استاد محمد هدایتی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «اخلاق در علم و پژوهش» پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: در قسمت های گذشته بیاناتی را در رابطه با اهمیت علم و اخلاق در اسلام و حیات علمی و شوق طلب علم و منزلت علم بیان شد. بحثی که امروز بیان می شود، درباره برخی دیگر از جنبه های علم آموزی و پژوهش است. یکی از امور اخلاقی که باید مورد توجه قرار بگیرد، این است که انسان در فهم خودش احساس بسندگی و قطعیت پنداری نکند. گمان نکند دانشی که فرا گرفته است نیازمند تحقیق بیشتر و جستجوی علمی افزون تری  نیست. به تعبیر دیگر باید در مسیر تعلیم و تعلم و آموزش، از جزم اندیشی و توهم تمام شدن مسیر آموزش پرهیز کرد.

وی افزود: در کتاب شریف خصال شیخ صدوق رضوان الله تعالی علیه در بابی تحت عنوان «أعلم الناس من جمع خصلة إلى خصلة» آمده است: از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام سؤال شد که چه کسی اعلم و داناتر از همه مردم است؟ حضرت فرمود: کسی که علم مردم را با علم خودش جمع کند.

«حَدَّثَنَا أَبِي رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ سَيْفٍ عَنْ أَخِيهِ الْحُسَيْنِ عَنْ أَبِيهِ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع عَنْ أَعْلَمِ النَّاسِ قَالَ مَنْ جَمَعَ عِلْمَ النَّاسِ إِلَى عِلْمِهِ.» (خصال: جلد 1، صفحه 5)

استاد هدایتی در ادامه بیان کرد: یعنی اقوال دیگران را هم می بیند؛ حتی اقوال مخالف خود را مورد دقت قرار می دهد و ملاحظه می کند؛ چنان سعه صدر و گشایش قلب در وجود او از جهت علمی فراهم است که می تواند آراء مختلف و متفاوت را پذیرا بشود و به تعبیر قرآن اتّباع احسن نماید. قرآن کریم در سوره زمر می فرماید: «الَّذينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْباب‏» (الزمر: 18) اقوال مخالف و متفاوت را می بینند و گوش می دهند و فرا می گیرند و از میان آنها برترین ها را بر می گزینند.

وی افزود: در نهج البلاغه حضرت امیر صلوات الله علیه به کمیل می فرماید: ای کملیل! این قلب ها ظرف هایی هستند؛ پس بهترین این قلب ها آن دل و قلبی است که وسعت بیشتری دارد و وجوه مختلف و متفاوت را در خودش جمع کند.«قال كُمَيْل بن زياد: أخذ بيدي أميرالمؤمنين علي بن أبي طالب عليه السلام، فأخرجني إلى الجبّان فلمّا أصحرتنفّس الصّعَدَاء ثمّ قال: يَا كُمَيْل بْن زِيَادٍ، إِنَّ هذهِ الْقُلُوبَ أَوْعِيَةٌ فَخَيْرُهَا أَوْعَاهَا» (حکمت: 147)

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: عزیزان اگر ملاحظه کرده باشند سیره علمی بزرگان ما هم در تعلیم و تعلم چنین بوده است؛ به عنوان مثال روش علمی مرحوم شیخ اعظم انصاری رحمت الله علیه هم در مکاسب و رسائل اینچنین بوده است؛ به تبع ایشان، شاگردان ایشان و کسانی که بعد از ایشان آمده اند، اینچنین بوده است؛ چه اینکه این سیره در قبل از شیخ هم بوده است؛ هر چند با آمدن شیخ، تقویت شده است؛ سیره شیخ اینچنین بوده است که ابتداء اقوال مخالف خودشان را می آورند و تا می توانند، به تقویت این قول مخالف برمی خیزند و با شواهد و مؤیداتی آن را تقویت می کنند و سپس قول خود را مطرح می کنند و حاکم بر قول دیگر قرار می دهند؛ همین روش است که محقق پرور است و می تواند پژوهش موفقی را به ارمغان بیاورد؛ و الا اگر کسی فقط با زاویه دید خاصّ خودش به دنبال جمع آوری شواهد باشد، نه خودش می تواند در طراز یک پژوهش گر موفق قرار بدهد و نه می تواند شاگردان خودش را تا اجتهاد و تحقیق بالا ببرد.

وی افزود: اینکه ما این حس را داشته باشیم که «آگاهی های ما همچنان باید کامل بشود» و «این مقدار که داریم، آخر خط نیست»، جزو اخلاق پژوهش است؛ وقتی خداوند به پیامبر خود می فرماید: «قل ربّ زدنی علما» دیگر حال دیگران کاملا روشن است که باید این احساس را داشته باشند که اگر به این علم رسیده اند که مثلا «الف، ب است»، فوری نگویند امکان ندارد «الف، ب نباشد». یعنی نباید اینگونه باشند که باب این گزاره را چنان محکم ببندند که دیگر امکان پرورش و توسعه و سیر بیشتر از این بحث قطع کنند. خیر! بلکه بگوییم ما فعلا به این نتیجه رسیده ایم که «الف، ب است»، اما محال نمی دانیم که روزی با شواهد و قرینه بتوانیم گزاره دیگری را اثبات کنیم یا در گزاره پیشین تردید کنیم. جمود پنداری و اینکه «من به هر نتیجه ای رسیدم، این، همان است، و محال است غیر از این باشد» از آسیب های اخلاقی و فکری یک پژوهش است.

استاد محمد هدایتی خاطرنشان کرد: اگر پرونده یک مسأله ای را در ذهن و فکر خودمان مختومه کردیم و باز نگاه نداشتیم، نمی توانیم از اقوال دیگر استفاده ببریم و از دیگران یاد بگیریم و اتباع احسن کنیم. اگر پرونده را باز نگاه داشتیم، می توانیم مداقّه کنیم و تحقیقمان را دقیق تر و موفق تر و عالمانه تر ادامه بدهیم. پس یکی از ویژگی های اخلاق آموزش و پژوهش، یادگیری و تحقیق آن است که از تعصب و قفل کردن بر یک باور و یک ذهنیت و یک گزاره علمی اجتناب کنیم.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: ویژگی دیگر این است که ما باید از جهت اخلاقی ذهنمان را نسبت به نظر مخالف وسیع کنیم؛ این مطلبی است که در روایات هم به آن اشاره شده است؛ «فخیرها اوعاها» قلبمان را توسعه بدهیم تا بتوانیم اقوال مخالف خودمان را هم پذیرا باشیم و نکات مثبت آن را بنگریم و احیانا به کمک آن موضع مخالف، به نقاط ضعف خودمان هم پی ببریم.

وی افزود: مرحوم شهید مطهری رضوان الله تعالی علیه در مجموعه آثارشان جلد 30 صفحه 584 تأکید دارد که در مباحث علمی ضد و خورد بشود؛ اصلا علمی پیشرفت می کند که بتواند با اقوال مخالف خودش درگیر بشود؛ و الا هر زمانی که قول مخالف را از یک قول گرفتید، خود آن قول حق هم آهسته آهسته به فساد منتهی می شود. گاهی اطرافیان حول این قول حقّ چنان چرندیات و خرافات را اضافه می کنند که همان قول حق هم دچار آسیب فراوان می شود. از این رو شهید مطهری توصیه می کنند برای پیشرفت علم، باید حتما این دانش را باه جان قول مخالفش انداخت تا در نهایت موجب رشد بشود.

استاد هدایتی خاطرنشان کرد: علم مانند لباسی برای ما است؛ لباس به ما خدمت می کند؛ عیوب ما را رفع می نماید و ما را از گرما و سرما حفظ می نماید؛ لباس ما را زیبا  می سازد؛ اما ما هم باید از لباس مراقبت کنیم تا آلوده نشود؛ و اگر آلوده شد، آن را شست و شو بدهیم؛ علم هم اینچنین است؛ اگر علم به ما خدمت می کند، ما هم باید به علم خدمت بدهیم و مدام در شست و شو و مراقبت قرار بدهیم.

/270/260/21/