استاد میرزا احسان زاهری کاشانی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «تفسیر سوره کوثر» پرداخت.

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: این سوره از جایگاه بالایی برخوردار است و روایات فراوانی برای بیان از معنای «کوثر» بیان شده است. در تفسیر فرات کوفی آمده است که مختار بن فلفل می گوید: از انس شنیدم که می گوید: رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم خواب مختصری داشتند و سپس سر بلند کردند و به با اصحاب صحبت می کردند.

اصحاب به حضرت صلی الله علیه و آله و سلم عرض کردند: یا رسول الله علت خنده شما چیست.

حضرت صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «سوره ای بر من نازل شد؛» آنگاه سوره کوثر را خواند.

«فُرَاتٌ قَالَ حَدَّثَنِي عُبَيْدُ بْنُ كَثِيرٍ مُعَنْعَناً عَنِ الْمُخْتَارِ بْنِ فُلْفُلٍ قَالَ سَمِعْتُ عَنْ أَنَسِ يَقُولُ‏ أَغْفَى رَسُولُ اللَّهِ ص إِغْفَاءَةً فَرَفَعَ‏ رَأْسَهُ‏ مُتَبَسِّماً فَقَالَ لَهُمْ وَ قَالُوا لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لِمَ ضَحِكْتَ قَالَ [رَسُولُ اللَّهِ ص‏] أُنْزِلَتْ [أُنْزِلَ نَزَلَتْ‏] عَلَيَّ آنِفاً سُورَةٌ فَقَرَأَهَا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ إِنَّا أَعْطَيْناكَ ... حَتَّى خَتَمَهَا»

(و أخرجه ابن أبي شيبة و أحمد و مسلم و أبو داود و النسائي و ابن جرير و ابن المنذر و ابن مردويه و البيهقيّ في سننه عن أنس ... ختمها قال: هل تدرون ما الكوثر؟ قالوا: اللّه و رسوله أعلم. قال: هو نهر أعطانيه ربي في الجنة عليه خير كثير ترده أمتي يوم القيامة آنيته عدد الكواكب يختلج العبد منهم فأقول: يا ربّ انه من أمتي؟! فيقال: انك لا تدري ما أحدث بعدك.

و أخرج مسلم و البيهقيّ من وجه آخر بلفظه ثمّ رفع رأسه فقرأ إلى آخر السورة. الدّر المنثور.- المختار ... المخزومي له ترجمة في التهذيب وثقه جماعة و ضعفه بعض.) (كوفى، فرات بن ابراهيم، تفسير فرات الكوفي - تهران، چاپ: اول، 1410 ق؛ ص: 609 و 610)

استاد زاهری خاطرنشان کرد: علی بن ابراهیم می گوید: بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم وارد شدم؛ در حالی که پیامبر در مسجد بودند و در مسجد عمرو عاص و عکرمه بن ابی العاص هم بودند. عمرو عاص گفت: «یا ابا ابتر!» در جاهلیت هر کس فرزند پسر نداشت، به او ابتر می گویند.

سپس عمرو گفت: من محمد (مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم) را غضبناک کردم. ناگهان بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم آیات سوره کوثر نازل گردید؛ منظور از «انّ شانئک» عمرو عاص است که اوست که ابتر است که نه دین و نه نسبی نخواهد داشت.

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ- إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ قَالَ: الْكَوْثَرُ نَهَرٌ فِي الْجَنَّةِ أَعْطَى اللَّهُ مِحَمَّداً عِوَضاً عَنِ ابْنِهِ إِبْرَاهِيمَ،

قَالَ‏: دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ص الْمَسْجِدَ وَ فِيهِ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَ الْحَكَمُ بْنُ أَبِي الْعَاصِ قَالَ عَمْرٌو: يَا أَبَا الْأَبْتَرِ- وَ كَانَ الرَّجُلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ سُمِّيَ أَبْتَرَ، ثُمَّ قَالَ عَمْرٌو: إِنِّي لَأَشْنَأُ مُحَمَّداً أَيْ أُبْغِضُهُ فَأَنْزَلَ‏ اللَّهُ‏ عَلَى‏ رَسُولِهِ‏ ص‏ إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَ انْحَرْ إِلَى قَوْلِهِ‏ إِنَّ شانِئَكَ‏ أَيْ مُبْغِضَكَ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ‏ هُوَ الْأَبْتَرُ يَعْنِي لَا دِينَ لَهُ وَ لَا نَسَبَ» (قمى، على بن ابراهيم، تفسير القمي - قم، چاپ: سوم، 1404ق؛ ج‏ 2؛ ص 445)

استاد زاهری خاطرنشان کرد: کوثر که از جهت لغت، خیر و برکت فراوان است، در روایات متعدد، مصادیق آن بیان شده است. کوثر خیرات مادی و معنوی است؛ شخصیتی چون فاطمه زهرا علیها آلاف التحیة و الثناء کوثر است که از او فرزندانی به دنیا آمدند که دارای مقام عصمت و امامت و خلافت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است. همه خیرات و برکات در وجود این شخصیت ها است.

وی افزود: خداوند متعال به حبیب خود می فرماید: «ما فاطمه را به تو دادیم»؛ فاطمه ای که پدرش و همسرش و فرزندانش از جایگاه منیع و رفیعی برخوردار هستند؛ شخصیت هایی بی نظیر هستند. زنی که در مقام عصمت است، من الاول الی الآخر، فاطمه زهرا سلام الله علیها است. فاطمه زهرا سلام الله علیها از جمیع جهات سیده نساء عالمین است و چه در دنیا و چه در آخرت سرور زنان عالم است.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: روایتی از امام صادق علیه السلام است که می فرماید:

«7573- 16 وَ عَنْهُ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْعَلَاءِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ كَانَتْ قِرَاءَتُهُ إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ‏ الْكَوْثَرَ فِي فَرَائِضِهِ وَ نَوَافِلِهِ سَقَاهُ‏ اللَّهُ‏ مِنَ‏ الْكَوْثَرِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ- وَ كَانَ مُتَحَدَّثُهُ (في المصدر- محدثه.) عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ص فِي أَصْلِ طُوبَى» (شيخ حر عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشيعة - قم، چاپ: اول، 1409 ق.؛ ج‏ 6؛ ص 145؛ ثواب الأعمال 155)

در حدیث شریفی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می خوانیم:

«11933- و من (خواص القرآن): روي عن النبي (صلى الله عليه و آله)، أنه قال: «من قرأ هذه السورة سقاه‏ الله‏ تعالى من‏ نهر الكوثر، و من‏ كل‏ نهر في الجنة و كتب له عشر حسنات بعدد كل من قرب قربانا من الناس يوم النحر، و من قرأها ليلة الجمعة مائة مرة رأى النبي (صلى الله عليه و آله) في منامه رأي العين، لا يتمثل بغيره من الناس إلا كما يراه» (بحرانى، سيد هاشم بن سليمان، البرهان في تفسير القرآن - قم، چاپ: اول، 1374 ش؛ ج ‏5؛ ص 771)

استاد احسان زاهری خاطرنشان کرد: کسی نمی تواند بفهمد که در آن عالم چه خبر است؛ کما اینکه یک جنین در رحم مادر نمی تواند فهمد که در این عالم با این آسمان ها و ستاره ها و کهکشان ها چه خبر است. هر کس این سوره مبارکه را در شب جمعه صد مرتبه بخواند، پیامبر عظیم الشأن را در خواب می بیند؛ دیدن او هم حقیقی است؛ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به غیر خودش از مردم متمثل نمی شود؛ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را همان گونه که هست، می بیند. این حدیث از خود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است که هر کس می خواهد من را ببیند، در شب جمعه این سوره را صد مرتبه بخواند.

این استاد درس خارج حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: نام این سوره از آیه نخستین آن برداشت شده است و صد و هشتمین سوره قرآن است؛ و دارای 3 آیه است. بر طبق قول مشهور، در مکه مکرمه نازل شده است و یک بیان هم به نزول این سوره در مدینه اشاره دارد. این احتمال هم دارد که دو بار نازل شده باشد.

وی افزود: به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نسبت «ابتر» دادند؛ چرا که فرزندان پسر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم یعنی قاسم و طاهر (عبدالله) در مکه از دنیا رفتند و در قبرستان ابوطالب دفن شدند؛ که الآن هم آثار قبر وجود دارد. و بر سر آن گنبد و بارگاهی هم وجود داشته است که آن را تخریب کردند.  وقتی در مکه این پسرها از دنیا رفتند، دشمنان و مشرکینی که همیشه زخم زبان می زدند، گفتند: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ابتر است، یعنی پسر ندارد که راه او را و رسالت او را ادامه بدهند.

استاد احسان زاهری خاطرنشان کرد: در مدینه که پیامبر صلوات الله علیه و آله و سلم آمدند، از کنیزی که هدیه پادشاه روم بود، یعنی «ماریه قبطیه»، فرزندی به نام «ابراهیم» متولد شد. ابراهیم هم در مدینه، قبل از دو سالگی از دنیا رفت؛ که در آن ایام گرفتگی خورشید هم صورت گرفت. بعضی خواستند بگویند این امر، ربطی به فوت فرزند پیامبر دارد؛ که پیامبر آن را رد کردند و نخواستند مردم گرفتار خرافات بشوند. چرا که رسالت پیامبر بر آن بود که خرافات را از مردم بزدایند.

وی اضافه نمود: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در مدینه هم پسری را از دست دادند؛ بی مناسبت نیست که در مدینه نیز با این اتفاق، سوره کوثر بر پیامبر نازل شود و به مردم اعلام بشود که اگرچه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پسر ندارند، اما دخترشان فاطمه زهرا سلام الله علیها کوثر است و ذریه زهرا سلام الله علیها الی یوم القیامه بسیار هستند و از این رو رسالت پیامبر ناقص نیست و استمرارش قطع نمی شود؛ بلکه حلالش الی یوم القیامه، حلال است و حرام آن، الی یوم القیامه حرام است و کتاب و شریعت اسلام، تا قیامت باقی خواهد ماند.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: سه سوره انشراح، ضحی و کوثر در برابر حوادث دردناکی که دشمنان ایجاد می کردند و زخم زبان های مکرری که بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم وارد می کردند، این سه سوره دلداری و دلگرمی برای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بود.

استاد احسان زاهری خاطرنشان کرد: در تفاسیر تا 15 مورد بیان شده است که معنای کوثر چیست. یکی از آن موارد این است که نهری است در بهشت، سفیدتر از شیر، صاف تر از قدح، بلورین، قبه هایی در دو طرف، قبه هایی از درّ و یاقوت. در حدیثی از امام صادق علیه السلام است که کوثر، نهری در بهشت است که خداوند آن را به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در عوض فرزندش که از دنیا رفته است، به او عطا فرموده است.

وی افزود: گفته شده است که کوثر تعلق به پیامبر و مؤمنان دارد که از آن سیراب می شوند. کوثر، آن حوضی است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در حدیث ثقلین به آن اشاره دارند. فرمود: «انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی اهل بیتی فإنهما لن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض ...»؛ و به همین صورت، معانی دیگری هم بیان شده است. مصداقش به حضرت زهرا، خیر کثیر، به انسان سخاونمند هم کوثر گفته می شود، نعمت های فراوان، خیرات و برکات زیاد و ... همه اینها در قالب معنای کوثر وجود دارد.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: باید بگوییم که هر یک از اینها مصداق هایی برای کوثر است و اشکالی ندارد که همه اینها در مفاهیم کوثر جای داده بشود. همه آن نعمت های معنوی و مادی که خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم داده است کوثر است؛ نسل پیامبر از طریق حضرت زهرا سلام الله علیها است؛ یازده امام معصوم از فرزندان حضرت زهرا سلام الهل علیها دارای مقام عصمت هستند؛ همه اینها خیرات و برکات زیاد و نعمت های فراوان مادی و معنوی است که در اینجا اتفاق افتاده است.

وی افزود: سوره کوثر از جایگاه ویژه ای برخوردار است. خداوند متعال می فرماید: «انّا اعطیناک الکوثر فصلّ لربّک و انحر» ما به تو کوثر عطا کرده ایم؛ پس به شکرانه آن، نماز بگذار و نحر کن. آن ستون خیمه دینداری را به شکرانه این نعمت عظیم و کوثر برپا کن.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در تفاسیر برای «فصلّ» مرادهای مختلفی را بیان کرده اند؛ آیا منظور از آن، نمازهای یومیه است؛ یا اصل نماز مدّ نظر بوده است؛ یا اینکه منظور از نماز، نمازِ طواف و حج است و قربانی در روز عید قربان مورد نظر بوده است؟ یا بگوییم منظور از «فصلّ» مطلق عبادت پروردگار است که همراه با قربانی باید باشد؛ یعنی انسان، خودش و خواسته هایش را قربانی اطاعت پروردگار کند در مسیر عبادت و بندگی خداوند علیّ اعلی گام بردارد. همه اینها از احتمالاتی است که در این عبارت وجود دارد.

وی خاطرنشان کرد: تمام خیراتی که خداوند به پیامبر داده، در کلمه «کوثر» نهان است. در روایت آمده است:

«2- ج، الإحتجاج عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: خَرَجَ مِنَ الْمَدِينَةِ أَرْبَعُونَ رَجُلًا مِنَ الْيَهُودِ قَالُوا انْطَلِقُوا بِنَا إِلَى هَذَا الْكَاهِنِ الْكَذَّابِ حَتَّى نُوَبِّخَهُ فِي وَجْهِهِ وَ نُكَذِّبَهُ بِأَنَّهُ يَقُولُ أَنَا رَسُولُ اللَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ‏ فَكَيْفَ يَكُونُ رَسُولًا وَ آدَمُ خَيْرٌ مِنْهُ وَ نُوحٌ خَيْرٌ مِنْهُ وَ ذَكَرُوا الْأَنْبِيَاءَ علیهم السلام  فَقَالَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله و سلم لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ التَّوْرَاةُ بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ فَرَضِيَتِ الْيَهُودُ بِالتَّوْرَاةِ ...»

عالمان یهود در اداهه به بیان برتری حضرت آدم علیه السلام و حضرت موسی علیه السلام اشاره می کنند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به هر دو پاسخ می دهند؛ در ادامه می خوانیم:

«... قَالُوا نُوحٌ‏ خَيْرٌ مِنْكَ‏ قَالَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله و سلم وَ لِمَ ذَلِكَ قَالُوا لِأَنَّهُ رَكِبَ فِي السَّفِينَةِ فَجَرَتْ عَلَى الْجُودِيِّ

قَالَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله و سلم لَقَدْ أُعْطِيتُ أَنَا أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ

قَالُوا وَ مَا ذَاكَ

قَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَعْطَانِي‏ نَهَراً فِي السَّمَاءِ مَجْرَاهُ مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ وَ عَلَيْهِ أَلْفُ أَلْفِ قَصْرٍ لَبِنَةٌ مِنْ ذَهَبٍ وَ لَبِنَةٌ مِنْ فِضَّةٍ حَشِيشُهَا الزَّعْفَرَانُ وَ رُضَاضُها (الرضراض: ما صغر و دق من الحصى.) الدُّرُّ وَ الْيَاقُوتُ وَ أَرْضُهَا الْمِسْكُ الْأَبْيَضُ فَذَاكَ خَيْرٌ لِي وَ لِأُمَّتِي وَ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى‏ إنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ

قَالُوا صَدَقْتَ يَا مُحَمَّدُ وَ هُوَ مَكْتُوبٌ فِي التَّوْرَاةِ هَذَا خَيْرٌ مِنْ ذَاكَ قَالَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله و سلم هَذِهِ ثَلَاثَة» (مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار (ط - بيروت) - بيروت، چاپ: دوم، 1403 ق؛ ج ‏16؛ ص 327)

/270/260/20/