به مناسبت فرا رسیدن سالگرد ارتحال ام المؤمنین حضرت خدیجه کبری سلام الله علیها، استاد سیـّد محمـّدعلی فقیـهــي، از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به بیان برخی از فضایل آن بانوی مکرمه پرداخت.

بيعت حضرت خديجه سلام الله علیها با اميرالمؤمنين عليه ‌السلام

این استاد درس خارج حوزه علمیه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: روزى پيامبر صلّى الله عليه و آله خديجه سلام الله عليها را خواست و در كنار خود نشانيد و فرمود: اين جبرئيل است و مى گويد: براى اسلام شروطى است كه عبارتند از: اقرار به يگانگى خداوند متعال، اقرار به رسالت رسولان، اقرار به معاد و اصول اين شريعت و احكام آن، اطاعت از اولى الامر و ائمه طاهرين از فرزندان او يكى بعد از ديگرى با برائت از دشمنان ايشان.

خديجه سلام الله عليها به همه آنها اقرار نمود و ائمه طاهرين علیهم السلام، به خصوص أمير المؤمنين عليه السّلام را تصديق كرد.

پيامبر صلّى الله عليه و آله فرمود: «هو مولاك و مولى المؤمنين و امامهم بعدى»؛ يعنى «على مولاى تو و مولاى مؤمنان بعد از من و امام ايشان است».

آنگاه از خديجه سلام اللَّه عليها در قبول ولايت امير ال مؤمنين عليه السّلام عهد مؤكد گرفت. سپس رسول خدا صلّى الله عليه و آله يك يك از اصول و فروع دين حتى آداب وضو و نماز و روزه و حج و جهاد و صله رحم و واجبات و محرمات را بيان فرمود.

سپس پيامبر صلّى الله عليه و آله دست خود را بالاى دست امير المؤمنين عليه السّلام نهاد و خديجه سلام الله عليها دست خود را بالاى دست رسول خدا صلّى الله عليه و آله نهاد و به اين ترتيب با امير المؤمنين عليه السّلام بيعت نمود.

«75 الطُّرَفُ، لِلسَّيِّدِ بْنِ طَاوُسٍ نَقْلًا مِنْ كِتَابِ الْوَصِيَّةِ لِعِيسَى بْنِ الْمُسْتَفَادِ عَنْ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ علیهما السلام قَالَ: سَأَلْتُ عَنْ بَدْءِ الْإِسْلَامِ كَيْفَ أَسْلَمَ عَلِيٌّ وَ كَيْفَ أَسْلَمَتْ خَدِيجَةُ فَقَالَ تَأْبَى إِلَّا أَنْ تَطْلُبَ أُصُولَ الْعِلْمِ وَ مُبْتَدَأَهُ أَمَا وَ اللَّهِ إِنَّكَ لَتَسْأَلُ تَفَقُّهاً

ثُمَّ قَالَ سَأَلْتُ أَبِي علیه السلام عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ لِي لَمَّا دَعَاهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم

قَالَ يَا عَلِيُّ وَ يَا خَدِيجَةُ أَسْلَمْتُمَا لِلَّهِ وَ سَلَّمْتُمَا لَهُ

وَ قَالَ إِنَّ جَبْرَئِيلَ عِنْدِي يَدْعُوكُمَا إِلَى بَيْعَةِ الْإِسْلَامِ فَأَسْلِمَا تَسْلَمَا وَ أَطِيعَا تَهْدِيَا

فَقَالا فَعَلْنَا وَ أَطَعْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ

فَقَالَ إِنَّ جَبْرَئِيلَ عِنْدِي يَقُولُ لَكُمَا إِنَّ لِلْإِسْلَامِ شُرُوطاً وَ عُهُوداً وَ مَوَاثِيقَ فَابْتَدِئَاهُ بِمَا شَرَطَ اللَّهُ عَلَيْكُمَا لِنَفْسِهِ وَ لِرَسُولِهِ أَنْ تَقُولَا نَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ فِي مُلْكِهِ‏لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ يَتَّخِذْ صَاحِبَةً إِلَهاً وَاحِداً مُخْلِصاً وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرْسَلَهُ إِلَى النَّاسِ كَافَّةً بَيْنَ يَدَيِ السَّاعَةِ وَ نَشْهَدُ أَنَّ اللَّهَ يُحْيِي وَ يُمِيتُ وَ يَرْفَعُ وَ يَضَعُ وَ يُغْنِي وَ يُفْقِرُ وَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ

قَالا شَهِدْنَا

قَالَ وَ إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ عَلَى الْمَكَارِهِ وَ غَسْلُ الْوَجْهِ وَ الْيَدَيْنِ وَ الذِّرَاعَيْنِ وَ مَسْحُ الرَّأْسِ وَ الرِّجْلَيْنِ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَ غُسْلُ الْجَنَابَةِ فِي الْحَرِّ وَ الْبَرْدِ وَ إِقَامُ الصَّلَاةِ وَ أَخْذُ الزَّكَاةِ مِنْ حِلِّهَا وَ وَضْعِهَا فِي أَهْلِهَا وَ حِجُّ الْبَيْتِ وَ صَوْمُ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ وَ صِلَةُ الرَّحِمِ وَ الْعَدْلُ فِي الرَّعِيَّةِ وَ الْقَسْمُ بِالسَّوِيَّةِ وَ الْوُقُوفُ عِنْدَ الشُّبْهَةِ وَ رَفْعُهَا إِلَى الْإِمَامِ فَإِنَّهُ لَا شُبْهَةَ عِنْدَهُ وَ طَاعَةُ وَلِيِّ الْأَمْرِ بَعْدِي وَ مَعْرِفَتُهُ فِي حَيَاتِي وَ بَعْدَ مَوْتِي وَ الْأَئِمَّةُ مِنْ بَعْدِهِ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ وَ مُوَالاةُ أَوْلِيَاءِ اللَّهِ وَ مُعَادَاةُ أَعْدَاءِ اللَّهِ وَ الْبَرَاءَةُ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ وَ حِزْبِهِ وَ أَشْيَاعِهِ وَ الْبَرَاءَةُ مِنَ الْأَحْزَابِ تَيْمٍ وَ عَدِيٍّ وَ أُمَيَّةَ وَ أَشْيَاعِهِمْ وَ أَتْبَاعِهِمْ وَ الْحَيَاةُ عَلَى دِينِي وَ سُنَّتِي وَ دِينِ وَصِيِّي وَ سُنَّتِهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ الْمَوْتُ عَلَى مِثْلِ ذَلِكَ‏ وَ تَرْكُ شُرْبِ الْخَمْرِ وَ مُلَاحَاةُ النَّاسِ‏

يَا خَدِيجَةُ فَهِمْتِ مَا شَرَطَ رَبُّكِ عَلَيْكِ

قَالَتْ نَعَمْ وَ آمَنْتُ وَ صَدَّقْتُ وَ رَضِيتُ وَ سَلَّمْتُ

قَالَ عَلِيٌّ وَ أَنَا عَلَى ذَلِكَ

فَقَالَ يَا عَلِيُّ تُبَايِعُنِي عَلَى مَا شَرَطْتُ عَلَيْكَ

قَالَ نَعَمْ

قَالَ فَبَسَطَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم كَفَّهُ وَ وَضَعَ كَفَّ عَلِيٍّ علیه السلام فِي كَفِّهِ

وَ قَالَ بَايِعْنِي يَا عَلِيُّ عَلَى مَا شَرَطْتُ عَلَيْكَ وَ أَنْ تَمْنَعَنِي مِمَّا تَمْنَعُ مِنْهُ نَفْسَكَ

فَبَكَى عَلِيٌّ علیه السلام

وَ قَالَ بِأَبِي وَ أُمِّي لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم اهْتَدَيْتَ وَ رَبِّ الْكَعْبَةِ وَ رَشَدْتَ وَ وُفِّقْتَ أَرْشَدَكَ اللَّهُ يَا خَدِيجَةُ ضَعِي يَدَكَ فَوْقَ يَدِ عَلِيٍّ فَبَايِعِي لَهُ

فَبَايَعَتْ عَلَى مِثْلِ مَا بَايَعَ عَلَيْهِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام عَلَى أَنَّهُ لَا جِهَادَ عَلَيْهَا

ثُمَّ قَالَ يَا خَدِيجَةُ هَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاكِ وَ مَوْلَى الْمُؤْمِنِينَ وَ إِمَامُهُمْ بَعْدِي

قَالَتْ صَدَقْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ بَايَعْتُهُ عَلَى مَا قُلْتَ أُشْهِدُ اللَّهَ وَ أُشْهِدُكَ‏ وَ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيداً عَلِيماً.» (بحار الانوار: ج ۱۸، ص ۲۳۲، ج ۶۵، ص ۳۹۲)

نکاتی در مورد تاریخ زندگی حضرت خدیجه

استاد فقهی در بخش دیگری از گفتگو  با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید خاطرنشان کرد: نام پدر حضرت خدیجه سلام الله علیها، خویلد بن اسد از خاندان قریش، (اسد الغابه ج ۶ ص ۷۸) و نام مادرش فاطمه بنت زایده (الاستیعاب ج ۴، ص ۱۷) بوده است. بنا بر کتاب الطبقات الکبری، ام المؤمنین خدیجه کبری سلام الله علیها در پانزده سال قبل از عام الفیل به دنیا آمده اند. (الطبقات الکبری ج ۸ ص ۱۳)

وی افزود: حضرت سلام الله علیها قبل از اسلام ثروتمند بود و تجارت می ‌کرد. (البدایه و النهایه ج۲ص۲۹۳)؛ او زنی شریف و با درایت بود که خداوند متعال خیر و برکت برای او در نظر گرفته بود و دارای شرافتی عظیم و ثروتی زیاد بود؛ (عیون الاثر  ج۱ص۶۳ )

این استاد درس خارج حوزه در ادامه بیان کرد: در روایتی از پیامبر رحمت صلی‌ الله علیه و آله و سلم حضرت خدیجه کبری و فاطمه زهرا و مریم و آسیه سرور زنان جهان معرفی شده ‌اند؛ (البدایه و النهایه ج۲ص۱۲۹) و امّ المؤمنین سلام الله علیها را از بهترین زنان معرفی فرموده است. (امتاع الاسماع ج۱۵ص۶۰)

وی اضافه نمود: در منابع اسلامی، القابی مثل طاهره، زکیه، مرضیه، صدیقه، سیده نساء قریش، (البدایه و النهایه ج۳ص۱۵ ) و با کنیه امّ المومنین یاد شده است (انوارالساطعه ص۲۴)، حضرت خدیجه بهترین و صادق ترین وزیر و مشاور، و مایه آرامش پیامبر رحمت صلی ‌الله علیه و آله و سلم بود. (البدایه و النهایه ج۲ص۶۱)

استاد فقیهی خاطرنشان کرد: خدیجه سلام الله علیها بعد از آنکه با ویژگی های پیامبر رحمت صلی ‌الله علیه و آله و سلم، بویژه امانت داری او آشنا شد و او را امین مال خود در سفر تجاری شام قرار داد، و غلامش میسره ویژگی های او را بیان کرد، پیشنهاد ازدواج با او را مطرح نمود. (البدایه و النهایه ج ۲ص۲۹۲)؛ صداقت و امانت داری و حسن خلق و درست کاری در این پیشنهاد  فوق العاده مؤثر بود. (عیون الاثر ج۱ص۶۳ ، اسد الغابه ج۱ص۲۳)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: سن او را هنگام ازدواج از ۲۵ سال تا ۴۶ گفته اند و گرچه بسیاری  ۴۰ سال گفته اند. (الطبقات الکبری ج۸ ص۱۷۴ اسد الغابه ج۱ص۲۳، انساب الاشراف ج۱ص۹۸ )، ولی تعدادی از محققان ۲۵سال را ترجیح داده اند. (دلایل النبوه ج۲ص۷۱ ، البدایه و النهایه ج۲ص۲۹۴، انساب الاشراف ج۱ص۹۸) و نظر استاد بزرگوار ما، محقق معاصر مرحوم علامه سید جعفر مرتضی عاملی نیز  بر ۲۵سال بود. (الصحیح من السیره ج۲ص۱۱۴)

وی افزود: بعضی از منابع تاریخی اهل سنت از  دو شخص به نام‌های «ابوهاله هند بن نباش» ( انساب الاشراف ج۱ص۴۰۶) و «عتیق بن عابد» (المحبر ص۴۵۲) با عنوان همسران قبلی خدیجه یاد کرده‌ اند، ولی در مقابل برخی عالمان شیعه این را قبول ندارند، و ابن شهرآشوب از قول سید مرتضی در شافی و شیخ طوسی در تلخیص الشافی، به دوشیزه بودن او هنگام ازدواج با پیامبر (صلی‌ الله علیه و آله و سلم اشاره کرده است. (مناقب ابن شهر آشوب ج۱ص۱۵۹) استاد بزرگوار ما مرحوم جعفر مرتضی محقق معاصر شیعه بر این باور است که با توجه به تعصبات قبیله ‌ای در حجاز، ازدواج خدیجه که از بزرگان قریش بود، با دو اعرابی از قبایل تمیم و مخزوم، پذیرفتنی نیست. (الصحیح من السیره ج۲ص۱۲۳)

استاد فقیهی خاطرنشان کرد: او فداکارانه در خدمت پیامبر رحمت صلی‌ الله علیه و آله و سلم بود به طور مثال با آن ثروت و عظمت ، هنگام اعتکاف پیامبر رحمت صلی‌ الله علیه و آله و سلم در غار حرا از مکه غذا برای او می‌ برد؛ فاصله ای کنونی شش کیلومتر است؛ (عرشیان دکتر شهیدی ص۶۲) و فاصله پایین کوه تا غار حرا را نیز با آن سختی که دارد، می پیمود.

وی اضافه نمود: ام المؤمنین خدیجه کبری سلام الله علیها را اولین ایمان آورده از زن‌ ها دانسته اند و بعضی ادعای اجماع کردند که او را اولین ایمان آورنده معرفی کرده اند. (کامل ابن اثیر ج۲ص۵۷)؛ پیامبر رحمت صلی ‌الله علیه و آله و سلم قبل از بعثت علاقه خود به حضرت علی علیه السلام آگاه کرده بودند، از این رو خدیجه برای خانه ابوطالب، ما یحتاج زندگی می فرستاد، چنانچه گفته می‌ شد، علی علیه السلام نور چشم خدیجه سلام الله علیها است. (بحار ج۱ ص ۲۵۵)

این استاد برجسته حوزه علمیه در ادامه بیان کرد: او و امام علی علیه السلام اولین نماز گزاران پشت سر پیامبر رحمت صلی ‌الله علیه و آله و سلم هستند؛ (اسد الغابه ج۶ ص ۷۸، الاستیعاب ج۳ص۱۰۸۰)

وی افزود: خدیجه سلام الله علیها همه ثروت خود را، حتی بدون اینکه برای خودش یک کفن تهیه کند، در اختیار پیامبر رحمت صلی ‌الله علیه و آله و سلم قرار داد و او این اموال را در راه کمک به بدهکاران، یتیمان، و بینوایان و آزادی اسیران استفاده می فرمودند و در مورد اموال او فرمودند «هیچ مالی مثل ثروت خدیجه به من سود نبخشید» (بحار ج۱۹ ص۶۳)؛ و در ماجرای محاصره شعب ابی طالب برادر زاده او گندم و جو و خرما را با شتر و با زحمت و خطر زیاد به مسلمانان می ‌رساند. پیامبر رحمت صلی‌ الله علیه و آله و سلم سال رحلت او و حضرت ابوطالب را عام الحزن (امتاع الاسماع ج۱ص۴۵) یعنی سال غم و اندوه نامیدند.

استاد سید محمد علی فقیهی خاطرنشان کرد: در مورد عظمت حضرت خدیجه کبری سلام الله علیها روایات فراوانی است که برای نمونه به چند روایت اشاره می ‌شود. پیامبر رحمت صلی‌ الله علیه و آله و سلم در ‌مورد او فرمودند: «ما أبدلنی الله خیرا منها، صدقتنی إذ کذبنی الناس، و واستنی بمالها اذ حرمنی الناس، و رزقنی الله الولد منها ولم یرزقنی من غیرها.» خدا زنی بهتر از خدیجه به من نداد. هنگامی که مردم تکذیبم می‌کردند، او مرا تصدیق کرد، و هنگامی که مردم مرا تحریم کردند، با ثروتش کمکم کرد، و خدا از او فرزندانی به من داد در حالی که از دیگر زنانم به من فرزندی نداد. (الافصاح شیخ مفید، بحار ج۱۶، ص ۸)

وی افزود: جبرییل به پیامبر رحمت صلی ‌الله علیه و آله و سلم گفت: وقتی که خدیجه کبری نزد تو آمد، از سوی پروردگارش و من به او سلام برسان و به او بشارت بدهید «ببیت فی الجنه من قصب لا صخب» به خانه ای از یک قطعه زبرجد در بهشت که در آن رنج و نا آرامی نیست مژده بده (اسد الغابه ج ۵، ص ۴۳۸)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: حضرت خدیجه سلام الله علیها بانویی است که پیامبر اکرم صلّى ‌اللّه‌علیه‌ و آله و سلم  درباره اش فرمود: «افضل زنان بهشت است»؛ و خداوند از طریق جبرئیل و پیامبر رحمت صلّى ‌اللّه‌علیه ‌و آله و سلم به او سلام مى رساند. امام باقر علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: آن شبی که در معراج بودم، به هنگام بازگشت جبرئیل نزد من آمد، و گفت: از طرف خدا و من، به خدیجه سلام الله علیها سلام برسان،

 و نقل کرد که: چون رسول خدا صلی ‌الله علیه و آله و سلم پیغام جبرئیل را به خدیجه رسانید، خدیجه پاسخ داد: همانا خدا سلام است و سلام (و سلامتی) از اوست، و سلام به سوی اوست و بر جبرئیل سلام باد. (بحار ج۱۸ ص ۳۸۶ح ۹۰)

وی اضافه نمود:  پیامبر رحمت صلّى ‌اللّه‌علیه‌وآله بعد از وفات خدیجه کبری ام المؤمنین علیها السلام، گاه و بیگاه گوسفندى ذبح و گوشت آن را میان دوستان خدیجه تقسیم مى فرمود و بدین وسیله نام و یاد او را گرامى مى داشت.

/270/260/20/