بن محمد بن عياش السلمي السمرقندي‌: أبو النضر المعروف بالعياشي، ثقة، صدوق، عين من عيون هذه الطائفة، و كان يروي عن الضعفاء كثيرا. و كان في أول أمره عامي المذهب، و سمع حديث العامة، فأكثر منه ثم تبصر و عاد إلينا، و كان حديث السن، سمع أصحاب علي بن الحسن بن فضال و عبد الله بن محمد بن خالد الطيالسي‌‌ و جماعة من شيوخ الكوفيين و البغداديين و القميين

قال أبو عبد الله الحسين بن عبيد الله: سمعت القاضي أبا الحسن علي بن محمد قال لنا أبو جعفر الزاهد: أنفق أبو النضر على العلم و الحديث تركة أبيه سائرها، و كانت ثلاثمائة ألف دينار، و كانت داره كالمسجد بين ناسخ أو مقابل أو قارئ أو معلق مملوءة من الناس. و صنف أبو النضر كتبا، منها: كتاب التفسير، كتاب الصلاة، كتاب الصوم، كتاب الطهارات الكبير، كتاب مختصر الصلاة، كتاب مختصر الصوم، كتاب الجنائز الكبير، كتاب مختصر الجنائز، ....» (نجاشى، ابو الحسن، احمد بن على، رجال النجاشي - فهرست أسماء مصنفي الشيعة، در يك جلد، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، قم - ايران، 1407 ه‍ ق، ص: 350) و در ادامه بیش از دو صفحه کتاب هایش را نام می برد.

استاد ربانی بیرجندی در ادامه خاطرنشان کرد: مرحوم نجاشی یک تعبیری هم در باب منزلش دارد «و کان مرتعا للشیعه» شاگردش محمد بن عمر کشی است؛ در شماره 1018 آورده است:

«1018 محمد بن عمر بن عبد العزيز الكشي أبو عمرو‌، كان ثقة، عينا، و روى عن الضعفاء كثيرا و صحب العياشي و أخذ عنه و تخرّج عليه (یعنی به دست او ملا و دانشمند شد؛ مثلا الآن می گویند: فلانی خِرّیج کلّیّة آداب بغداد؛ یعنی فلانی تحصیل کرده آنجا است)  و في داره التي كانت مرتعا للشيعة و أهل العلم. له كتاب الرجال كثير العلم، و فيه أغلاط كثيرة. أخبرنا أحمد بن علي بن نوح و غيره، عن جعفر بن محمد، عنه بكتابه»

وی افزود: در عبارت آمده است: «التی کانت مرتعا للشیعه و اهل العلم»؛ در روایت هم آمده است: «ارتعوا العلم»؛ میش وقتی به مزرعه رسید، می خورد و می خورد و می خورد؛ اما بز اینگونه نیست و از این طرف به آن طرف می رود.

استاد ربانی بیرجندی خاطرنشان کرد: ملاحظه می فرمایید عیاشی سمرقندی از علمای والا بوده است؛ ما سال زیستن ایشان را دقیق نمی دانیم؛ اما از طبقه اساتید مرحوم کلینی بوده است؛ یعنی در طبقه قبل از کلینی اعلی الله مقامه بوده است و می دانیم که وفات مرحوم کلینی ثقه الاسلام در 329 هجری قمری بوده است. و علی بن بابویه قمی، پدر شیخ صدوق هم در همین سال فوت کرد. مرحوم محمد بن حسن الولید استاد شیخ صدوق هم در همین سال فوت کرد؛ اما عیاشی در یک طبقه قبل تر و در طبقه علی بن ابراهیم بوده است.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: علی بن ابراهیم قمی صاحب تفسیر قمی است و به احتمال قوی در سال 311 هجری قمری از دنیا رفته است. مرحوم علامه مجلسی در مقدمه بحار الانوار درباره بسیاری از کتاب ها نکاتی زیبا در فن کتابشناسی دارد؛ از جمله درباره تفسیر عیاشی بیان کرده است که مصنف این تفسیر را با سند آورده است. اما نسخه بردار  آمده و سندها را حذف کرده است. مؤلف تمام اسناد این روایات را آورده است؛ اما ما به علت اینکه کتاب مختصر بشود، حذف کردیم. علامه مجلسی می گوید اگر به ما خبر نمی داد، خیانتش کمتر بود. چون فکر می کردیم مصنف بوده که سند را نیاورده است.

وی افزود: تفسیر عیاشی در 3 جلد توسط استاد سید هاشم رسولی محلاتی تصحیح شد و کتابفروشی اسلامیه در حدود 70 سال پیش آن را چاپ کرده است و از علامه طباطبایی هم مقدمه ای در باب روایات دارد.

استاد ربانی بیرجندی در ادامه بیان کرد: در میان علمای شیعه تفسیر عیاشی دومین کتاب تفسیری روایی بوده است. تفسیر عیاشی کامل نیست؛ و در حوادث روزگار بخشی از آن از بین رفته است. عیاشی مرد بزرگی بود و در طبقه قدمای ما بوده و از علمای برجسته و از طبقه راویان حدیث است و از جایگاه بالایی برخوردار است.

وی اضافه نمود: باید به علی بن ابراهیم قمی اشاره کنیم؛ شخصیتی که استادِ ثقة الاسلام کلینی است. کلینی به قول مرحوم شیخ طوسی 328 و به قول نجاشی در 329 فوت کرده است؛ همه جا قول نجاشی بیشتر شهرت دارد؛ ولی در اینجا قول شیخ طوسی بیشتر جا افتاده است.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: نجاشی از علی بن ابراهیم در کتاب خود یاد کرده است و در باب او تعبیرات جالبی آورد: «ثقة خبیر بالحدیث بصیر بالحدیث ...» علی بن ابراهیم را شخصیت دانشمندی یاد کرده است؛ مرحوم کلینی بیشترین روایات کافی را از ایشان و او هم از پدرش ابراهیم بن هاشم نقل می کند. کافی حدود 16000 روایت دارد که قریب 7000 روایت را از علی بن ابراهیم قمی نقل می کند.

وی افزود: ابراهیم بن هاشم کسی است که نجاشی درباره او می نویسد: «اول من نقل حدیث الکوفیین الی قم» اولین کسی که حدیث کوفیین را به قم آورد، ابراهیم بن هاشم بود. مرحوم علی بن ابراهیم بیشترین  روایات را از او نقل می کند و بیشترین روایات کافی کلینی نیز از علی بن ابراهیم بن هاشم قمی است. کنیه او ابوالحسن قمی است.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در صفحه 260 از کتاب نجاشی می خوانیم:

« 680 علي بن إبراهيم بن هاشم أبو الحسن القمي‌، ثقة في الحديث، ثبت، معتمد، صحيح المذهب، سمع فأكثر (و أكثر)، و صنف كتبا و أضرّ في وسط عمره. (اگر از یک چشم نابینا شوند، اعور، و اگر از دو چشم نابینا شوند، أضر» می گویند) و له كتاب التفسير، كتاب الناسخ و المنسوخ، كتاب قرب الإسناد، كتاب الشرائع، كتاب الحيض، كتاب التوحيد و الشرك، كتاب فضائل أمير المؤمنين عليه السلام، كتاب المغازي، كتاب الأنبياء، رسالة في معنى هشام و يونس، جوابات مسائل سأله عنها محمد بن بلال، كتاب يعرف بالمشذر، و الله أعلم أنه مضاف إليه. أخبرنا محمد بن محمد و غيره، عن الحسن بن حمزة بن علي بن عبد الله قال: كتب إليّ علي بن إبراهيم بإجازة سائر حديثه و كتبه»

وی افزود: بسیاری از علما همچون شیخ حرّ عاملی این تفسیر را پذیرفته اند مرحوم علی بن ابراهیم قمی در  مقدمه کتاب یادآور می شود که ما این روایات کتاب را از ثقات اصحابمان گرفته ایم. « و نحن ذاکرون فی هذا الکتاب ما رواه من ثقات اصحابنا»؛ این کلام، قاعده ای رجالی را به دنبال دارد؛ هر راوی که در سلسله تفسیر قمی است. شیخ حرّ عاملی، شیخ عبدالله مامقانی در تنقیح المقال (1353)، مرحوم علامه تستری صاحب قاموس الرجال نیز به این قاعده اهمیت می دهد.

وی افزود: مرحوم مامقانی در توثیق ابراهیم بن هاشم 11 دلیل را بیان می کند؛ چون ابراهیم بن هاشم در رجال نجاشی و در الفهرست شیخ طوسی به لفظ «ثقة»، توثیق صریح نشده است؛ از این رو علمای رجال به دنبال ثقه می گردند؛ فقط مرحوم نجاشی فرمود: «اول من روا حدیث الکوفیین بقم هو» و مرحوم شیخ طوسی «هو» را در اول جمله بیان کرده است: «هو اول نم روا حدیث الکوفیین بقم»

استاد ربانی بیرجندی خاطرنشان کرد: درباره ابراهیم بن هاشم، ثقه نیامده است؛ و علما با قرائن پی به وثاقت ایشان برده اند؛ آیت الله العظمی خویی با آن سختگیری شان در رجال، 3 قرینه بر توثیق ابراهیم بن هاشم آورده است؛ مرحوم مامقانی 11 قرینه آورده است؛ ما در دانش علم حدیث، 15 قرینه آوردیم.

وی اضافه نمود: یکی از قرائن مهم آن است که مرحوم تستری می گوید: مصنف امور گوناگونی را در توثیق ابراهیم بن هاشم گردآوری کرده است که از همه مهمتر، در سلسله سند تفسیر علی بن ابراهیم قمی است، کافی است. و ابراهیم بن هاشم ثقه است.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: علما کتاب تفسیر علی بن ابراهیم قمی را یک معیار و یک قاعده عمومی و مبنا برای توثیق راوایان قرار دادند.

/270/260/20/