به مناسبت فرا رسیدن پانزدهم خرداد و سالروز غزوه احد، استاد اسماعیل نوری از اساتید برجسته حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار نشست دوره ای اساتید به ابعاد گوناگون این واقعه مهم تاریخ اسلام پرداخت.

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: پانزدهم شوال، سالروز غزوه احد است؛ این غزوه در  سال سوم هجرت اتفاق افتاده است و بنا بر قولی دیگر، تاریخ وقوع این غزوه را در هفتم شوال بیان کرده اند.

تأثیر نیت در عمل صالح

استاد اسماعیل نوری خاطرنشان کرد: برای این که عملی صالح و دارای پاداش الهی باشد، باید دو ویژگی داشته باشد:

یکی این که: حُسن فعلی داشته باشد؛ یعنی خود عمل، خوب و مطلوب شرع مقدس اسلام باشد و کار حرام و مکروه نباشد.  

و دیگر این که: حُسن فاعلی داشته باشد؛ یعنی انجام دهندۀ عمل خوب، هم باید هنگام انجام آن، مؤمن با شد و هم آن عمل را به نیت صحیح و به قصد تقرّب به خدا انجام دهد، نه به قصد ریا و امثال آن.

وی افزود: یکی از اعمال صالح که حُسن فعلی دارد و مطلوب شرع اسلام است، جنگیدن با دشمنان اسلام و کشته شدن در این راه است، ولی همین عمل صالح، وقتی ارزش دارد که مجاهد، در حین جهاد، مؤمن بوده و با نیت خالص برای خدا جهاد کند.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: شخصی به نام «عَمرو بن قیس» تا روز جنگ اُحد هنوز مسلمان نشده بود، وقتی که شنید پیامبر خدا ‌(ص) در حال جنگ است، سپر و شمشیر خود را برداشت و آمد؛ وقتی به میدان اُحد رسید، مثل شیر بر دشمن حمله کرد، و به جای رَجَز خواندن در حال جنگ می ‏گفت: «اَشْهَدُ اَنْ لا إِلَهَ إِلاَّ اللهُ وَ اَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ الله» آنقدر جنگید تا مجروح به زمین افتاد.

مردی از انصار او را دید که میان شهداء افتاده و هنوز زنده است. پرسید: ‌ای عمرو! تو هنوز بر دین قبلی خود هستی؟ گفت: «مَعَاذَ اللهِ، وَاللهِ اِنِّی اَشْهَدُ ٲنْ لا اِلَهَ اِلا اللهَ وَ انَّ مَحَمَّداً رَسُولُ­ اللهِ؛ از دین قبلی به خدا پناه می ‏برم، به خدا قسم! من شهادت می ‏دهم معبودی جز خدا نیست و محمد رسول خداست» این را گفت و از دنیا رفت.

مردی از اصحاب به پیامبر (‌ص) عرض کرد: عمرو بن قیس مسلمان شد و از دنیا رفت. آیا او نیز شهید است؟ حضرت فرمود: «‏اِی وَاللهِ اِنَّهُ شَهِیدٌ، مَا رَجُلٌ لَمْ یُصَلِّ رَکْعَةً دَخَلَ الْجَنَّةَ غَیرُهُ؛ آری به خدا قسم! او شهید است، غیر از او هیچ کسی نیست بدون این که یک رکعت نماز خوانده باشد داخل بهشت گردد»

«و كان عمرو بن قيس قد تأخر إسلامه فلما بلغه أن رسول الله ص في الحرب أخذ سيفه و ترسه و أقبل كالليث العادي يقول أشهد أن لا إله إلا الله و أن محمدا رسول الله ثم خالط القوم فاستشهد فمر به رجل من الأنصار فرآه صريعا بين القتلى فقال يا عمرو أنت على دينك الأول فقال معاذ الله، و الله إني أشهد أن لا إله إلا الله و أن محمدا رسول الله ثم مات، فقال رجل من أصحاب رسول الله ص يا رسول الله إن عمرو بن قيس قد أسلم فهو شهيد فقال إي و الله إنه شهيد، ما رجل لم يصل لله ركعة دخل الجنة غيره» (تفسیر قمی، علی بن ابراهیم قمی، ج 1، ص 117 و 118)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: «عمرو بن قیس» پس از طلوع آفتاب روز شنبه مسلمان شد و قبل از ظهر همان روز به شهادت رسید؛ از این رو هیچ نمازی بر او واجب نشد تا بخواند، پس بدون نماز به بهشت رفت.

وی افزود: شاید منظور حضرت این بوده است که در زمان اسلام، غیر از او کسی بدون نماز به بهشت نرفته است؛ زیرا در زمان حضرت موسی نیز شبیه این جریان اتفاق افتاده است؛ چون ساحران فرعون پس از دیدن معجزۀ حضرت موسی ایمان آوردند، با شکنجۀ فرعونیان به قتل رسیدند. بدین ترتیب، ساحرانی که هنگام صبح کافر بودند، در عرض چند ساعت مؤمن گشته و به مقام والای شهادت نایل شدند.

 و به قول مفسر بزرگ مرحوم طبرسى: «كانُوا اَوَّلَ النَّهارِ كُفّاراً سَحَرَةً، وَ آخِرَ النَّهارِ شُهَداءً بَرَرَةً»  آغاز روز كافر بودند و ساحر، امّا پایان روز شهيدان نيكوكار راه حق!» (مجمع البیان، ج4، ص715 (ذیل آیۀ126 سوره اعراف)

کشتۀ غیر شهید

استاد اسماعیل نوری خاطرنشان کرد: به عکس جریان «عمروبن قیس» جریان مردی به نام «قُزمان» است؛ هرگاه در خدمت پیامبر (‌ص) سخنی از این مرد به میان می‏آمد، حضرت می‏ فرمود: «اِنَّه لَمِنْ اهْلِ النَّارِ؛ او از اهل آتش است» همین مرد در جنگ اُحد شرکت کرد و هفت یا هشت نفر از مشرکان را کشت، وقتی که در اثر شدت جراحات به زمین افتاد، یکی از مسلمانان به او بشارت داد، او گفت: چه بشارتی؟! به خدا سوگند من جز برای حفظ موقعیت قبیله ‏ام نجنگیده‏ ام!

برخی گفته ‏اند: او در آخرین لحظات وقتی دید زخم­ هایش زیاد اذیت می ‏کند، خود‏کشی کرد! (صفوۀ الصحیح من سیرۀ النبی الاعظم، سید جعفر مرتضی عاملی، ص 226)

این استاد درس خارج حوزه در ادامه بیان کرد: درسی که از تأمل در این دو قضیه می ‏توان گرفت، این است: معیار ارزش عمل، تنها حُسن ذاتی عمل نیست؛ بلکه حُسن نیت فاعل و اخلاص او نیز لازم است؛ زیرا اگر چه جهاد در راه خدا و کشتن دشمن و کشته شدن در راه دین عمل مطلوب است و حُسن ذاتی دارد؛ ولی در صورتی که همین عمل، خالص برای رضای خدا نباشد، ارزشی ندارد. روشن است که این مطلب به جهاد اختصاص ندارد؛ بلکه تمام اعمال صالح مثل: نماز، روزه، انفاق و... نیز چنین است. پس در تمام اعمال باید نیت ما برای رضای خدا و خالص باشد.

/270/260/21/