به مناسبت سالگرد شهادت امام موسی کاظم علیه السلام استاد اکبر صبرآمیز از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «تواضع بر اساس کلمات آن امام همام» پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: خوب است که در نماز صبح دوشنبه ها و پنج شنبه ها در رکعت اول، سوره دهر یا همان «هل أتی...» خوانده بشود که این سوره برای تقویت نفس ضعیف بسیار مؤثر است. در رکعت دوم از نمازهای صبح دوشنبه و پنج شنبه سوره غاشیه خوانده شود.

سوره «هل أتی» سوره گرانبهایی است. در نماز حرم امام رضا علیه السلام، خواندنِ 60 مرتبه سوره «هل اتی» وارد شده است؛ به طوری که در شش رکعت نماز، هر رکعت، 10 مرتبه این سوره خوانده شود.

خداوند آیت الله بهجت را رحمت کند؛ شب های جمعه، سوره جمعه و سوره اعلی می خواندند.

در نمازهای جمعه هم، رکعت اول، سوره اعلی و در رکعت دوم، سوره منافقون آمده است که خوانده شود.

بزرگی در قم داریم که هر سه روز، در نمازش، یک ختم قرآن انجام می دهد؛ و چه کاری بهتر از این. بهتر از نماز نداریم؛ و بالاتر از کلام خدا و قرآن نداریم؛ و بالاتر از قرآن در نماز هم نداریم.

استاد اکبر صبرآمیز خاطرنشان کرد: معنای تواضع، فروتنی است؛ ضدّش تکبر و خودبینی است. تواضع را از کتاب و سنت و عقل و اجماع باید مورد بررسی قرار بگیرد. عقل بر حسن بودن تواضع، نظر می دهد. هر کس که می گوید «تواضع خوب نیست» از عقل بهره نبرده است. از نظر اجماع هم که تواضع مورد اجماع همه علما بوده است. نظامی می گوید:

تواضع ز گردن فرازان نکوست

گدا گر تواضع کند، خوی اوست

وی افزود: تواضع را از کتاب الله هم بررسی می کنیم و برای این بابت، آیه ای از سوره مائده را بیان می کنیم. معنای مائده، یعنی «سفره»؛ البته کلّ قرآن سفره است؛ سفره رحمت الهی است. باید توجه داشته باشیم که بر سرِ این سفره نشستن، آداب دارد؛ در یکی از آیات قرآن می خوانیم:

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرينَ يُجاهِدُونَ في‏ سَبيلِ اللَّهِ وَ لا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَليم‏» اى اهل ايمان! هر كس از شما از دينش برگردد [زيانى به خدا نمى ‏رساند] خدا به زودى گروهى را مى ‏آورد كه آنان را دوست دارد، و آنان هم خدا را دوست دارند؛ در برابر مؤمنانْ فروتن ‏اند، و در برابر كافرانْ سرسخت و قدرتمندند، همواره در راه خدا جهاد مى‏ كنند، و از سرزنش هيچ سرزنش كننده ‏اى نمى ‏ترسند. اين فضل خداست كه به هر كس بخواهد مى‏ دهد و خدا بسيار عطاكننده و داناست. (مائده: 54)

استاد صبرآمیز خاطرنشان کرد: آیه شریفه می فرماید: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا ...»(وقتی به این فقرات می رسید، «لبیک» بگویید) «... مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ ...»(چه خوش بی مهربانی هر دو سر بی)  «... أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنينَ ...» (متواضع هستند)

وی افزود:  در ادامه آیه شریفه می خوانیم: «أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرينَ» مؤمنان، بر کافرین نیرومند و شکست ناپذیر هستند؛ امام رحمت الله علیه وقتی که پاپ به دیدارشان می آید، امام ناگاه از اتاق بیرون می روند؛ از  ایشان سؤال می کنند: بیرون آمدید، کاری داشتید؟ فرمود: اگر من ابتدا در اتاق می بودم، وقتی او آمد، باید پیش پایش بلند می شدم؛ اما اسلام عزیز است و نباید در مقابل کفر، تواضع کند؛ من اینچنین کردم که او پیش پای من بلند شود؛ چرا که «الاسلام یعلو و لا یعلی علیه»

وی اضافه نمود: مقام معظم رهبری در دوران ریاست جمهوری شان، در اجلاسی شرکت کردند که معمر قزافی، رییس جمهور اسبق لیبی میزبان آن اجلاس بود؛ اجلاس در چادر بزرگی برگزار می شد؛ قزافی در کرسی نشسته و رؤسای جمهور از در خیمه وارد می شوند؛ اما این در کوتاه است؛ از این رو مجبور هستند تا پیش قزافی خم بشوند تا وارد گردند؛ نوبت به مقام معظم رهبری می رسد؛ ایشان با فراست، پارچه درگاه را بالا می برند و بدون اینکه حتی به ظاهر، پیش او خم بشوند، وارد می گردند؛ توجه به این ریزه کاری ها هم دقت بالا می طلبد.

استاد صبرآمیز خاطرنشان کرد: آیه ای دیگر از قرآن کریم می فرماید:

«وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً» و بندگان رحمان كسانى ‏اند كه روى زمين با آرامش و فروتنى راه مى ‏روند، و هنگامى كه نادانان آنان را طرف خطاب قرار مى‏ دهند [در پاسخشان‏] سخنانى مسالمت  ‏آميز مى ‏گويند (فرقان: 63)

وی افزود: خداوند متعال می فرماید: «و عباد الرحمن» سوره ای به نام «الرحمن» داریم که «عروس قرآن» نامیده می شود؛ نامی زیباست؛ سوره با آیه «الرحمن» آغاز می شود؛ آنچنان که در پایان همین سوره شریفه می خوانیم «تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِى الجَلَالِ وَ الْاكْرَامِ» (78) چه نام زیبایی است.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در این فقره می خوانیم: « الَّذينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً» می بینیم که «هونا» که مصدر است، به کار رفته است؛ آنچنان که در آیه های نخست سوره بقره می خوانیم: «هدی للمتقین» که آن هم مصدر است؛ توجه به این ظرافت ها لازم است؛ مصدر آورد و اسم فاعل نیاورد. چنانکه در ادبیات می خواندیم: «علیّ عدل» علی مجسمه عدل و عدالت است. در اینجا که «هونا» آمده است که گویی بندگان خدای رحمان، مجسمه فروتنی هستند. گویی خودشان عین تواضع شدند؛ مظهر تواضع هستند. در جای دیگر هم چنین معنای زیبا را به نحوی دیگر می بینیم: در سوره آل عمران می فرماید: «هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَ اللَّهُ بَصيرٌ بِما يَعْمَلُونَ» (163) خودشان درجه و میزان هستند.

وی اضافه نمود: در ادامه آیه شریفه می خوانیم: «وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً» یعنی از ما فقط به شما سلام  و سلامت می رسد. تواضع دارند و گذشت می کنند. وقتی در راه رفتن تواضع باشد، به طریق اولی در گفتار و رفتار و کردارشان هم تواضع رعایت می شود. راه رفتن را هم با تواضع می روند و در آن، مظهر تواضع اند.

استاد صبرآمیز خاطرنشان کرد: قرآن کریم در سوره لقمان نصیحت لقمان به فرزندش را بیان می کند که با تکبر روی زمین راه نرو. «وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ» (لقمان: 18)

وی افزود: در سوره اسراء می خوانیم: با تکبر روی زمین راه نرو؛ هر چه کنی، به کوه ها که نمی رسی «وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً» و در زمين، با تكبّر و سرمستى راه مرو كه تو هرگز نمى ‏توانى [با قدم‏ هايت‏] زمين را بشكافى، و هرگز در بلندى قامت نمى ‏توانى به كوه‏ ها برسى (اسراء: 37)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: لقمان به فرزندش نصیحت می کند: «وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَ لا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ» متكبرانه روى از مردم برمگردان، و در زمين با ناز و غرور راه مرو، همانا خدا هيچ خودپسند فخرفروش را دوست ندارد (18)

استاد اکبر صبرآمیز خاطرنشان کرد: خداوند متعال در سوره شعراء به حبیبش می فرماید: بال هایت را برای مؤمنان، پهن کن؛ «وَ اخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنينَ» (215) پیغمبر صلی الله علیه و آله وسلم همه مؤمنان را زیر پر خویش نگاه می دارد و از خطر حفظ می کند. همه در سختی ها به پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم پناه می بردند؛ امیرالمؤمنین علیه السلام می فرمود: وقتی کارزار جنگ شدت می گرفت و طاقت فرسا می شد، به رسول الله پناه می بردیم. زهرای مرضیه سلام الله علیها در آسیبی که دیدند، «یا أبتاه» می گفتند و  به پدر پناه می بردند؛ حضرت زینب کبری سلام الله علیها در سخت ترین شرایط، که بدن پاره برادر را به دست گرفت، جدّشان رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم را مورد خطاب قرار می دهند و نخست به ایشان تسلیت عرض می کنند.

وی اضافه نمود: خوب است که ما هم ادب کنیم؛ و یک ختم قرآن بگیریم و به رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم هدیه بدهیم. برای هر یک از معصومین علیهم السلام یک ختم قرآن هدیه بدهیم و نیتی هم نکنیم؛ آنها خودشان بر حال ما آگاه تر هستند و آنچه برای ما خیر است، افاضه می کنند؛ آنچه نیاز ما است را به ما می دهند.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: تواضع، هم نسبت به خالق است، هم نسبت به خلق است، هم نسبت به خلقت است که باید تواضع داشته باشد. امیر مؤمنان فرمود: به وسیله تواضع، با کبر، ضدیت و مبارزه کن «ضَادُّوا الْكِبْرَ بِالتَّوَاضُعِ‏» تواضع، دوای کبر است.

افتادگی آموز اگر طالب فیضی

هرگز نخورد آب زمینی که بلند است.

وی افزود: کبر را باید درمان نمود؛ نماز یکی از راه های درمان کبر است؛ جالب است که قالب نماز، به نام «احمد» شباهت دارد؛ در قیام، «الف»، در رکوع، «حاء»، در سجده به شکل «میم» و در تشهد به «دال» شباهت است؛ و چه زیبا سرود:

ز احمد تا احد یک میم فرق ست

جهانی اندر این یک میم غرق است

استاد صبرآمیز خاطرنشان کرد: پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم تجسم تواضع بودند؛ هیچ گاه به دیوار پشت ندادند؛ امیر مؤمنان علیه السلام در خطبه همام به 110 ویژگی متقین اشاره می کند که یکی آن است:«مشیهم التواضع»

وی اضافه نمود: از تواضع پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم این بود که دوست داشت بر الاغ برهنه سوار بشود؛ روی خاک بنشیند؛ با بردگان بنشیند؛ بر ترک مرکب خود، غلام خود را سوار کند.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: هر کس نیاز به دوا دارد؛ البته آنها که فرشته خو هستند، دارویشان دعا است و با دعا خوب می شوند؛ آنها که فرشته خو نیستند، با دوا خوب می شوند. به برخی هم دعا می دادند و هم دوا می دادند.

وی افزود: تواضع زیبا است؛ امیر مؤمنان علیه السلام را «ابوتراب» می گفتند. دو نفر مهمان حضرت امیر علیه السلام شدند؛ حضرت جلوی آنها نشست و با تواضع رفتار کرد؛ حضرت فرمود تا ابریق را بیاورند؛ آنگاه حضرت شروع به شستن دست های مهمان کرد؛ آن مهمان عرض کرد: من را شرمنده می کنید. حضرت فرمود: این، بهترین حالت است؛ خدا دارد من را می بیند که بدون هیچ امتیازی برادرم را خدمت می کند. به محمد حنفیه فرمود تا دست پسرِ مهمان را او بشوید. و فرمود: اگر تنها آمده بود، دست او را هم می شستم؛ اما خدا دوست ندارد که پدر و پسر یکسان احترام بشوند.

استاد صبرآمیز خاطرنشان کرد: عیسی علیه السلام پای حواریون را می شست. حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام می  فرماید: «الْعَفَافُ زِينَةُ الْفَقْرِ الشُّكْرُ زِينَةُ الْغِنَى الصَّبْرُ زِينَةُ الْبَلَاءِ التَّوَاضُعُ‏ زِينَةُ الْحَسَبِ‏ الْفَصَاحَةُ زِينَةُ الْكَلَامِ الْعَدْلُ زِينَةُ الْإِمَارَةِ السَّكِينَةُ زِينَةُ الْعِبَادَةِ الْحِفْظُ زِينَةُ الرِّوَايَةِ خَفْضُ الْجَنَاحِ زِينَةُ الْعِلْمِ حُسْنُ الْأَدَبِ زِينَةُ الْعَقْلِ بَسْطُ الْوَجْهِ زِينَةُ الْحِلْمِ الْإِيثَارُ زِينَةُ الزُّهْدِ بَذْلُ الْمَجْهُودِ زِينَةُ الْمَعْرُوفِ الْخُشُوعُ زِينَةُ الصَّلَاةِ تَرْكُ مَا لَا يُعْنَى زِينَةُ الْوَرَعِ‏»

وی در ادامه بیان کرد: امام کاظم علیه السلام در روش انجام تواضع می فرماید: «التواضع اَن تعطي الناس ما تُحِبُّ ان تُعطاهُ» فروتنی آن است که با مردم چنان رفتار کنی که دوست داری با تو چنان باشند. (الکافی، ج 2، ص 124؛ وسائل الشیعه، ج 15، ص 273، ح 20497)

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در حدیث نبوی شریف آمده است

«عنه صلى الله عليه و آله : أيُّها الناسُ، إنّ أفضَلَ الناسِ مَن تَواضَعَ عَن رِفعَةٍ، وزَهِدَ عن غُنيَةٍ، وأنصَفَ عن قُوَّةٍ، وحَلُمَ عن قُدرَةٍ، ألَا وإنَّ أفضَلَ الناسِ عَبدٌ أخَذَ مِن الدنيا الكَفافَ، وصاحَبَ فيها العَفافَ، وتَزَوَّدَ للرَّحيلِ، وتَأهَّبَ للمَسير»

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : اى مردم! همانا برترين مردم،كسى است كه با وجود بلند مرتبگى، فروتنى كند و با وجود توانگرى، به دنيا زهد ورزد و در عين داشتن توانايى، انصاف به خرج دهد و در عين قدرتمندى، بردبار باشد. بدانيد كه برترين مردم، بنده اى است كه از دنيا به قدر كفاف برگيرد و در آن با خويشتندارى و عزّت نفس زندگى كند و براى سفر [آخرت] توشه برگيرد و براى رفتن آماده شود.