به مناسبت فرا رسیدن نیمه شعبان و سالروز پر نور و سرور میلاد کریم اهل بیت علیهم السلام، امام ابا محمد حسن بن علی المجتبی علیهما السلام استاد سید احمد رضوی مارشک از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به قطره ای از اقیانوس بیکران فضایل آن حضرت علیه السلام پرداخت.

این استاد حوزه و دانشگاه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: امام مجتبی علیه السلام به کریم آل فاطمه و کریم اهل بیت صلوات الله علیهم معروف شده اند. امامت حضرت مجتبی علیه السلام در زمان بسیار حساسی بوده است؛ چرا که دوران معاویه با ایشان معاصر بوده است. و آنها که در تاریخ دستی داشته باشند، می دانند معاویه در مواجهه با اسلام ناب و اهل بیت علیهم السلام شخص بسیار مکار و حیله گری بوده است. 

وی افزود: امام مجتبی علیه السلام، اسلام و مکتب را از برهه های صعبی عبور داده اند و اهمیت کار امام مجتبی علیه السلام زمانی برای ما روشنتر می شود که معاویه و زمان امام مجتبی علیه السلام را بشناسیم؛ و به این نتیجه برسیم که اگر امام مجتبی علیه السلام در آن زمان، زمامدار جامعه اسلامی نبودند، این مکتب و این اسلام به دوران بعد نمی رسید؛ چرا که معاویه قسم خورده بود: «من می خواهم نام پیمبر اکرم صلی الله علیه و  آله و سلم از مأذنه ها هم شنیده نشود.» معاویه در مقام اراده جدی بود که قطعا این کار را پیش ببرد. بنایش بر آن بود که اسلام را از بین ببرد؛ اما نتوانست؛ چرا که مولا امیرالمؤمنین علیه السلام و امام مجتبی علیه السلام را در مقابل خود می دید.

امام حسن علیه السلام: کریم اهل بیت علیهم السلام

استاد سید احمد رضوی مارشک خاطرنشان کرد: امام مجتبی علیه السلام به «کریم» معروف هستند. «کریم» در قرآن و روایات، صفت خداوند تبارک و تعالی است؛ «فانّ ربّی غنیّ کریم»؛ صفت رزق است: «لهم درجات عند ربهم و مغفرة و رزق کریم»؛ صفت قرآن است: «انّه لقرآن کریم»؛ و همچنین صفت رسول مکرم اسلام است: «جاءه رسول کریم»؛ و البته «کریم» در هر جایی تفاوتی معنایی پیدا می کند. بزرگان فنّ فرمودند «کریم» معادل فارسی ندارد. و اگر بخواهیم دقیق معنا کنیم، باید از جمله استفاده کنیم. برخی آمدند و گفتند معنای «کریم»، «بزرگوار» است؛ اما باید گفت معادل معنای کریم نیست و تنها شبیه آن است.

وی افزود: در «رزق کریم» باید گفت که معنای آن، روزیّ بزرگ غیر منقطع است. یا در باره «قرآن کریم»، وقتی کریم به معنای بزرگوار به کار می رود، تقریبا معنای آن همین است؛ یعنی «آنچه که دارای خیر فراون است» و قرآن کریم، یعنی قرآنی که دارای خیر فراوان است. و شاید این معنا مقداری معنای خوبی باشد.

معنای کریم در بیان کریم اهل بیت علیهم السلام

این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه بیان کرد: معادل فارسی برای «کریم» پیدا کردن سخت است؛ اما اگر به کلمات ائمه علیهم السلام ملاحظه کنیم، می بینیم که خود آن بزرگواران هم آن را معنا کرده اند؛ به عنوان مثال، در روایتی از امام مجتبی علیه السلام به معنای کریم می رسیم.

«وَ سَأَلَ مُعَاوِيَةُ الْحَسَنَ عَلَيْهِ السَّلَامُ عَنِ الْكَرَمِ، وَ النَّجْدَةِ، وَ الْمُرُوَّةِ؟ فَقَالَ عَلَيْهِ السَّلَامُ:

 أَمَّا الْكَرَمُ فَالتَّبَرُّعُ بِالْمَعْرُوفِ، وَ الْإِعْطَاءُ قَبْلَ‏ السُّؤَالِ‏، وَ الْإِطْعَامُ فِي الْمَحْلِ

 وَ أَمَّا النَّجْدَةُ فَالذَّبُّ عَنِ الْجَارِ، وَ الصَّبْرُ فِي الْمَوَاطِنِ، وَ الْإِقْدَامُ فِي الْكَرِيهَةِ

 وَ أَمَّا الْمُرُوَّةُ فَحِفْظُ الرَّجُلِ دِينَهُ، وَ إِحْرَازُهُ نَفْسَهُ مِنَ الدَّنَسِ، وَ قِيَامُهُ بِضَيْعَتِهِ وَ أَدَاءُ الْحُقُوقِ، وَ إِفْشَاءُ السَّلَامِ» (عنه مستدرك الوسائل: 2/ 394 ح 15. و أورده في مقصد الراغب: 128( مخطوط)؛ حلوانى، حسين بن محمد بن حسن بن نصر، نزهة الناظر و تنبيه الخاطر - قم، چاپ: اول، 1408 ق؛ ص 78)

وی افزود: امام مجتبی علیه السلام می فرماید: «انسان کریم» سه ویژگی دارد:

ویژگی اول آن است که وقتی می خواهد یک کار خیر انجام بدهد، آن را به خوبی انجام می دهد. برخی هستند که کار نیک را به بدی انجام می دهند؛ و یا می خواهند به کسی خدمتی کنند، اما زحمت هم ایجاد می کنند.

ویژگی دوم آن است که کریم اعطا می کند، قبل از آنکه طرف مقابل سؤال کند و خواهش نماید.

ویژگی سوم آن است که در حالت سختی و زحمت، اطعام کند. وقتی آن شامی به امام مجتبی علیه السلام جسارت کرد، امام علیه السلام به جای اینکه مقابله به مثل کنند، به او احسان نمود و در مقام حلّ مشکلات آن مردم شامی پرداخت.

استاد رضوی مارشک خاطرنشان کرد: ما ندیدیم که امام مجتبی علیه السلام را در روایات ما به عنوان کریم، بیان کرده باشند؛ البته داریم که تمام اهل بیت علیهم السلام دارای این صفت ارزنده هستند؛ «و عادتکم الإحسان و سجیّتکم الکرم». در تاریخ یعقوبی هم آمده است: «و كان الحسن بن علي جواداً كريماً و أشبه برسول الله خلقاً و خلقاً» (تاريخ اليعقوبي، ص: 199، بترقيم الشاملة آليا)

تفاوت کریم با جواد

وی افزود: باید دانست که جواد با کریم فرق می کند؛ «کریم» قبل از آنکه طرف مقابل سؤال کند، به او عطا می کند. ابن حجر، از علمای عامه در الصواعق المحرقه آورده است: «كَانَ رَضِي الله عَنهُ سيدا كَرِيمًا حَلِيمًا زاهدا ذَا سكينَة ووقار وحشمة جوادا ممدوحا» (الصواعق المحرقة على أهل الرفض والضلال والزندقة (2/ 409)

وی افزود: مورخین شیعه و سنی امام مجتبی علیه السلام را با لفظ کرم می شناختند؛ اما ما در روایات، بشخصه و مستقل، ندیدیم که درباره آن حضرت از این لفظ به خصوص استفاده کنند؛ اما معروف به کریم بودند؛ علی القاعده به این خاطر بوده است که صفت کریم حضرت، به گونه ای بوده است که زبانزد همه بوده است و همه از کرم امام مجتبی علیه السلام یاد کرده اند و به این ترتیب، حضرت به مرور زمان ملقّب به این صفت بارز شده اند. البته به این معنا نیست که سایر ائمه علیهم السلام کریم نبوده اند؛ بلکه به اقتضاء زمان، صفت کریم در آن دوره، در امام مجتبی علیه السلام بیشتر جلوه گر شده است؛

و یا بهتر است بگوییم «بیشتر، خودش را نشان نداده است» این احتمال هم هست. بیشتر، به چشم دیگران آمده است. شرایط به گونه ای بوده است که امام رضا علیه السلام هم کریمانه برخورد می کرد، امام جواد هم کریمانه برخورد کرده است، امام مجتبی هم کریمانه برخورد کرده است؛ شاید زمانه به گونه ای رقم  خورده است که صفت کریم، در امام مجتبی بیشتر جلوه گر شده است.

نمونه هایی از کریم بودن امام مجتبی علیه السلام

نمونه نخست:

وی  اضافه نمود: نمونه های بسیار جالبی در تاریخ از این صفت بارز حضرت بیان شده است؛ در یکی از موارد آمده است که به امام مجتبی علیه السلام عرض می کنند: «آقا چرا شما هیچ سائلی را رد نمی کنید؛ اگر چه تهی دست بوده باشید.» حضرت می فرمود: « من، خود، سائل درگاه خداوند متعال هستم؛ و شرم از این دارم که خود، سائل باشم، ولی سائلی را رد کنم؛ خدا ما را اینگونه عادت داده است که هر بار به درگاه او می رفتیم، به ما عنایت می کرد. من هم عهد کرده ام که نعمت های او را بر مردم فرو ریزم و به مردم عنایت کنم؛ ولو در تنگ دستی.»

نمونه دوم

راوی می گوید به حج رفته بودم؛ در حین طواف دیدم که در کنار رکن یمانی دو دختر ایستاده اند؛ یکی از آنها در گفتگو با دیگری با قسم های محکم به امیرالمؤمنین صلوات الله علیه، می خواست مطلب خود را بیان کند.

راوی می گوید جلو رفتم و گفتم: خانم این اوصاف کیست؟ گفت: این اوصاف دروازه احکام، بالاترین شخصیت، تقسیم کننده بهشت و دوزخ، .... امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام است.

می گوید: حضرت علی علیه السلام را از کجا می شناسی؟

گفت: چگونه نشناسم که پدرم در جنگ صفین در رکاب آن حضرت به شهادت رسید؛ حضرت علیه السلام بعد از پدر، به ما رسیدگی می کرد و حمایت می نمود.

راوی می گوید: مقداری پول خواستم به آنها بدهم تا کمکی کرده باشم.

آن دختر گفت: ای مرد! از ما دور شو! بهترین پیشینیان، یعنی امیرالمؤمنین ما را به بهترین بازماندگان سپرده است؛ به خدا قسم! الآن بر سر سفره  ابی محمد حسن بن علی علیهما السلام نشسته ایم.

تا زمانی که علی علیه السلام زنده بود، بر سر سفره آن حضرت بودند، و بعد از شهادت مولا بر سر سفره امام مجتبی علیه السلام بودند.

نمونه سوم

استاد سید احمد رضوی مارشک خاطرنشان کرد: در منابع عامه آمده است که حضرت دو بار تمام اموالش را انفاق کرد و سه بار اموالش را با فقرا تقسیم نمود. در تاریخ یعقوبی آمده است: «و حج الحسن خمس عشرة حجة ماشياً، و خرج من ماله مرتين، و قاسم الله عز وجل ثلاث مرات، حتى كان يعطي نعلا و يمسك نعلا، و يعطي خفا و يمسك أخرى.» (تاريخ اليعقوبي (ص: 199، بترقيم الشاملة آليا)

وی افزود: حضرت بارها پیاده به حج رفتند؛ در تاریخ یعقوبی بیان شد که حضرت امام مجتبی علیه السلام 15 بار پیاده به حج رفتند. «و حج الحسن خمس عشرة حجة ماشياً»

در الصواعق المحرقه تعداد حج های حضرت را 20 و حتی 25 بار ذکر کرده است:

«أخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية أَنه قَالَ «إِنِّي لأستحيي من رَبِّي أَن أَلْقَاهُ وَلم أمش إِلَى بَيته» فَمشى عشْرين حجَّة

وَ أخرج الْحَاكِم عَن عبد الله بن عمر قَالَ لقد حج الْحسن خمْسا وَ عشْرين حجَّة مَاشِيا وَ إِن النجائب لتقاد بَين يَدَيْهِ

وَ أخرج أَبُو نعيم أَنه خرج من مَاله مرَّتَيْنِ و قاسم الله تَعَالَى مَاله ثَلَاث مَرَّات حَتَّى أَنه كَانَ ليعطي نعلا و يمسك نعلا وَ يُعْطِي خفا و يمسك خفا» (الصواعق المحرقة على أهل الرفض والضلال والزندقة (2/ 409)

سیوطی در تاریخ الخلفاء می نویسد: «و أخرج الحاكم عن عبد الله بن عبيد بن عمير قال : حج الحسن خمسا و عشرين حجة ماشيا و إن النجائب لتقاد معه» (تاريخ الخلفاء - مطبعة السعادة (ص: 166)

ظهیرالدین بیهقی نیز در کتاب خود می نویسد: «و قال عبد الله بن عمر: حج الحسن بن علي رضي الله عنهما عشرين حجة ماشياً و إن النجائب ليقاد معه» (لباب الأنساب و الألقاب و الأعقاب (ص: 20، بترقيم الشاملة آليا)

این استاد برجسته حوزه و دانشگاه در ادامه بیان کرد: روایت دارد پای حضرت در این راه متورم شد؛ خادم حضرت عرض کرد تا ایشان سوار بر مرکب بشوند؛ و حضرت قبول نکردند و گفتند تا دارویی آورده شود و آن را بر پای خود زدند؛ اما سوار بر مرکب نشدند.

نمونه چهارم

این استاد درس خارج حوزه در ادامه بیان کرد: در احوالات امام مجتبی علیه السلام داریم که هر کس با امام حسن علیه السلام رفیق و آشنا می شد، حضرت او را وا نمی گذاشت. این نکته خیلی مهمی است. شخصی به حضرت علیه السلام عرض حاجتی داشت؛ حضرت علیه السلام به او فرمود تا حاجتش را بنویسد؛ و آن مرد هم چنین کرد و حضرت هم حاجت او را برآورده ساخت؛ و فرمود: «ایثار به این است که بدون درخواست حاجت حاجتمند ادا  بشود.»

فضایل حضرت مجتبی علیه السلام

مصداق آیه تطهیر

استاد سید احمد رضوی مارشک خاطرنشان کرد: یکی دیگر از مباحثی که مخصوصا جا دارد اهل تسنن به آن توجه کنند، فضایل حضرت علیه السلام است؛ در خطبه بعد از شهادت امام علی علیه السلام و همچنین در خطبه ای که بعد از ترور در ساباط مدائن ایراد کردند، در هر دو خطبه برای اینکه حقانیت و افضلیت خودشان و واجب الطاعه بودن خودشان را نشان بدهند، به آیه تطهیر استناد کردند.

«وَ أخرج الْبَزَّار وَ غَيره عَنهُ أَنه لما اسْتخْلف بَيْنَمَا هُوَ يُصَلِّي إِذْ وثب عَلَيْهِ رجل فطعنه بخنجر وَ هُوَ ساجد ثمَّ خطب النَّاس؛ فَقَالَ: يَا أهل الْعرَاق اتَّقوا الله فِينَا فَإنَّا أمراؤكم و ضيفانكم وَ نحن أهل الْبَيْت الَّذين قَالَ الله فيهم «إِنَّمَا يُرِيد الله ليذْهب عَنْكُم الرجس أهل الْبَيْت وَ يُطَهِّركُمْ تَطْهِيرا» (الْأَحْزَاب: 23) فَمَا زَالَ يَقُولهَا حَتَّى مَا بَقِي أحد فِي الْمَسْجِد إِلَّا وَ هُوَ يبكي» (الصواعق المحرقة على أهل الرفض والضلال والزندقة (2/ 410)

وی افزود: استناد حضرت علیه السلام به آیه تطهیر برای مسلمان ها حاکی از آن است که مسلمان های آن دوره یا آن آیه را نفهمیدند و یا فهمیدند و نمی خواستند به آن عمل کنند.

مصداق آیه مباهله

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: از جمله فضایل آن حضرت علیه السلام، به عنوان یکی از مصادیق اهل بیت علیهم السلام است، برای آیه مباهله است. آنچه در مورد آیه مباهله در سوره آل عمران، تا کنون بیشتر مورد توجه قرار می گرفت، «أنفسنا» بوده است؛ اما باید دانست که این آیه برای فضیلت امام مجتبی علیه السلام هم هست.

در ادامه بحث، به تفاسیر علمای عامه و همین طور به دیگر فضایل حضرت امام مجتبی علیه السلام اشاره خواهد شد.

/270/260/20/