به مناسبت اعیاد مقدسه رجبیه و شعبانیه، استاد محمد مهدی بحرینی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «هدف خداوند متعال از ارسال ائمه اطهار علیهم السلام» پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: ایامی را که پشت سر گذاشتیم و ایامی را که پیش رو داریم، از ولادت امیرالمؤمنین علیه السلام و عید سعید مبعث، تا روزهای آغازین ماه شعبان که سالروز ولادت مبارک دو امام و همین طور قمر منیر بنی هاشم علیه السلام است، تا ایام پیش رو که ولادت علی اکبر علیه السلام و همین طور نیمه شعبان، ولادت منجی عالم بشریت، این نکته را به ما یادآور می شود که ایام توجه و توسل به اهل بیت علیهم السلام است.

وی افزود: خوب است بررسی بشود که چرا خدای متعال این سرمایه عظیم، یعنی وجود مقدس چهارده معصوم را هزینه فرمود و برای رسیدن به چه امری بوده است. آن هم در یک دوره 342 ساله، از آغاز بعثت، 27 رجب، تا آغاز غیبت کبری، که 329 هجری است؛ اینهمه داستان های غم انگیز که در قالب مصائب اولیای الهی و ائمه اطهار علیهم السلام می شناسیم و اینهمه داستان های زیبا در قالب فلضایل و کرامات آن بزرگواران می دانیم. این هزینه کردن برای چه بوده است؟

استاد بحرینی تصریح کرد: می خواهم این نکته را پر رنگ کنم؛ نکته ای که حلقه اتصال چهارده معصوم است؛ نقل شده است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: «انّی بعثت لأتمم مکارم الاخلاق»؛ بعثت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در واقع منّتی است که خداوند متعال بر بندگانش می گذارد و می فرماید:

«لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ» خدا بر اهل ایمان منّت گذاشت که رسولی از خودشان در میان آنان برانگیخت که بر آنها آیات او را تلاوت می ‌کند و آنان را پاک می‌ گرداند و به آنها علم کتاب (احکام شریعت) و حقایق حکمت می ‌آموزد، و همانا پیش از آن در گمراهی آشکار بودند. (آل عمران: 164)

وی اضافه نمود: بعثت پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم منت خدا است؛ این تعبیر قابل توجه است؛ خدای متعال، خدای قادر مطلق، رحمان رحیم حنان است؛ هم حیث رحمت و هم حیث قدرت و هم حیثیت بی حدّ و حصر بودن قدرت خدای متعال، کن فیکون بودن خدای متعال، اقتضای می کند که خدای متعال در هیچ نعمتی منّت نگذارد؛ اما در بعثت پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و سلم منت می گذارد. «لقد منّ الله»

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: جمله ای در عظمت بعثت بیان بشود؛ عظمت بعثت پیامبر خدا را نمی توانیم بفهمیم؛ ارتباط مستقیم با خدای متعال، نزول وحی با واسطه جبرائیل یا حتی بدون واسطه جبرائیل مسأله عجیبی است؛ اینکه چه اتفاقی در عالم می افتد، برای ما قابل درک نیست؛ در نقل ها آمده است اصحاب می دیدند وجود مقدس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم در هنگام تلقی وحی به خاطر عظمت فضای وحی، حالت خاصّ سنگینی پیدا می کردند؛ اصحاب مبهوت می شدند و نمی دانستند که باید بکنند؛ تنها صبر می کردند تا پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم سر حال بیایند و از ایشان سؤال کنند که چه وحی آمده است.

وی افزود: این عظمت را نمی توانیم درک کنیم؛ بعثت پیامبر خدا که سرآغاز وجود چهارده معصوم است، امیر مؤمنان علیه السلام به خوبی بیان کردند که بزرگترین مصیبت در عالم، مصیبت رحلت پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم است؛ چرا که بزرگترین نعمت ها را از دست داده ایم و آن، «نعمت وحی الهی» است؛ بشریت از این نعمت بزرگ محروم شد.

استاد بحرینی خاطرنشان کرد: خداوند متعال این نعمت بزرگ را هزینه کرده است؛ به دنبال این نعمت بزرگ نیز امامان معصمن علیهم السلام را فرستاده است؛ هدف اصلی ارسال همه آنها، همان هدف اصلی از بعثت پیامبر صلی الله علیه و آه و سلم بوده است: «انّی بعثت لأتمم مکارم الأخلاق»

وی اضافه نمود: منظور از «مکارم الاخلاق» را به معنای اخلاق عملی بگیریم، یک حیث و جهت در مقام بیان می شود؛ و آن «عمل» و «رشد عملی جامعه اسلامی» است؛ و الا در ابعاد دیگر هم پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم متمم است. برخی مراد از «اخلاق» در «مکارم الاخلاق» را با تفسیر دیگری نگاه کرده اند و گفته اند «خَلق» و «خُلق» با هم متفاوت است؛ اولی برای ظاهر و دومی برای باطن است. از این رو بگوییم منظور از مکارم الاخلاق را توسعه بدهیم و بگوییم مطلق مکرمه های درونی است؛ شامل علم و دانش و عقیده هم بشود.

استاد محمد مهدی بحرینی خاطرنشان کرد: من نسبت به جنبه اول یعنی «جنبه عملی» مورد بحث قرار می دهم؛ پیامبر اکرم و ائمه علیهم السلام آمدند تا مکارم اخلاق را تکمیل کنند. چرا آمده است که «تکمیل کنند» و نیامده است که مکارم اخلاق را یاد بدهند.

وی افزود: به نظر می رسد که آموزش مکارم اخلاق کار پیامبر خدا نیست.  بلکه بحث اخلاق به معنای خوب و بد در معنای عمل، در فطرت و درون انسان ها به امانت گذاشته شده است؛ «فألهمها فجورها و تقواها» تمام زشتی ها و زیبایی ها در فطرت انسان نهادینه شده است؛ حتی بنا بر روایتی «حتی ولایت علی بن ابی طالب علیهم السلام هم در فطرت انسان ها نهادینه شده است» به این معنا که باید فطرت را شکافت؛ نگاه کلی به فطرت همان خدا جویی است؛ و هر کس بتواند پرورش بدهد و کنکاش کند، به حقایق می رسد که بعد از توحید، بالاترین حقیقت، ولایت چهارده معصوم است. ولایت امیر مؤمنان در راستای توحید به عنوان حقّ مطلق قابل کشف است.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم اضافه نمود: «بر اساس آیه «فألهما فجورها و تقواها» باید گفت در اخلاق عملی تمام زشت و زیباها را همه درک می کنند و کاری به آموزه های دینی هم ندارد؛ حتی کسانی که پشت کوه هستند که دین و آیین هم به گوششان نخورده است، آنها هم در حدّ فهم و شعورشان و در حدّ اینکه فطرت هایشان را کنکاش کرده بودند می فهمند که ظلم کردن و مال یتیم خوردن بد است را می فهمند؛ اینها آموزه های دین نیست، بلکه در فطرت همه انسان ها است.

وی در ادامه بیان کرد: بنابراین اخلاقیات از جنبه عملی چیزی است که خوب و بد آن در فطرت انسان قرار داده شده است؛ اگر اینگونه است، پس «أتمم مکارم الاخقلاق» برای چیست. این مطلب قابل پیگیری هم هست؛ «إتمام» و «إکمال» کار پیامبر خدا است؛ نه «تعلیم و تبیین»؛ یعنی انسان ها می دانند و برایشان بیان و روشن شده است؛ اما اکمال و اتمام است که کار پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم است.

استاد بحرینی خاطرنشان کرد: اکمال و اتمام ناظر به شکل گیری رفتارهایی است که «اخلاقی» است. یعنی معصومین علیهم السلام آمدند تا یاد بدهند چکار کنیم اخلاق خوب که همه می دانیم و می پسندیم، به مکارم اخلاق و اخلاق کریم و اخلاق بزرگ و اخلاق ماندگار تبدیل می شود.

وی افزود: مثلا می بینیم که نامردترین انسان ها پدر و مادرشان را دوست دارند و به آنها خدمت می کنند؛ چه صدام ها و نمرودها و حتی خلبانی که بمب اتمی را بر سر هیروشیما و ناکازاکی انداخت، به پدر و مادر خود احترام می گذارد و خدمت می کند. پلیدترین انسان هم گاهی دلش می سوزد و به فقیر کمک می کند؛ و یک سری اخلاقیات خوب را دارند. در اینجا باید دقت کرد که «اخلاق» را دارند؛ ولی مکرمة الاخلاق نیست. پیامبر خدا نیامده است که به ما بگوید «به پدر و مادر خودتان احترام کنید» پیامبر نیامده است که بگوید: «راست بگو» بلکه تتمیم و تکمیل را بود که پیامبر خدا آمده است تا انجام دهد.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: تکمیل و تتمیم اخلاقیات به این است که اخلاق هایی که در وجود انسان ها امانت قرار داده شده است، تماما با این هدف و با این قصد انجام بشود که محصّل قرب الی الله باشد. یعنی قصد ما در این اخلاقیات کمال نفس و قرب الی الله باشد. این چیزی است که پیامبر خدا و اهل بیت علیهم السلام دنبال می کنند؛ اگر اخلاق شایسته ای داریم، «غرضمان را هم خدایی کنیم» اگر به فقیری کمک می کنیم، نه به خاطر تحریک احساسات باشد، بلکه برای رضای خدا باشد؛ که اگر نباشد، اگر چه از جنبه اخلاق عملی خوب است، اما تمام و کمال نیست؛ نتیجه این می شود که می گوید «دلم آرام شد» و بس؛ «لیس للانسان الا ما سعی»؛ به همان هدف محدود خود رسید؛ در قرآن در دو جا آمده است که اگر کسی تلاش کند تا بخواهد به دنیا دست پیدا کند، اگر مخالف حکمت نباشد، خداوند دنیا را به او می دهد. تو تلاش کردی که دلت آرام بشود، دلت آرام شد؛ نقطه سرِ خط و تمام شد؛ اما اگر کسی همین انفاق را فی سبیل الله انجام بدهد، هم دلش آرام می شود؛ و هم به غرضش که «قرب الی الله» است، می رسد. کمال نفس را دست پیدا می کند.

وی افزود: درک این نکته ضروری و لازم است؛ که اگر درک نشود، برخی حیران می مانند که چگونه بعضی از انسان های بد، برخی از اخلاق خوب را هم دارا هستند؛ اگر این را دارا است، خدا با او چگونه برخورد می کند و در قیامت چه می شود.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: هر کار خوبی کمال نفس نمی آورد؛ آن کار خوبی کمال نفس می آورد که قرب الی الکامل یعنی خدای متعال ایجاد کند. انسان را به کامل، نزدیک کند. قرب، یعنی رشد، یعنی حرکت به سوی الله برای هر عملی نیست؛ دواعی، توجهات و اغراض آن اخلاق مهم می شود؛ «لأتمم مکارم الاخلاق» تتمیم اخلاق از این رو است.

استاد محمد مهدی بحرینی خاطرنشان کرد: ما پا را از فطرت هم فراتر می گذاریم؛ البته دین اسلام دین فطرت است؛ همه خوبی ها را می توانیم در فطرت جستجو کنیم؛ اما مانند ولایت امیر مؤمنان علیه السلام است؛ یعنی در جستجوی فطرت نمی توان به راحتی به عمق واقعیت ها رسید؛ چون فطرت امری درونی و بسیار پیچیده و در نگاه اول، مبهم است. و کنکاش در آن کار هر کسی نیست.

 وی در ادامه بیان کرد: دین اسلام به کمک می آید برای رسیدن به اعماق فطرت. به نظر می رسد که اتمام و اکمال در این زاویه در مسائل اخلاقی نکته قابل توجه و ارزشمندی است که باید مورد توجه قرار بگیرد؛ بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و پی در پی آمدن امامان معصوم بر حقّ برای همین قضیه بوده است؛ یعنی «اتمام مکارم اخلاق» توجه به این نکته که رفتار، رفتار قربی و کمال آفرین باشد؛ نه چیزی که صرفا اخلاق و رفتار خوب باشد. از این رو ما رفتارهایی از ائمه علیهم السلام می دیدیم که موجب تعجب می شد؛ به نیازمند کمک می کردند؛ اما سائل را نمی دیدند تا عزت طرف مقابل را حفظ کنند. این رفتارها کمال آفرین است و به انسان ارزش می دهد. ان شاء الله در این اعیاد، دستمان به دامان اهل بیت نائل بشود و به برکت وجود آنها قرب الی الله برای ما شکل بگیرد.

/270/260/20/