به مناسبت فرا رسیدن ایام شهادت مولا امیرالمؤمنین علی علیه السلام، استاد توکل اکبرنژاد از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار نشست دوره ای اساتید به موضوع «شرح حکمت های نهج البلاغه» پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: رسول مکرم اسلام صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: خداوند متعال از نور چهره امیرالمؤمنین هفتاد هزار ملائکه خلق کرده است که تا قیامت بر آن بزرگوار و محبان آن حضرت تا روز قیامت، استغفار می کنند.

«وَ مِنَ الْمَنَاقِبِ قَالَ أَنْبَأَنِي الْإِمَامُ الْحَافِظُ صَدْرُ الْحُفَّاظِ أَبُو الْعَلَاءِ الْحَسَنُ بْنُ أَحْمَدَ الْعَطَّارُ الْهَمْدَانِيُّ عَنْ أَنَسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ خَلَقَ اللَّهُ مِنْ نُورِ وَجْهِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ سَبْعِينَ أَلْفَ مَلَكٍ يَسْتَغْفِرُونَ‏ لَهُ‏ وَ لِمُحِبِّيهِ‏ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَة» (كشف الغمة في معرفة الأئمة (ط - القديمة)؛ اربلى، على بن عيسى‏ (م: 692)؛ ج ‏1؛ ص 103)

وی افزود: در حدیثی از رسول مکرم اسلام صلی الله علیه و آله و سلم می خوانیم: هر کس می خواهد تا به عروة الوثقی چنگ بزند، پس به حبّ علی علیه السلام و اهل بیت من متمسک بشود. «وَ بِإِسْنَادِهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ مَنْ‏ أَحَبَ‏ أَنْ‏ يَتَمَسَّكَ‏ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى‏* فَلْيَتَمَسَّكْ بِحُبِّ عَلِيٍّ وَ أَهْلِ بَيْتِي» (عيون أخبار الرضا عليه السلام؛ ج‏ 2؛ ص 58)

استاد اکبرنژاد خاطرنشان کرد: در حدیث شریفی می خوانیم: «عن ابن‌عباس: قال رسول اللّه صلّی ‌اللّه ‌علیه ‌و آله: لَوِ اجْتَمَعَ النّاسُ عَلی حُبِّ عَلِیِّ ‌بْنِ أبی‌ طالِبٍ لَماخَلَقَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ النّارَ»؛ از ابن‌عباس روایت شده که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله فرمود: اگر مردم بر محبت علی‌ بن ابی ‌طالب اتفاق داشتند، خدای بزرگ، آتش دوزخ را نمی‌ آفرید.

حکمت 29: حذر از گناه

این استاد حوزه علمیه قم در بخش دیگری از گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید افزود: در حکمتی از حکمت های نهج البلاغه می خوانیم: حذر کنید از گناه کردن؛ خداوند آنچنان می پوشاند که انسان گمان می کند هیچ گناهی نکرده است.  «وَ قَالَ ع‏ الْحَذَرَ الْحَذَرَ فَوَاللَّهِ لَقَدْ سَتَرَ حَتَّى كَأَنَّهُ قَدْ غَفَرَ»

وی اضافه نمود: در نهج الفصاحه به روایت از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می خوانیم: «إذا أراد اللَّه بعبده الخير عجّل له‏ العقوبة في‏ الدّنيا و إذا أراد اللَّه بعبده الشّرّ أمسك عنه بذنبه حتّى يوافي به يوم القيامة.» وقتى خداوند براى بنده خويش نيكى خواهد كيفر او را در دنيا ميدهد و وقتى براى او بد خواهد گناه وى را ميگذارد كه در روز رستاخيز كيفر دهد. (پاينده، ابو القاسم، نهج الفصاحة (مجموعه كلمات قصار حضرت رسول صلى الله عليه و آله) - تهران، چاپ: چهارم، 1382ش؛ ص 181)

استاد توکل اکبرنژاد خاطرنشان کرد: خدا رحمت کند یکی از برادران دینی من را؛ می گفت: در اول تکلیف، مقداری در نماز کاهلی می کردم؛ عقربی آمد و انگشت من را نیش زد؛ از همان جا به یاد قیامت افتادم و در نماز استوار شدم.

حکمت 30 دعائم ایمان و دعائم کفر و شعبه های شک

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در این حکمت از نهج البلاغه می خوانیم: «

وَ سُئِلَ ع عَنِ الْإِيمَانِ فَقَالَ الْإِيمَانُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَى الصَّبْرِ وَ الْيَقِينِ وَ الْعَدْلِ وَ الْجِهَادِ

وَ الصَّبْرُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى الشَّوْقِ وَ الشَّفَق وَ الزُّهْدِ وَ التَّرَقُّبِ

  فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَى الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ

وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَاتِ

وَ مَنْ زَهِدَ فِي الدُّنْيَا اسْتَهَانَ بِالْمُصِيبَاتِ

وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ [فِي‏] إِلَى الْخَيْرَاتِ

وَ الْيَقِينُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ وَ تَأَوُّلِ الْحِكْمَةِ وَ مَوْعِظَةِ الْعِبْرَةِ وَ سُنَّةِ الْأَوَّلِينَ

فَمَنْ تَبَصَّرَ فِي الْفِطْنَةِ تَبَيَّنَتْ لَهُ الْحِكْمَةُ

 وَ مَنْ تَبَيَّنَتْ لَهُ الْحِكْمَةُ عَرَفَ الْعِبْرَةَ

وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ فَكَأَنَّمَا كَانَ فِي الْأَوَّلِينَ

وَ الْعَدْلُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى غَائِصِ الْفَهْمِ وَ غَوْرِ الْعِلْمِ  وَ زُهْرَةِ الْحُكْمِ  وَ رَسَاخَةِ الْحِلْمِ

فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ

وَ مَنْ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِعِ [الْحِلْمِ‏] الْحُكْمِ

مَنْ حَلُمَ لَمْ يُفَرِّطْ فِي أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِي النَّاسِ حَمِيداً

وَ الْجِهَادُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ الصِّدْقِ فِي الْمَوَاطِنِ وَ شَنَآنِ الْفَاسِقِينَ

فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِينَ

وَ مَنْ نَهَى عَنِ الْمُنْكَرِ أَرْغَمَ أُنُوفَ [الْمُنَافِقِينَ‏] الْكَافِرِينَ

وَ مَنْ صَدَقَ فِي الْمَوَاطِنِ قَضَى مَا عَلَيْهِ

وَ مَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِينَ وَ غَضِبَ لِلَّهِ غَضِبَ اللَّهُ لَهُ وَ أَرْضَاهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ

 وَ الْكُفْرُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَى التَّعَمُّقِ‏ وَ التَّنَازُعِ وَ الزَّيْغِ وَ الشِّقَاقِ

فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ يُنِبْ إِلَى الْحَقِّ

وَ مَنْ كَثُرَ نِزَاعُهُ بِالْجَهْلِ دَامَ عَمَاهُ عَنِ الْحَقِّ

وَ مَنْ زَاغَ سَاءَتْ عِنْدَهُ الْحَسَنَةُ وَ حَسُنَتْ عِنْدَهُ السَّيِّئَةُ وَ سَكِرَ سُكْرَ الضَّلَالَةِ

وَ مَنْ شَاقَّ وَعُرَتْ عَلَيْهِ طُرُقُهُ وَ أَعْضَلَ عَلَيْهِ أَمْرُهُ وَ ضَاقَ عَلَيْهِ مَخْرَجُهُ

 وَ الشَّكُّ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى التَّمَارِي وَ الْهَوْلِ وَ التَّرَدُّدِ وَ الِاسْتِسْلَامِ

 فَمَنْ جَعَلَ الْمِرَاءَ دَيْدَناً لَمْ يُصْبِحْ لَيْلُهُ

وَ مَنْ هَالَهُ مَا بَيْنَ يَدَيْهِ نَكَصَ عَلى‏ عَقِبَيْهِ

وَ مَنْ تَرَدَّدَ فِي الرَّيْبِ وَطِئَتْهُ سَنَابِكُ الشَّيَاطِينِ

وَ مَنِ اسْتَسْلَمَ لِهَلَكَةِ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ هَلَكَ فِيهِمَا

 [قال الرضي [رحمه الله تعالى‏] و بعد هذا كلام تركنا ذكره خوف الإطالة و الخروج عن الغرض المقصود في هذا الكتاب‏]»

ستون های ایمان

 صبر و عوامل ایجاد صبر

استاد توکل اکبرنژاد خاطرنشان کرد: صبر یکی از چهار رکن ایمان است؛ در روایتی از امیرالمؤمنین علی علیه السلام می خوانیم: كسى كه بر مركب صبر و بردبارى سوار شُد به ميدان پيروزى خواهد رسيد. «قالَ عَلِىٌّ عليه السلام: مَنْ رَكِبَ مَرْكَبَ الصَّبْرِ اِهْتَدى اِلى مِضْمارِ النَّصْرِ.» (بحارالانوار، 78/79)

وی اضافه نمود: حضرت امیر علیه السلام می فرماید: پیروزی برای کسی که صبر ندارد، محقق نمی شود. «لاَ ظَفَرَ لِمَنْ لاَ صَبْرَ لَه»  (غرر الحکم و درر الکلم، ج 1، ص 378)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: صبر به سه قسم است؛ صبر بر مصیبت، صبر بر طاعت و صبر بر معصیت. «قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم : «الصَّبْرُ ثَلاثَةٌ، صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصیبَة، وَ صَبْرٌ عَلَی الطّاعَةِ وَ صَبْرٌ عَنِ المَعْصِیَة...»

وی افزود: علی علیه السلام می فرماید: چهار علت است که صبر، معلول آن است؛ «وَ الصَّبْرُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى الشَّوْقِ وَ الشَّفَق وَ الزُّهْدِ وَ التَّرَقُّبِ» و صبر از آنها بر چهار گونه است: علاقمندى، ترس، پارسائى، انتظار داشتن، پس هر كه به بهشت علاقه داشت، خواهش هاى نفس را فراموش مي كند و از آنها چشم مى ‏پوشد، و هر كه از آتش ترسيد، از آنچه حرام و ناروا است، دورى مى ‏گزيند، و هر كه در دنيا پارسا شد، اندوه ها را سبك مى ‏شمارد، و هر كه منتظر مرگ باشد، به نيكوكاري ها شتاب مى ‏نمايد.

الف: شوق

استاد اکبرنژاد خاطرنشان کرد: یکی از عوامل صبر، شوق است؛ شوق به پروردگار متعال، شوق به نعمت های پروردگار و شوق به بهشت الهی از ابعاد گوناگون شوق است. حضرت امیر علیه السلام می فرماید: «فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَى الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَات‏»

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: درود خدا بر آن لب های مقدس، درود بر آن کسی که مظلومانه تشییع شده است. حضرت می فرماید: هر کس به بهشت اشتیاق کند، شهوات را فراموش می کند.

وی افزود: لذت های بهشت، بی دردسر است و پیری و سرما و گرما در آن نیست؛ آزار و اذیت و آلودگی و ظالم و مظلوم نیست.  «لا یرون فیها شمسا و لا ضمحریرا»؛ کسی که مشتاق جنت بشود، جنّتی که آجرش از طلا و نقره و زبرجد باشد، مشتاق دنیا نخواهد بود؛ بلکه نادانی است که انسان به دنیا مشتاق باشد؛ چرا که در لذت های دنیا دردسر است؛ چه برسد به ناگواری های آن.

استاد اکبرنژاد خاطرنشان کرد: هر کس به بهشت اشتیاق داشته باشد، حتما لذایذ دنیا را فراموش می کند؛ به خاطر لذایذ دنیا غیبت و سخن چینی و احتکار و گران فروشی نمی کند؛ به خاطر لذات دنیا غضب خدا را بری خود فراهم نمی کند؛ تک تک این گناه ها نشان می دهد که ما در غفلت و جهالت به سر می بریم تمام گناه ها از غفلت و جهالت است؛ اگر کسی قبر را در نظر نگیرد و از  سؤال نکیر و منکر نترسد، واقعا مشکل است؛ خدا بیدارمان کند. قبل از آنکه بیدارمان کنند.

وی افزود: صحبت در این نیست که شوق را به کناری بگذاریم و لذت نبریم؛ اما در لذت غوطه ور نشویم و لذت انسان را تنبل و سست نکند و عبادات را کم رنگ نکند. چه اینکه وقتی انسان ثواب های چشمگیر را در پیش خویش می بیند، نباید از آن کناره گیری کند. اگر یک نفس، دور افتاد، واقعا ضرر کرده است.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه یبان کرد: در روایتی از امیر مؤمنان علی علیه السلام می خوانیم: « الشَّوقُ شِيمَةُ المُوقِنينَ» شوق، خوى اهل يقين است. در روایتی می خوانیم: «الشوق خصّان العارفین» شوق مخصوص عارفان است.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم افزود: در روایتی از کتاب المَحَجّة البيضاء می خوانیم: در اخبار داوود عليه السلام آمده است كه خداوند عزّ و جلّ به او وحى فرمود: اى داوود! تا كى از بهشت ياد مى كنى و شوقِ به مرا از من نمى خواهى؟!

عرض كرد: اى پروردگار من! مشتاقان تو كيستند؟

فرمود: مشتاقان من كسانى هستند كه آنان را از هر تيرگى صاف كرده ام و با حذر و هوشيارى بيدارشان كرده ام و از دل هاى آنان روزنه اى به سوى خودم گشوده ام كه از آن به من مى نگرند.

«في أخبارِ داوودَ عليه السلام أنَّ اللّه َ عَزَّ و جلَّ أوحى إلَيهِ : يا داوودُ، إلى كَم تَذكُرُ الجَنّةَ و لا تَسألُني الشَّوقَ إلَيَّ ؟! قالَ: يا رَبِّ، مَنِ المُشتاقونَ إلَيكَ ؟ قالَ : إنّ المُشتاقينَ إلَيَّ الّذينَ صَفَّيتُهُم مِن كُلِّ كَدَرٍ ، و أنبَهتُهُم بالحَذَرِ ، و خَرَقتُ مِن قُلوبِهِم إلَيَّ خَرْقا يَنظُرونَ إلَيّ»

ب: شفق

استاد اکبرنژاد خاطرنشان کرد: یکی دیگر از عوامل ایجاد صبر، ترس و وحشت است؛ اگر انسان از قیامت بترسد، فعل های قبیح انجام نمی دهد.  در روایتی می خوانیم: «حرمة النار علی عین بکت من خشیة الله» آتش بر چشم هایی که از ترس خداوند متعال اشک می ریزد، حرام است.

وی افزود: حضرت مولا علیه السلام می فرماید: «وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَات‏» کسی که از آتش بترسد، از محرمات اجتناب و دوری می کند. اگر ترس از آتش جهنم بود، این همه گناه های اجتماعی در جامعه نبود. دنیا طلبی و جاه طلبی و بی حجابی ها ناشی از آن است که حقیقت اتش جهنم را درک نکرده ایم و از آن نمی ترسیم.

ج: زهد

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: یکی دیگر از علت های صبر، زهد است؛ اگر انسان به واقعیت حیات دنیا پی ببرد، طبیعتا زاهد می شود.

«.... وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُور»

«... وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذينَ يَتَّقُونَ أَ فَلا تَعْقِلُون‏»

«.. وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ مَتاع‏

«اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زينَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَ تَكاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ يَهيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطاماً وَ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَديدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٌ وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُور»

وی افزود: حیات دنیا آنگونه است که امیر مؤمنان علی علیه السلام در خطبه شقشقیه آن را از آب بینی یک بز نیز بی ارزشتر می داند. حضرت امیر علیه السلام می فرماید: « ِ وَ مَنْ زَهِدَ فِي الدُّنْيَا اسْتَهَانَ بِالْمُصِيبَاتِ» کسی که در دنیا زهد پیشه کرده باشد، مصیبت ها برای او کوچک و حقیر می شود.

د: ترقب

استاد اکبرنژاد خاطرنشان کرد: یکی دیگر که موجب صبر می شود، آن است که مرگ را نزدیک بداند. وقتی کسی انتظار مرگ را می کشد، هیچ موقع خطا نمی کند و هیچ موقع غفلت و سستی و تنبلی به خود راه نمی دهد.

وی اضافه نمود: در دنباله حکمت نهج البلاغه می خوانیم: «وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ [فِي‏] إِلَى الْخَيْرَات‏» کسی که مرگ را نزدیک بداند، به سمت خیرات سرعت می گیرد و می شتابد. کسی که بگوید شاید فردا بمیرم، احادیث را نشناخته است؛ چرا که ممکن است حتی لحظه ای بعد عمر انسان به پایان برسد. مگر می توان به راحتی انسان خود را در معرض گناه قرار بدهد و قانون خدا و قانون اساسی را زیر پا بگذارد و علنا بی حجابی کند و یا علنا روزه خواری کند.

/270/260/20/