به مناسبت بیست و ششم ماه رجب و سالگرد ارتحال عمو و حامی بزرگوار رسول مکرم اسلام، یعنی ابوطالب علیه السلام، پدر گرامی امیرالمؤمنین علیه السلام، استاد اکبر خادم الذاکرین از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به بیان  برخی از فضایل ابوطالب علیه السلام پرداخت.

این استاد درس خارج حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: خداوند ان شاء الله به برکت هم پدر و هم پسر، یعنی ابوطالب علیه السلام و امیرالمؤمنین علیه السلام عاقبت ما به خیر ختم بشود و هم در دنیا و هم در آخرت، همراه این بزرگواران باشیم.

وی افزود: نام شریفشان «عمران» و کنیه ایشان «عبد مناف» و در برخی نسخ «عمران» ذکر کرده اند. مرحوم علامه مجلسی رحمت الله علیه فرمود که شیعه اجماع دارد در اینکه ابوطالب در آغاز بعثت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به ایشان ایمان آوردند و هرگز بت را نپرستیدند و از اوصیای حضرت ابراهیم علی نبیّنا و آله و علیه السلام بودند.

استاد خادم الذاکرین  خاطرنشان کرد: مرحوم شیخ صدوق هم در روایتی نقل کرده اند که حضرت عبدالمطلب حجت بود و حضرت ابوطالب وصیّ او بود. علامه امینی رحمت الله علیه نوشته اند که حضرت امیر علیه السلام سؤال شد آخرین وصیّ پیش از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم چه کسی بود؟ فرمود: پدرم.

وی اضافه نمود: اصبغ بن نباته می گوید: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: پدرم و نیاکان من، مانند عبدالمطلب، هاشم، عبد مناف، هرگز بت پرست نبوده اند؛ بلکه «کانوا یصلّون الی البیت علی دین ابراهیم متمسکین به» اینها نماز به طرف بیت الله می خواندند، بر طبق دین حنیف ابراهیمی، و متمسک به دین حضرت ابراهیم علیه السلام بودند.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: از امام کاظم علیه السلام سؤال کردند: آیا حضرت ابوطالب بر رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم حجت بود؟ امام کاظم علیه السلام فرمود: «لا و لکنه کان مستودعا للوصایا» ابوطالب حجت بر پیغمبر نبودند؛ ولی کسی بود که ودایع، و وصایای گذشتگان پیش او بود؛ «فدفعها الیه» و آن وصایا را تحویل پیامبر اکرم داد.

«إكمال الدين أَبِي وَ ابْنُ الْوَلِيدِ مَعاً عَنْ سَعْدٍ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا الْكُوفِيِّينَ عَنِ ابْنِ بَزِيعٍ عَنْ أُمَيَّةَ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ دُرُسْتَ الْوَاسِطِيِ‏ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَى علیه السلام كَانَ رَسُولُ اللَّهِ‏ صلی الله علیه و آله و سلم (في المصدر و الكافي: أ كان رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله) مَحْجُوجاً بِآبِي قَالَ لَا وَ لَكِنَّهُ كَانَ مُسْتَوْدَعاً لِلْوَصَايَا فَدَفَعَهَا إِلَيْهِ قَالَ قُلْتُ فَدَفَعَهَا إِلَيْهِ عَلَى أَنَّهُ مَحْجُوجٌ بِهِ فَقَالَ لَوْ كَانَ مَحْجُوجاً بِهِ لَمَا دَفَعَ إِلَيْهِ الْوَصَايَا قُلْتُ‏ فَمَا كَانَ حَالُ آبِي قَالَ أَقَرَّ بِالنَّبِيِّ ص وَ بِمَا جَاءَ بِهِ وَ دَفَعَ إِلَيْهِ الْوَصَايَا وَ مَاتَ آبِي مِنْ يَوْمِهِ. (كمال الدين: 374)

وی افزود: در اینکه وصایا چه بود، مرحوم علامه مجلسی در شرح این حدیث می فرماید: منظور از وصایا، کتاب های پیغمبران گذشته، عصای حضرت موسی کلیم الله، انگشتر حضرت سلیمان نبی و امثال اینها بوده است. اینها وصایایی بود که نزد حضرت ابوطالب علیه السلام بوده است.

استاد اکبر خادم الذاکرین خاطرنشان کرد: در روز میلاد پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، حضرت ابوطالب به همسرش فاطمه بنت اسد بشارت می دهد صبر کن؛ به مقدار «سبط»؛ بشارت باد تو را به مثل پیغمبری که به دنیا آمده است؛ الا اینکه نبوت را ندارد. «اصبری سبطا ابشرک بمثله الا النبوة»؛ امام صادق علیه السلام فرمود: منظور از «سبط» 30 سال بوده است. میان ولادت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و میلاد مولا امیرالمؤمنین علیه السلام هم 30 سال بوده است.

وی افزود: حضرت رضا علیه السلام فرمود: بر نگین انگشتر حضرت ابوطالب این عبارت بوده است که «رضیت بالله ربّا و بإبن أخی محمدٍ صلی الله علیه و آله و سلم نبیا و بإبنی علی علیه السلام له وصیّا» این عبارت، نقش نگین انگشتر ابوطالب علیه السلام بوده است.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در کلامی قدسی، خداوند متعال به رسولش محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: ای پیغمبر ما حرام کردیم آتش را بر پدرت حضرت عبدالله، و مادرت آمنه سلام الله علیها، و آن دامانی که تو را کفالت کرد و بزرگ نمود؛ یعنی حضرت ابوطالب؛ چرا که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در تحت تکفل حضرت ابوطالب علیه السلام بود؛ و ایشان جبران کردند و حضرت امیر علیه السلام را تحت تکفل قرار دادند.

«أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَيْنِ الصَّغِيرِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْجَعْفَرِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ بَعْضِ رِجَالِهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: نَزَلَ جَبْرَئِيلُ علیه السلام عَلَى النَّبِيِّ صلی الله علیه و آله و سلم فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ رَبَّكَ يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَ يَقُولُ إِنِّي قَدْ حَرَّمْتُ النَّارَ عَلَى صُلْبٍ أَنْزَلَكَ‏ وَ بَطْنٍ حَمَلَكَ وَ حَجْرٍ كَفَلَكَ فَالصُّلْبُ صُلْبُ أَبِيكَ ( في بعض النسخ ‏[أبيه‏])- عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ- وَ الْبَطْنُ الَّذِي حَمَلَكَ فَآمِنَةُ بِنْتُ وَهْبٍ وَ أَمَّا حَجْرٌ كَفَلَكَ فَحَجْرُ أَبِي طَالِبٍ» (كلينى، محمد بن يعقوب، الكافي (ط - الإسلامية) - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق؛ ج‏ 1؛ ص 446)

استاد خادم الذاکرین خاطرنشان کرد: در حدیثی قدسی آمده است که خداوند به رسولش می فرماید: ما تو را با دو دسته یاری کرده ایم؛ یک دسته از آن دو، مخفی هستند؛ که اشاره به عموی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است؛ ابوطالب به واسطه جایگاه بالایی که در قریش داشت، می توانست بارها به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و مسلمان ها یاری برساند؛ در شعب ابو طالب کسی جرأت نداشت که زاد و توشه ای به مسلمان ها برسانند؛ اما این ابو طالب علیه السلام بود که کمک می رساند؛ و در عین حال، از جان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم محافظت می کرد؛ گاه می شد که به حضرت می فرمود تا جای خوابشان را تغییر بدهند تا اگر خطر توطئه ای برای قتل باشد، دفع بشود. گروهی مانند ابوطالب، پیامبر را یاری می کنند؛ و عده ای آشکارا به حمایت از حضرت صلی الله علیه و آله و سلم برمی خیزند؛ که مصداق بارز آن، فرزند ابو طالب، علی علیه السلام است.

وی در ادامه بیان کرد: از این رو وقتی ابوطالب رحلت کردند، جبرئیل امین از جانب خدای متعال به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم پیام دادند تا از مکه خارج بشوند؛ چرا که دیگر در مکه ناصر و یاوری ندارند.

«عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: لَمَّا تُوُفِّيَ أَبُو طَالِبٍ نَزَلَ جَبْرَئِيلُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ص فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ اخْرُجْ‏ مِنْ مَكَّةَ فَلَيْسَ لَكَ فِيهَا نَاصِرٌ وَ ثَارَتْ قُرَيْشٌ بِالنَّبِيِّ ص فَخَرَجَ هَارِباً حَتَّى جَاءَ إِلَى جَبَلٍ بِمَكَّةَ يُقَالُ لَهُ الْحَجُونُ فَصَارَ إِلَيْهِ» (كلينى، محمد بن يعقوب، الكافي (ط - الإسلامية) - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق؛ الكافي (ط - الإسلامية)؛ ج ‏1؛ ص 449)

استاد خادم الذاکرین خاطرنشان کرد: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم سیمای حضرت ابو طالب را این گونه ترسیم فرمود: «یُحْشَرُ اَبُوطَالِبٍ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فِی زِیِّ الْمُلُوکِ وَ سِیمَاءِ الاَنْبِیَاءِ»؛ روز قیامت ابو طالب در زیّ پادشاهان و به سیمای پیامبران محشور می شود.

وی افزود: سال دهم بعثت، «عام الحزن» نامیده شد؛ چرا که در این سال، دو رکن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، یعنی حضرت ابوطالب علیه السلام و امّ المؤمنین خدیجه کبری سلام الله علیها از دنیا رفتند. در واقع باید بگوییم رحلتشان شهادت گونه بود.

این استاد درس خارج حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: پیامبر اکرم صلی الله علیه و  آله و سلم برای عمویشان ابوطالب ارزش بسیار قائل بودند؛ حتی نسبت به کسانی که ابوطالب دوست می داشت هم محبت می کردند؛ به عقیل، فرزند ابوطالب می فرماید: من تو را دوست می دارم، به دو دوست داشتن، یک بار خودت را دوست دارم، و یک بار دیگر به خاطر دوست داشتنی که پدرت ابوطالب نسبت به تو داشت.

«حَدَّثَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ اَلْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ اَلْحَسَنِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ عُبَيْدِ اَللَّهِ بْنِ اَلْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ اَلْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ حَدَّثَنِي جَدِّي يَحْيَى بْنُ اَلْحَسَنِ قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ اَلْفِرْيَابِيُّ اَلْمَقْدِسِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ اَلْحَسَنِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ رُسْتُمَ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ اَلسُّكَّرِيِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ يَزِيدَ اَلْجُعْفِيِّ عَنْ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ بْنِ سَابَاطَ قَالَ كَانَ اَلنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ يَقُولُ لِعَقِيلٍ : إِنِّي لَأُحِبُّكَ يَا عَقِيلُ حُبَّيْنِ حُبّاً لَكَ وَ حُبّاً لِحُبِّ أَبِي طَالِبٍ لَكَ» (علل الشرایع؛ جلد۱، صفحه ۱۳۳، عنوان باب: الجزء الأول 114، باب علة محبة النّبيّ صلّى اللّه عليه و آله لعقيل بن أبي طالب حبين)

استاد خادم الذاکرین خاطرنشان کرد: تعجب از این است که برخی می گویند ابوطالب کافر از دنیا رفته است؛ در حالی که امام سجاد علیه السلام به زیبایی استدلال می آوردند و می فرمایند: چقدر جاي تعجب است خداوند رسولش را نهي كرده كه زن مسلماني در نكاح كافري باشد، فاطمه بنت اسد از زناني است كه در اسلام بر ديگران سبقت گرفته است؛ در حالي كه تا آخر عمر ابوطالب، همسر او بود.

وی افزود: در حدیثی است که اگر ایمان ابوطالب را در یک کفه ترازو بگذارند و ایمان بقیه مخلوقات را در کفه دیگر بگذارند، کفه ای که ایمان ابوطالب در اوست، سنگین تر است. «اِنَ‌ اِیمَانَ‌ اَبِی‌ طَالِبٍ‌ لَوْ وُضِعَ فِی کِفَّةِ مِیزَانٍ وَ اِیمَانُ هَذَا الْخَلْقِ فِی کِفَّةِ مِیزَانٍ لَرَجَحَ اِیمَانُ اَبِی طَالِبٍ»

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در حدیثی دیگر آمده است که امام باقر علیه السلام فرمود: «مات ابو طالب ابن عبد المطلب مسلما مؤمنا و شعره فی دیوانه یدل علی ایمانه» معلوم می شود که ایمان ابوطالب علیه السلام در عصر امام باقر علیه السلام مورد خدشه واقع شده بود.

وی اضافه نمود: امام صادق علیه السلام ایمان ابوطالب علیه السلام را با ایمان اصحاب کهف مثال می زنند؛ که در ظاهر، ابراز شرک می کردند؛ و ایمانشان را پنهان می داشتند. در کافی شریف آمده است:

«عن الصادق عليه السلام انّ مثل أبي طالب مثل اصحاب الكهف اسرّوا الايمان و أظهروا الشّرك فأتاهم اللَّه‏ «أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ» (فيض كاشانى، محمد محسن بن شاه مرتضى، تفسير الصافي - تهران، چاپ: دوم، 1415 ق.)

استاد اکبر خادم الذاکرین خاطرنشان کرد: امام صادق علیه السلام اشاره می کنند که به همین دلیل، اصحاب کهف، دو ثواب می برند؛ یک بار به خاطر اینکه ایمان آوردند؛ و یک بار هم که حفظ ظاهر در قالب شرک را تحمل کردند؛ حضرت ابوطالب علیه السلام هم اینچنین بود؛ برای آنکه بتواند بیش از پیش به رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم یاری برساند، ایمانش را آشکار نمی کرد؛ شبیه این کار را «علی بن یقطین» در دوران امام موسی کاظم علیه السلام انجام می داد که در دربار ظلمه مشغول به کار شد و به وزارت هم رسید؛ اما از شیعیان حضرت کاظم علیه السلام بود و در این قالب، به شیعیان امیرالمؤمنین علیه السلام یاری می رساند. او حتی می خواست از دربار سلطنتی بیرون بیاید؛ اما امام کاظم علیه السلام ایشان را از این کار نهی کردند تا بتواند بیشتر به شیعیان خدمت برساند.

استاد خادم الذاکرین خاطرنشان کرد: کسانی که فکر می کنند حضرت ابوطالب در حال کفر از دنیا رحلت کردند، بسیار در اشتباه هستند؛ ابوطالب علیه السلام ایمان قوی به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم داشت و بر طبق حدیث قدسی حرام است بر دامانی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم را از کودکی در تحت تکفل خود داشته است.

/270/260/20/