به مناسبت فرا رسیدن نیمه شعبان و سالروز میلاد پر نور  سرور منجی عالم بشریت، مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف، استاد مصطفی احدی نسب از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «دیدگاه شیعه و سنت درباره شروط امام» پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: جناب «الشیخ آل محسن» کتابی دارند به نام «مسائل خلافیه و الرأی الحق فیها»؛ این کتاب که بر اساس فتاوای علمای اهل سنت نوشته شده، کتاب بسیار جالبی در مسائل اعتقادی است.

وی افزود در فصل 6 می گوید: «من هو امام المسلمین فی هذا العصر» در این فصل به حدیث معروفی اشاره می کند که علاوه بر منابع معتبر شیعه، در منابع اهل سنت نیز آمده است؛ از جمله صحیح مسلم، بیهقی، هیثمی، البانی و دیگران؛ البته مضمون یکی است، هر چند در لفظ با هم اختلاف دارند. عن النبی صلی الله علیه و آله أنه قال: «من مات و لیس فی عنقه بیعة مات میتة جاهلیة» یا به تعبیر دیگر، «من مات و لم یعرف امام زمانه مات میتة جاهلیة»

استاد احدی نسب خاطرنشان کرد: با این تعبیرها این روایت از قول پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است و دلالت بر این دارد که انسان باید در طول حیات خودش بیعت یک امام را به گردن داشته باشد؛ این که فرمود: «من مات و لم یعرف امام زمانه» یعنی در هر عصری باید یک امام داشته باشد؛ البته احادیث دیگر هم این را تأیید می کند. بیعتی که باید باشد، امام حاضر باید باشد؛ بنابراین مربوط به امامی که از دنیا رفته باشد، نیست. منظور از «من مات» یعنی اگر کسی اینچنین بیعتی نداشته باشد، و بدون بیعت از دنیا برود، به مرگ جاهلیت از دنیا رفته است.

وی اضافه نمود: خلاصه اینکه این حدیث بین همه علمای اهل سنت و شیعه معروف است؛ اما آنچه مهم این است که در زمان ما آیا اهل سنت به این حدیث عمل می کنند یا عمل نمی کنند؟ جناب شیخ آل محسن اشاره می کند علمای اهل سنت در صفاتی که باید امام جامعه داشته باشد، اختلاف نظر دارند، ولی متّفق در یک سری شروط هستند، که حتما باید این شروط را داشته باشد. نظر علما را به طور مفصل نقل می کند و آدرس نظر علما را هم می دهد.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: یک شرط امام جامعه آن است که قریشی باشد؛ و غیر قریش شایستگی امامت جامعه را ندارد. شرط دوم آن است که «أو یکون عالماً مجتهدا» امام باید مجتهد در اصول و فروع دین باشد تا بتواند دین را در جامعه پیاده کند؛ و الا کسی که اجتهاد نداشته باشد، نمی تواند امور دینی را پیاده کند.

وی افزود: شرط سوم آن است که «أن یکون عادلا غیر فاسق» امام باید عادل باشد و فاسق نباشد؛ چون اگر فاسق باشد و مرتکب کبیره بشود یا اصرار بر گناهان صغیره داشته باشد، این فرد، شایستگی اجرا و اقامه دین را ندارد

.

استاد احدی نسب خاطرنشان کرد: در روزگار ما آیا به این شرایط عمل می شود یا خیر؟ می بینیم که اهل سنت در تمام بلاد اسلامی یا باید بگوییم یک امامی با این صفات دارند که با او بیعت می کنند؛ که ظاهرا چنین چیزی مشاهده نمی شود؛ و یا اینکه امامی که با این شرایط و صفات باشد، وجود ندارد و لازمه اش آن است که مسلمین، بدون امامی که شرایط لازم را داشته باشد، (یا فاجر یا برّ) مسلمین رها شده باشند. اهل سنت در همه کشورهای اسلامی با یک امامی که این شرایط را داشته باشد، بیعت نکردند و لازمه اش آن است که این احادیث صحیحی که در منابع خودشان آمده و در حدّ تواتر هم هست، به آن عمل نشود، و کل امت به مرگ جاهلیت از دنیا رفته باشند.

امام باید معصوم باشد

وی اضافه نمود: اما طبق دیدگاه شیعه، در زمان معاصر، امام عصر علیه السلام، امام مهدی فرزند امام عسگری علیهما السلام، امام حیّ است. شیعه می گوید امام مسلمین واجب است تا معصوم باشد؛ بر اساس آیه 59 از سوره نساء که می فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ۖ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا» ای اهل ایمان! از خدا اطاعت کنید و [نیز] از پیامبر و صاحبان امر خودتان [که امامان از اهل بیت اند و چون پیامبر دارای مقام عصمت می باشند] اطاعت کنید. و اگر درباره چیزی [از احکام و امور مادی و معنوی و حکومت و جانشینی پس از پیامبر] نزاع داشتید، آن را [برای فیصله یافتنش] اگر به خدا و روز قیامت ایمان دارید، به خدا و پیامبر ارجاع دهید؛ این [ارجاع دادن] برای شما بهتر واز نظر عاقبت نیکوتر است. (نساء: 59)

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: بر اساس اینکه اطاعت خدا و اطاعت رسول و اطاعت اولوالامر، که عطف بر رسول شده است و مطلق است و قیدی ندارد، از این رو باید معصوم باشند؛ از روی عمد و سهو و خطا و غفلت به سوی گناه سوق ندهند. چرا که به صورت مطلق فرمود: «اطیعوا الله» و هیچ قیدی ندارد؛ و «اطیعوا الرسول» هیچ قیدی ندارد «و اولی الامر منکم» این هم مطلق است؛ از این رو منظور از اولوا الامر کسانی است که انسان ها را از روی خطا و نسیان به گناه دعوت نمی کند؛ و الا اگر چنین بود، مانند اطاعت از پدر و مادر، قید می زد که «اطاعت کنید تا آنجا که شما را به شرک دعوت نکنند.» در آنجا صحبت از عصمت پدر و مادر نیست.

«وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَىٰ وَهْنٍ وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ (14) وَإِنْ جَاهَدَاكَ عَلَىٰ أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا ۖ وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا ۖ وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ ۚ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (15) و انسان را درباره پدر و مادرش سفارش کردیم، مادرش به او حامله شد [در حالی که] سستی به روی سستی [به او دست می داد] و باز گرفتنش [از شیر] در دو سال است [و سفارش کردیم] که برای من و پدر و مادرت سپاس گزاری کن؛ بازگشت [همه] فقط به سوی من است. و اگر پدر و مادر تو را بر شرک به خدا که آن را به حق نمی‌دانی وادار کنند در این صورت دیگر آنها را اطاعت مکن و لیک در دنیا با آنها به حسن خلق مصاحبت کن و از راه آن کس که به درگاه من رجوع و انابه‌اش بسیار است پیروی کن، که (پس از مرگ) رجوع شما به سوی من است و من شما را به پاداش اعمالتان آگه خواهم ساخت.

وی افزود: در سوره بقره این گفتگو بین ابراهیم خلیل الله و حضرت حق متعال را می خوانیم: «وَإِذِ ابْتَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ ۖ  قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا ۖ  قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي ۖ قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ» و (به یاد آر) هنگامی که خدا ابراهیم را به اموری امتحان فرمود و او همه را به جای آورد، خدا به او گفت: من تو را به پیشوایی خلق برگزینم، ابراهیم عرض کرد: به فرزندان من چه؟ فرمود: (اگر شایسته باشند می ‌دهم، زیرا) عهد من به مردم ستمکار نخواهد رسید. (بقره: 124)

استاد احدی نسب خاطرنشان کرد: عهد الهی به ظالم نمی رسد؛ وقتی از ظالم به صورت عام یاد می شود، یعنی کسی که به خودش ظلم کند و کافر و مشرک باشد؛ یا به دیگران ظلم کند. ال در «الظالمین» را عهد می گیریم؛ که منظور، یادآوری از آیات و روایات دیگر است که بیان می دارد، منظور از ظلم، ظلم به خود و یا دیگران و یا به خداوند متعال است. بر این اساس، امام نباید ظالم باشد؛ نتیجه می گیریم که باید معصوم باشد.

وی اضافه نمود: علاوه بر این، بقای دین اسلام و استقامت آن بین مسلمین و پا بر جا بودن آن تا قیامت، بر این اساس است که امامی باشد که خودش خطا نکند و از ناحیه خدا معصوم باشد تا بتواند دین و شریعت الهی را حفظ بکند. طبق دیدگاه ما این خصوصیت تنها در امام مهدی علیه السلام است که در روایت به تصریح پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمده است یملأ به الأرض قسطا و عدلا کما ملئت ظلما و جورا. امام عصر علیه السلام قسط و عدل را در جهان پیاده می کند، کما اینکه از ظلم و جور پر شده باشد؛ و این امر تمام نمی شود، مگر آنکه امام معصوم و بر تمام احکام الهی آگاه باشد.

امام باید منصوص الهی باشد

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: شرط دوم آن است که امام باید منصوص باشد؛ یعنی از ناحیه خدا یا از ناحیه امامی که قبل از او است، تصریح به این مطلب شده یا از ناحیه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تصریح شده است؛ چون گفتیم امام باید معصوم باشد؛ و عصمت، یک امر نفسانی است؛ و مردم نمی توانند آگاه باشند به عصمت افراد. چون مردم عالم به کرهای خفی نیستند. ممکن است تا الآن شما یک فرد را بشناسید که گناه نکرده است؛ اما اینکه فردا چگونه است نمی دانیم و دست خدا است. از این رو امام باید از ناحیه خدا به پیامبر معرفی بشود و پیامبر هم به ائمه ذکر کند.

اختلاف در بین امت، لازمه عدم تعیین امام از سوی خدا و پیامبر

استاد احدی نسب خاطرنشان کرد: اگر پیامبر و خداوند این را ذکر نکنند، لازمه اش آن است که اختلاف در بین امّت پیش بیاید و این امر، با دستور الهی منافات دارد که فرمود:  «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا ۚ وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَىٰ شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا ۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَو لا تنازعوا فتفشلوا» و همگی به رشته (دین) خدا چنگ زده و به راه های متفرّق نروید، و به یاد آرید این نعمت بزرگ خدا را که شما با هم دشمن بودید، خدا در دلهای شما الفت و مهربانی انداخت و به لطف و نعمت خدا همه برادر دینی یکدیگر شدید، و در پرتگاه آتش بودید، خدا شما را نجات داد. بدین گونه خدا آیاتش را برای (راهنمایی) شما بیان می‌کند، باشد که هدایت شوید. (آل عمران: 103)

وی افزود: همین طور عدم تعیین امام از سوی خدا و رسول با این آیه شریفه نیز منافات دارد که می فرماید: «وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ ۖ وَاصْبِرُوا ۚ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ» و همه پیرو فرمان خدا و رسول باشید و هرگز راه اختلاف و تنازع نپویید که در اثر تفرقه ترسناک و ضعیف شده و قدرت و عظمت شما نابود خواهد شد، بلکه همه باید یکدل، پایدار و صبور باشید، که خدا همیشه با صابران است. (انفال: 46)

استاد مصطفی احدی نسب خاطرنشان کرد: اگر امام منصوص الهی نباشد، اختلاف ایجاد می شود و عده ای برای خودشان خلیفه اختیار می کنند نزاع ها شکل می گیرد و اعتصام به حبل الله نمی تواند صورت بپذیرد و از این رو این آیه های الهی به انجام نمی رسد.

انتخاب امام نباید به مردم واگذار بشود

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: آیه های دیگری هم هست که ما را نهی می کند از اینکه صرفا از توده مردم بخواهیم پیروی کنیم.

«وَ إِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ» و اگر پیروی از اکثر مردم روی زمین کنی تو را از راه خدا گمراه خواهند کرد، که اینان جز از پی گمان (و هوا و هوس) نمی‌روند و جز اندیشه باطل و دروغ چیزی در دست ندارند. (انعام: 116)

«وَ مَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَ لَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ» و تو هر چند جهد و ترغیب در ایمان مردم کنی باز اکثر آنان ایمان نخواهند آورد (دل پاکت را زیاد رنجه مدار)( (یوسف: 103)

«وَعْدَ اللَّهِ ۖ  لَا يُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ» این وعده خداست که خدا هرگز خلاف وعده نکند، و لیکن اکثر مردم (از این حقیقت) آگاه نیستند. (روم: 6)

«أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ ۚ بَلْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَارِهُونَ» یا آنکه می‌گویند که این رسول را جنونی عارض شده (که دعوی رسالت می ‌کند)؟ (چنین نیست) بلکه دین حق را بر آنها آورده و لیکن اکثر آنها از حق روگردان و متنفرند. (مؤمنون: 70)

وی افزود: از این دست آیات فهمیده می شود که امر امامت نباید به مردم واگذر بشود؛ چون مردم گاهی بر اساس مصالح شخصی و یا منافع فردی خودشان یا هوای نفس خودشان یا از عصبیت و قوم گرایی از چیزی پیروی می کنند که باعث ایجاد اختلاف در امت می تواند بشود. ما بر اساس این دیدگاه که روشن است، می فهمیم که خداوند باید امام را مشخص کند.

/270/260/20/