به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، استاد احمد واعظی،رئیس دفتر تبلیغات اسلامی و عضو شورای انقلاب فرهنگی در چهارمین نشست تخصصی «فصل تحول» در جامعه‌الزهرا(س) که با موضوع «گفتمان دولت سیزدهم، عدالت و معنویت» برگزار شد، با اشاره به تاثیر عدالت بر معنویت گفت: هرچه بی عدالتی و فقر و فساد و ناهنجاری های مناسباتی در بستر جامعه بیشتر باشد پژواک آن در ازدیاد ناهنجاری های معنوی خواهد بود. شکل طبیعی گسترش فقر، دورن انسان ها را به لحاظ جهت گیری معنوی مخدوش می کند.

واعظی گفت: عدالت و معنویت از دو جهت قابل بحث است. یکی تاثیر معنویت بر عدالت و بالعکس. شهید مطهری در اواخر عمر خود در سخنرانی هایی که در مسجد فرشته تهران داشتند فرمودند: برخی متاسفانه صرفا بر روی عدالت تکیه می کنند و تصور می کنند بدون معنویت عدالت امکان پذیر است. شهید مطهری می گوید استقرار عدالت به لحاظ مضمونی و محتوایی بدون معنویت امکان‌پذیر نیست. ایشان می گوید بدون بال معنویت از بال عدالت کاری ساخته نیست. و این تعبیر نیز نشان می دهد عدالت ممکن است مستقر شود اما بدون معنویت کاری از آن ساخته نیست.

عضو شورای انقلاب فرهنگی  ادامه داد: این دو جمله کلیدی شهید مطهری تاثیر معنویت بر عدالت را نشان می دهد اما بحث، ضلع دیگری به نام تاثیر عدالت بر معنویت دارد.

واعظی گفت: آیا معنویت در عدالت دخیل است؟ آیا معنویت، دخالت محتوایی و مضمونی در عدالت دارد؟ عدالت چه به لحاظ مفهومی و چه به لحاظ درون مایه، ربطی به معنویت ندارد. یعنی معنویت برون مرزی محتوایی و مضمونی عدالت است. یعنی معنویت و عدالت دو مقوله هستند. وقتی از عدالت بحث می کنیم، معنویت و عناصر معنوی و اخلاقی در مضمون و محتوای عدالت نیست. اگر بحثهای مربوط به عدالت را به مباحثی درباره چیستی و چرایی و چگونگی عدالت تقسیم کنیم، معنویت داخل در بحث چیستی عدالت نیست.

وی افزود: در بحث چرایی نیز دو بحث مهم داریم؛ بحث اینکه ضرورت‌بخش عدالت چیست و چرا عدالت ضرورت دارد؟ در عالم اندیشه و مکاتب سیاسی نظریه هایی وجود دارد که به عدالت اجتماعی بها نمی دهند. نولیبرال ها عنایتی به عدالت اجتماعی ندارند و بیشتر روی آزادی متمرکز هستند. و بحث دیگر، در چرایی عدالت منشا ارزشمندی آن است. بحث های جدی وجود دارد که چرا عدالت ارزشمند است و جنس آن چیست؟ ارزشمندی حقوقی یا سیاسی؟ قالب متفکران عدالت را ارزش اخلاقی می دانند. اما برخی آن را اخلاقی نمی دانند و آن را ارزش سیاسی می دانند. یعنی چون عدالت کارکرد سیاسی مثبت دارد ارزشمند است. برخی از متفکران غربی نیز برای عدالت کارکرد حقوقی قائل هستند. در این بحث ها نیز معنویت نقشی ندارد.

این استاد حوزه ادامه داد: در بحث چگونگی عدالت، رد پای معنویت پیدا می شود. اصولا امور اجتماعی از جمله عدالت اجتماعی، فرهنگ پیچ هستند. یعنی عنصر فرهنگ در آن ایفای نقش می کند. مدافعان عدالت اجتماعی نظریه ای را ارائه می کنند که نظم اجتماعی موجود عادلانه شود. فرهنگ در استقرار یک طرح کلان اجتماعی و برهم زدن وضع موجود به سمت وضع مطلوب دخیل است. یعنی فرهنگ این تغییر باید ایجاد شود. و اگر جامعه ای به لحاظ فرهنگی آماده تغییر اجتماعی باشد، این تغییر راحت تر رخ می دهد و اگر جامعه پذیرا نباشد، تغییر به سختی رخ می دهد.

انسان معنویت گرا به لحاظ رفتاری با انسان غیرمعنویت گرا متفاوت می شود

واعظی گفت: تعریف معنویت دشوار است. ما انواع و اقسام رویکردهای معنویتی را داریم و با اقسام قرائت های معنوی روبرو هستیم؛ معنویتهای سکولار و معنویتهای دینی و معنویتهای خداگرا و غیرخدا گرا. معنویت اولا و بالذات وصف حالات درون انسانی است. اما تبلور رفتاری و کنشی هم دارد. انسان معنویت گرا به لحاظ رفتاری با انسان غیرمعنویت گرا متفاوت می شود. معنویت گرا، یک وجوه درونی دارد. به لحاظ ارزشی و باورها با انسان غیرمعنوی تفاوت می کند.

وی افزود: پس اینکه شهید مطهری می گوید بدون معنویت عدالت ممکن است، را باید اینگونه بیان کرد که به لحاظ محتوا این دو متفاوت هستند و حریم آنها از لحاظ مضمون جدا است. اما از حیث چگونگی و استقرار عدالت، معنویت می تواند سهیم باشد. یعنی برخی از معنویتها بسته به جنس آن معنویت، می تواند تسهیلگر استقرار عدالت یا مانع آن شود. معنویتهای فردگرا و انزواگرا و جامعه گریز، کمکی به بحث استقرار عدالت که امری اجتماعی است نمی کند. معنویت برونگرا و دیگرگرا و معطوف به مراودات انسانی و تحکیم مراودات انسانی تسهیلگر مقوله اسقرار عدالت است.

رئیس دفتر تبلیغات اسلامی گفت: ادعای دیگر مرحوم مطهری که بدون بال معنویت از بال عدالت کاری ساخته نیست نیاز به بحث مفصل دارد. در جامعه بشری، عدالت یگانه فضیلت و ارزش اجتماعی نیست. ارزشهای دیگر اجتماعی هم داریم. اخلاق و معنویت خودش ارزش است. جامعه دارای معنویت ارزشمند و داری فضائلی است. جامعه عادلانه نیز دارای فضلیت است. یعنی این دو به لحاظ مضمونی در هم تنیده نیستند. بدون معنویت، عدالت امکان پذیر است. اما جامعه کامل جامعه ای است که انواع فضائل را داشته باشد.

توزیع الزاما نباید عادلانه باشد

عضو شورای انقلاب فرهنگی ادامه داد: تصور عمومی این است که هرکجا پای توزیع به میان می آید، حتما باید بر مبنای عدالت باشد. این موضوع به صورت کلی درست نیست. حتما هر توزیعی نباید بر اساس عدالت باشد. مثلا اگر قرار است حمایت فرهنگی صورت بگیرد این حمایت نباید الزاما بر اساس عدالت باشد. فرضا می خواهیم بودجه ای را توزیع کنیم. آیا درست است که بگوییم بودجه باید بر اساس برابری یا شایستگی توزیع شود؟ اگر این را بگوییم یعنی در توزیع امکانات و حمایتهای مادی از فعالان فرهنگی، اصلا درون مایه و محتوا لحاظ نشده است. یعنی برای ما مهم نیست که این محتوا مخرب جامعه است یا نیست.

واعظی گفت: در جوامع لیبرال هم اینگونه نیست که به تئاتر یا موسیقی فاخر همانقدر سوبسید بدهند که به یک اثر پورن می دهند. هیچ وقت نمی آیند همانگونه که از جریانهای صلح طلب حمایت می کنند، از جریانهای رادیکال معارض فرهنگی حمایت نمی کنند. چون هر توزیعی نمی بایست بر مبنای عدالت باشد.

وی افزود: دولتها در مساله پناهندگی و کمکهای مالی به بیرون مرزهای خود و در مساله اعطای شهروندی بر اساس عدالت رفتار نمی کنند. ملاحظاتی را مطرح می کنند. برخی ملاحظه زبانی و برخی ملاحظه سیاسی یا نژادی دارند. اساسا عدالت یک فضیلت و اخلاق فضیلت دیگری است.

رئیس دفتر تبلیغات اسلامی گفت: از این جمله شهید مطهری که بدون معنویت از عدالت کاری ساخته نیست می توان دفاع کرد. یک محمل صحیح سخن شهید مطهری این است که عدالت تنها فضیلت اجتماعی نیست که با استقرار آن جامعه کامل باشد. غیر از عدالت باید در جامعه به معنویت هم اندیشید. محمل دوم در دفاع از عبارت شهید این است که می تواند اشاره به این باشد که استقرار عدالت فرهنگ پیچیده است و تا فرهنگ آن ایجاد نشود نمی توان آن را پیاده کرد. مرحوم سیدقطب در کتاب عدالت اجتماعی در اسلام روی این موضوع خیلی مانور می دهد و می گوید  استقرار عدالتی که مدنظر اسلام است بدون ارتقاء فرهنگ دینی مردم میسر نیست.

مخاطب نظریه عدالت مردم و دولت و نهادهای اجتماعی هستند

وی افزود: مخاطب نظریه عدالت کیست؟ مخاطب این نظریه هم مردم و هم دولتها و هم نهادهای اجتماعی هستند. یعنی عدالت اتفاقی است که وقتی محقق می شود که هم کارگزاران وفادار به اصول آن باشند و هم جامعه پذیرای آن باشد و هم آحاد فعالان اجتماعی به اقتضائات آن تن بدهند.

عضو شورای انقلاب فرهنگی تصریح کرد: بحث سویه دیگری هم دارد و آن تاثیر عدالت بر معنویت است. هرچه قدر جامعه عادلانه تر و بدون فساد و فقر و تباهی و مناسبات نابرابر باشد، زمینه ارتقاء معنویت بیشتر فراهم می شود. هرچه بی عدالتی و فقر و فساد و ناهنجاری های مناسباتی در بستر جامعه بیشتر باشد پژواک آن در ازدیاد ناهنجاری های معنوی خواهد بود. یعنی پریشانی اوضاع جامعه سلامت معنوی آن را مخدوش می کند. حضرت رسول به حاکمان بعد از خود توصیه می کند که مردم را فقیر نکند که کافر شوند. یعنی به شکل طبیعی گسترش فقر، دورن انسانها را به لحاظ جهت گیری معنوی مخدوش می کند.