استاد محمد اسماعیل نوری از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «نجاست سگ» پرداخت.

مقدمه

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: پس از انتشار حرف­ های بی ­مدرک و خلاف شرع در فضای مجازی، در مورد سگ که روح هر مسلمان به خصوص شیعۀ امیرمؤمنان (ع) را رنج می ­دهد، بعضی از فضلای حوزۀ علمیه بر اساس وظیفۀ دینی و عمل به فرمایش رسول خدا (ص)‏ «إِذَا ظَهَرَتِ الْبِدَعُ فِي أُمَّتِي، فَلْيُظْهِرِ الْعَالِمُ عِلْمَهُ، فَمَنْ لَمْ يَفْعَلْ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ» (الكافي، شیخ کلینی، دار الکتب الاسلامیه، تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق، ج 1، ص 54، ح 2) اقدام به پاسخگویی نموده و هر کدام به بیانی متین و مستدل نجاست سگ را اثبات کردند و در فضای مجازی یا در مطبوعات منتشر کردند. شکرالله مساعیهم و جزاهم الله خیراً.      

وی در ادامه بیان کرد: در مجلۀ وزین مبلغان (شماره 274) نیز مقاله ­ای جامع تحت عنوان «احکام خرید و فروش سگ و نگهداری از آن» به قلم حجة الاسلام علی گرجی وفّقه الله لمرضاته، با استفاده از فتاوای مراجع تقلید چاپ شد، برای تکمیل پاسخ ­های یاد شده، شایسته است که در این گفتگو با روایات رسیده از حضرات معصومین (ع) که مورد استناد فقها در استنباط احکام مذکور است، به طور مختصر آشنا شویم.

مفهوم نجاست

استاد نوری خاطرنشان کرد: علامه شیخ رضا همدانی (ره) می­ گوید: نجاست، در لغت به معنی قذارت و پلیدی است. و در اصطلاح شارع و متشرّعه، یک نوع پلیدی مخصوصی است که حقیقت آن بر ما معلوم نیست، وجود همان پلیدی اقتضا می­ کند که ما از چیزهای نجس دوری کنیم، هر جسمی که عاری از آن پلیدی باشد پاک است.

وی افزود: سپس علامه همدانی (ره) می ­گوید: آیا آن پلیدی صفت ذاتی نجس است، یا از حکم شارع مقدس بر اجتناب از آن، انتزاع می ­شود؟ دو وجه بلکه دو قول هست که قول اول صحیح است. (ر. ک: مصباح الفقیه، علامه آقا رضا همدانی، مؤسسه جعفریه لاحیاء التراث، قم، چاپ 1422ق، ج 7، ص 7)؛ یعنی به خاطر خباثت و پلیدی که در ذات موجودات نجس وجود دارد، شارع مقدس دستور داده که بندگان خدا از آنها اجتناب کنند تا از مضرات مادی و معنوی آنها در امان بمانند.

طهارت و نجاست موجودات

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در شرع مقدس اسلام، موجودات عالم از جهت طهارت و نجاست، به دو قسم تقسیم شده است:

قسم اول: ذاتاً طاهر و پاک هستند؛ چیزی که یک شیء نجس با رطوبت به آنها نرسد، پاک هستند، اکثر مخلوقات خدا در زمین از این قبیل­ هستند.

قسم دوم: ذاتاً نجس هستند که به آنها «نجس العین» گفته می ­شود که اگر با رطوبت به چیز پاکی برسند آن را متنجّس (نجس عارضی) می­ کنند.

انواع نجاسات

استاد محمد اسماعیل نوری خاطرنشان کرد: نجس­ های ذاتی، از جهت پلیدی به چند نوع تقسیم م شوند:

1. خباثت و پلیدی برخی از نجس ­ها در ظاهر معلوم و آشکار است، به گونه ­ای که طبع انسان از آنها متنفّر است، مثل بول، غایط، گوشت سگ، منی و ... که اگر از طرف شارع هم از آنها نهی نمی ­شد، مردم پرهیز می ­کردند.

2. برخی از آنها مضر بوده و موجب امراض جسمی و روحی هستند، ولی از ظاهرشان معلوم نیست­؛ فقط از طریق روایات پیشوایان دین یا تجربۀ طبیبان می­ توان فهمید، از این رو ممکن است افراد بی ­مبالات به مصرف آنها تمایل پیدا کنند، مثل خون، مردار، گوشت خوک، مسکرات و....

3. برخی دیگر موجب مفاسد اعتقادی یا اخلاقی و یا سیاسی هستند؛ از این رو خداوند حکیم، برای مصلحت بندگان خود، دستور داده که از آنها دوری نمایند، مثل کافر و گوشت حیوان حلال گوشتی که از روی عمد به غیر قبله یا بدون ذکر نام خدا ذبح شود.

4. برخی از نجس­ ها ممکن است بر دو یا سه جهت از جهات یاد شده مشتمل باشند. (ر .ک: مصطلحات الفقه، آیة علی مشکینی، نشر الهادی، قم، چاپ اول، 1377 ش، ص530 و 531.)

تعداد نجاسات ذاتی

این استاد درس خارج حوزه در ادامه بیان کرد: نجاسات ذاتی، طبق فتوای اکثر علمای شیعه یازده چیزاند که عبارت­اند از:

1. بول، 2. غایط، 3. منی، 4. مردار، 5. خون، 6. سگ، 7. خوک، 8. کافر، 9. شراب، 10. فقاع (آبجو)، 11. عرق شتر نجاستخوار (توضیح المسائل مراجع (مطابق با فتاوای دوازده نفر از مراجع معظم تقلید)، سید محمد حسن بنی هاشمی خمینی، انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، قم، چاپ چهارم، 1378 ش، ج 1، ص 75، م 83)

وی افزود: در میان نجاسات یازده گانه، سه موجود زنده، یعنی سگ، خوک و کافر نیز دیده می ­شوند که همۀ اجزای آنها حتّی موی، ناخن، استخوان و رطوبت ­های آنها نجس است. (ر. ک: مجمع الرسائل (مطابق فتاوای صاحب جواهر با حاشیۀ چند نفر از فقهای بزرگ)، مؤسسه حضرت صاحب الزمان، مشهد مقدس، چاپ اول، 1373ش، ج 1، ص 40، مسأله 93؛ توضیح المسائل مراجع، ج 1، ص 83، مسأله 105)

استاد نوری خاطرنشان کرد: البته، کافر اگر مسلمان شود پاک خواهد شد، ولی برای پاک شدن سگ و خوک هیچ راهی وجود ندارد، مگر این که استحاله شوند یعنی بپوسند و به خاک و نمک و امثال آنها تبدیل گردند. پس سگ، یکی از موجوداتی است که در حال زنده و مرده «نجس ­العین» است و هیچ راهی جز استحاله برای پاک شدن آن وجود ندارد.

وی اضافه نمود: البته، اکثر اهل سنت در عین حالی که سگ زنده و مرده را نجس می­ دانند، می­ گویند: پوست سگ با دبّاغی پاک می گردد؛ ولی شافعی گفت: پوست سگ و خوک با دباغی پاک نمی ­شوند. (ر. ک: الفقه علی المذاهب الخمسه، شیخ محمد جواد مُغنیّه، تحقیق سامی غریری، دار الکتاب الاسلامی، بی جا، چاپ چهارم، 1427ق، ج 1، ص 67)

مهم­ ترین دلیل نجاست سگ

استاد محمد اسماعیل نوری خاطرنشان کرد: مهم ­ترین دلیل برای اثبات نجس بودن سگ، روایات فراوانی است که از پیشوایان معصوم (ع) نقل شده و اکثر آنها از نظر سند نیز صحیح و مورد اعتماد است که با برخی از آن­ها در اینجا آشنا خواهیم شد.

 دسته بندی روایات مربوط به سگ

وی افزود: روایات رسیده از پیشوایان معصوم (ع) در مورد سگ را، به هشت دسته می­ توان تقسیم کرد که هر کدام از آنها، به نوعی دلالت بر نجاست و پلیدی سگ دارد. و می ­توان گفت: مجموع این روایات در مورد نجس بودن سگ، در حد تواتر اجمالی است.

 دستۀ اول؛ روایات بیانگر نجاست سگ

دستۀ دوم؛ روایات مربوط به نیم­ خوردۀ سگ

دستۀ سوم؛ مربوط به اجسام تماس یافته با سگ

دستۀ چهارم؛ مربوط به روش تطهیر ظروف

دستۀ پنجم؛ مربوط به مذموم بودن نگهداری سگ

دستۀ ششم؛ مربوط به دوری فرشته از سگ

دستۀ هفتم؛ مربوط به قیمت سگ

دستۀ هشتم؛ مربوط به دیۀ سگ

دستۀ اول؛ روایات بیانگر نجاست سگ

استاد اسماعیل نوری خاطرنشان کرد: دستۀ اول؛ روایاتی است که نجس بودن سگ را به صراحت اعلام کرده ­اند. برخی از آنها را به عنوان نمونه نقل می ­کنیم. این احادیث، در نجاست سگ صریح هستند، هیچ شبهه ­­ای در آن نیست.

روایت اول:

وی افزود: به سند صحیح از ابو العباس بقباق روایت شده می­ گوید: از امام صادق (ع) دربارۀ نیم­ خوردۀ گربه، گوسفند، گاو، شتر، الاغ، اسب، استر، حیوانات وحشی و درنده و از هرچه پرسیدم. فرمود: «لابَأسَ؛ اشکال ندارد» تا رسیدم به سگ، فرمود: «رِجْسٌ نِجْسٌ، لَا تَتَوَضَّأْ بِفَضْلِهِ، وَ اصْبُبْ ذَلِكَ الْمَاءَ، وَ اغْسِلْهُ بِالتُّرَابِ أَوَّلَ مَرَّةٍ ثُمَّ بِالْمَاءِ» (تهذيب الأحكام، شیخ طوسی، تحقيق حسن موسوی خرسان، دار الکتب الاسلامیه، تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق، ج 1، ص 225، ح 29) سگ، پلید است نجس است، با نیم ­خوردۀ آن وضو نگیر، آن آب را بریز دور، ظرفش را اول با خاک بعد با آب بشوی.

روایت دوم:

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در روایت صحیح معاوية بن شُريح می ­گوید: در خدمت امام صادق (ع)، بودم عُذافر پرسید از نی خوردۀ گربه، گوسفند، گاو، شتر، الاغ، اسب، استر و درندگان می ­توان خورد یا وضو گرفت؟ فرمود: آری، از آن بخور و وضو بگیر.

من عرض کردم: نیم ­خوردۀ سگ چطور؟

فرمود: نه

 گفتم: مگر آن هم درنده نیست؟!

فرمود: «لَا وَ اللَّهِ إِنَّهُ نَجِسٌ، لَا وَ اللَّهِ إِنَّهُ نَجِسٌ» نه سوگند به خدا آن نجس است، نه سوگند به خدا آن نجس است! (همان، ح 30)

روایت سوم:

وی افزود: در حدیث موثق عبد اللَّه بن ابی يعفور از امام صادق (ع) آمده: «فَإِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَمْ يَخْلُقْ خَلْقاً أَنْجَسَ مِنَ الْكَلْبِ وَ إِنَّ النَّاصِبَ لَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ لَأَنْجَسُ مِنْهُ» (وسائل الشيعة، شيخ حر عاملى، آل البیت، قم، چاپ: اول، 1409 ق، ج 1، ص220، ح560) خدای تبارک و تعالی هیچ مخلوقی را نجس­تر از سگ نیافریده و ناصب (دشمن) بر ما اهل بیت از سگ هم نجس­ تر است!

دستۀ دوم؛ روایات مربوط به نیم­ خوردۀ سگ

استاد اسماعیل نوری خاطرنشان کرد: دستۀ دوم، روایاتی است که بر نجاست نیم­ خوردۀ سگ و ظرف آن دلالت دارند، نجاست خود سگ نیز از آن فهمیده می­­ شود. علاوه بر این که حدیث شماره 1و2 در دستۀ اول به این مطلب هم دلالت دارد، یک نمونه دیگر نیز نقل می ­کنیم.

وی در ادامه بیان کرد: در حدیث صحیح محمد بن مسلم می ­گوید: از امام صادق (ع) دربارۀ ظرفی که سگ از آن چیزی خورده باشد، سؤال کردم: فرمود: «اِغْسِلِ الْإِنَاءَ؛ آن ظرف را بشور. در بارۀ گربه پرسیم. فرمود: «لَا بَأْسَ أَنْ يُتَوَضَّأَ مِنْ فَضْلِهَا إِنَّمَا هِيَ مِنَ السِّبَاعِ» (الإستبصار فيما اختلف من الأخبار، شیخ طوسی، تحقیق حسن موسوی خرسان، دار الکتب الاسلامیه، تهران، چاپ: اول، 1390 ق، ج 1، ص 18 و 19، ح 1) اشکال ندارد که با نیم ­خوردۀ گربه وضو گرفته شود؛ زیرا گربه از درندگان است.

دستۀ سوم؛ مربوط به اجسام تماس یافته با سگ

این استاد درس خارج حوزه علمیه خاطرنشان کرد: دستۀ سوم، روایاتی است که به شستن اجسام تماس یافته با بدن سگ، دستور می­ دهد. در این قسمت نیز احادیث بسیاری وجود دارد. به چند نمونه اشاره می­ کنیم. این روایت­ ها نیز در نجاست سگ، ظهور بلکه صراحت دارند.

روایت اول:

وی افزود: در حدیث صحیح  محمد بن مسلم می ­گوید: از امام صادق (ع) سؤال کردم: اگر کسی جایی از بدنش به سگ برخورد کند، چکار کند؟

فرمود: «يَغْسِلُ الْمَكَانَ الَّذِي أَصَابَهُ» (تهذیب الاحکام، ج 1، ص260و261، ح 45) جایی را که به سگ برخورد کرده می ­شوید.»

روایت دوم

استاد نوری خاطرنشان کرد: در حدیث صحیح از آن حضرت آمده:‏ إِذَا أَصَابَ ثَوْبَكَ مِنَ الْكَلْبِ رُطُوبَةٌ فَاغْسِلْهُ» (همان، ص261، ح 46) اگر رطوبتی از سگ به لباست بخورد آن را بشوی.»

روایت سوم:

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: در حدیث موثق از آن جناب روایت شده است: «مَنْ مَسَّ كَلْباً فَلْيَتَوَضَّأْ» (همان، ص23و24، ح60) هر کس سگی را مس کند باید وضو بگیرد.» شیخ طوسی در ذیل این روایت می ­گوید: منظور از وضو در این حدیث، دست شستن است. (همان.)

روایت چهارم:

استاد اسماعیل نوری خاطرنشان کرد: در حدیث صحیح محمد بن مسلم می ­گوید: از امام صادق (ع) دربارۀ سگ سَلوقی (سلوق، یکی از روستاهای یمن است، آن سگ های شکاری منسوب به آن¬جا هستند) سؤال کردم. فرمود: «إِذَا مَسِسْتَهُ فَاغْسِلْ يَدَكَ» (الکافی، شیخ کلینی، ج6، ص553، ح 12؛ وسائل الشیعه، ج 3، ص416، ح 4033) هرگاه آن را مس کردی دستت را بشوی.» شاید راوی احتمال می ­داده: چون آن سگ­ ها شکاری هستند، ممکن است نجس نباشند! از پاسخ امام فهمید که آنها هم نجسند.

روایت پنجم

استاد اسماعیل نوری خاطرنشان کرد: در حدیث معروف اربعمأة که امیرمؤمنان (ع) چهار صد مطلب یاد داده، از جمله فرموده است: «تَنَزَّهُوا عَنْ قُرْبِ الْكِلَابِ، فَمَنْ أَصَابَ الْكَلْبَ وَ هُوَ رَطْبٌ فَلْيَغْسِلْهُ، وَ إِنْ كَانَ جَافّاً فَلْيَنْضِحْ ثَوْبَهُ بِالْمَاءِ» (الخصال، شیخ صدوق، تحقیق علی اکبر غفاری، جامعه مدرسین، قم، چاپ اول، 1362ش، ج 2، ص 626.) «از نزدیک شدن به سگ­ها بپرهیزید، کسی که [جایی از بدنش] با رطوبت به سگ برسد باید آن را بشوید، و اگر خشک بوده بر آن آب بپاشد.»

دستۀ چهارم؛ مربوط به روش تطهیر ظروف

این استاد درس خارج حوزه در ادامه بیان کرد: در روایات دستۀ چهارم، روش تطهیر ظروفی که سگ آن را لیسیده یا از آن آب و یا چیز روان خورده، اینگونه بیان شده است که باید اول خاک مالی کرده و بعد از آن با آب دو بار شسته شود.

وی افزود: این مطلب از روایت صحیح ابوالعباس بقباق (در دستۀ اول گذشت) و چند روایت دیگر استفاده می­ شود. مثل روایت منسوب به امام رضا (ع): «إِنْ وَقَعَ كَلْبٌ فِي الْمَاءِ أَوْ شَرِبَ مِنْهُ أُهَرِيقَ الْمَاءُ وَ غُسِلَ الْإِنَاءُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مَرَّةً بِالتُّرَابِ وَ مَرَّتَيْنِ بِالْمَاءِ» (مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، حسين بن محمد تقى نوری، آل البیت، قم، چاپ اول، 1408ق، ج2، ص602، ح2850؛ بحار الأنوار، محمد باقر مجلسى، دار إحياء التراث العربي‏، بيروت‏،1403ق، ج 77، ص 54 ح 3)«اگر سگ در آب واقع شد یا از آن نوشید، آب دور ریخته می­شود و ظرف سه بار شسته می­شود: یک بار با خاک و دو بار با آب.»

/270/260/20/