استاد سید محمد علی فقیهی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «تفسیر موضوعی قرآن، عوامل اقتدار امت اسلامی» پرداخت.

/270/260/20/

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: در دو گفتگوی گذشته به دو عامل از عوامل اقتدار امت اسلامی، یعنی «ایمان به غیب» و «انسجام و اتحاد بر اساس حقّ» اشاره کردیم؛ در این قسمت به سومین عامل اقتدار، یعنی «اقتصاد سالم و بدون ربا» می پردازیم.

وی افزود: یکی از عوامل اقتدار در امت اسلامی، اقتصاد سالم است. برای اینکه اقتصادی سالم داشته باشیم، آیات و روایات زیادی این مطلب را به ما می رساند. در آیه 278 سوره مبارکه بقره ما را از ربا نهی می کند؛ باید بدانیم اقتصاد موقعی سالم است که در آن، ربا نباشد.

«الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَواْ لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِى يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسّ‏ِ  ذَالِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُواْ إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَواْ  وَ أَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَ حَرَّمَ الرِّبَواْ  فَمَن جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَانتَهَى‏ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَ أَمْرُهُ إِلىَ اللَّهِ  وَ مَنْ عَادَ فَأُوْلَئكَ أَصْحَبُ النَّارِ  هُمْ فِيهَا خَلِدُونَ» كسانى كه ربا مى‏ خورند [در ميان مردم و براى امر معيشت و زندگى‏] به پاى نمى ‏خيزند، مگر مانند به پاى خاستن كسى كه شيطان او را با تماس خود آشفته حال كرده [و تعادل روانى و عقلى ‏اش را مختل ساخته‏] است، اين بدان سبب است كه آنان گفتند: خريد و فروش هم مانند رباست. در حالى كه خدا خريد و فروش را حلال، و ربا را حرام كرده است. پس هر كه از سوى پروردگارش پندى به او رسد و [از كار زشت خود] باز ايستد، سودهايى كه [پيش از تحريم آن‏] به دست آورده مال خود اوست، و كارش [از جهت آثار گناه و كيفر آخرتى‏] با خداست. و كسانى كه [به عمل زشت خود] بازگردند [و نهى خدا را احترام نكنند] پس آنان اهل آتش‏اند، و در آن جاودانه‏ اند. (275)

«يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَ يُرْبِي الصَّدَقاتِ وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثيمٍ» خدا ربا را نابود مى‏ كند، و صدقات را فزونى مى ‏دهد و خدا هيچ ناسپاس بزه كارى را دوست ندارد. (276)

«إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَ عَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ وَ أَقَامُواْ الصَّلَوةَ وَ ءَاتَوُاْ الزَّكَوةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لَا هُمْ يَحْزَنُونَ» مسلماً كسانى كه ايمان آوردند و كارهاى شايسته انجام دادند، و نماز را به پا داشتند، و زكات پرداختند، براى آنان نزد پروردگارشان پاداشى شايسته و مناسب است، و نه بيمى بر آنان است و نه اندوهگين مى‏ شوند. (277)

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ذَرُوا ما بَقِيَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ» ای افراد با ایمان، تقوای الهی داشته باشید؛ از خدا بترسید؛ مازاد و زیاده از ربا را رها کنید؛ اگر مؤمن هستید. (بقره: 278)

استاد فقیهی خاطرنشان کرد: برای آنکه اقتدار جامعه اسلامی حفظ بشود، باید اقتصاد سالم داشته باشیم؛ و یکی از نکات مهم در اقتصاد سالم آن است که در جامعه ربا نباشد؛ اینکه سیستم بانکی ما سیستم ربوی است؛ و آن را با یک قانونی قرار دادند که اگر عمل بشود، از ربا نجات داده می شود؛ اما رفتار بانک ها و یا رفتار کسانی که به بانک مراجعه می کنند، به گونه ای است که به شرایطی که در آن اشاره شده، عمل نمی کنند.

وی افزود: آنچه که در تسهیلات است، به عنوان قرض حساب می کنند؛ و ربا می شود؛ و گرفتار اقتصاد ناسالم خواهیم شد؛ از این رو یکی از ضرورت های جامعه ما این است که سیستم بانکی اصلاح بشود؛ سیستم به گونه ای باشد که در آن، اصلا ربا ممکن نباشد؛ نه آنکه ربا باشد و ما آن را با قانون های جانبی اصلاح کنیم که از ربا خارج نماییم. قانونی که در بانک ها مطرح است، که ربا در آن نیست، به گونه ای است که آن را اصلاح کردیم و وصله کردیم؛ باید بانکداری به شکلی باشد که اصلا این پارگی ها نباشد و نیاز به چسب و وصله زدن و ... نشود تا اینکه بگوییم عده ای به این قوانین عمل نمی کنند و گرفتار ربا می شویم.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: برخی این بهانه را دارند که می گویند: پولت را به من قرض بده؛ همان درصدی که بانک به تو سود می دهد، من به تو سود می دهم؛ باز نمی گویند بانک تحت چه شرایطی به طرف سود می دهد؛ به گونه ای که از نزول دور بشود؛ و آنها بدون توجه به این قضیه قرض می دهند و ربا می شود و جامعه را خراب می کند.

وی افزود: ربا ظلم است؛ چرا که بدون هیچ فعالیتی پول دریافت می شود؛ خدا این را نمی خواهد؛ اگر بخواهیم اقتدار داشته باشیم، باید اقتصاد سالم داشته باشیم؛ و از شرایط اقتصاد سالم آن است که ربا در آن نباشد. چرا که موجب می شود فقیر زیاد بشود. فقیر قرض می گیرد و باید بیشتر بپردازد و ربا بدهد؛ فقیرتر و بیچاره تر می شود و به زندان و ... ختم می گردد. جامعه باید به گونه ای باشد که سبب شدت فقر نشود.

استاد فقیهی خاطرنشان کرد: مولا علیه السلام در عهدنامه به مالک اشتر می فرماید: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ عَلِيٌّ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ مَالِكَ بْنَ الْحَارِثِ الْأَشْتَرَ فِي عَهْدِهِ إِلَيْهِ حِينَ وَلَّاهُ مِصْرَ جِبَايَةَ خَرَاجِهَا (می بینید که در اسلام هم مالیات داریم) وَ جِهَادَ عَدُوِّهَا وَ اسْتِصْلَاحَ أَهْلِهَا (یکی از بخش های ساماندهی، ساماندهی اقتصادی است؛ البته یکی از بخش ها هم ساماندهی فرهنگی است.) وَ عِمَارَةَ بِلَادِهَا» می بینید که مالیات و آباد کردن بلاد، توصیه اقتصادی است؛ و استصلاح هم شامل بخش اقتصادی هم می شود؛ پس تأکید مولا در کنار جهاد با دشمن، امور اقتصادی است که به آن توجه داده شده است.

وی افزود: اگر اقتصاد سالم باشد؛ به کسی ظلم نمی شود. اگر اقتصاد سالم باشد، از مال حرام کناره گیری می کند. دوری از مال حرام، وظیفه ما است؛ «لا تأکلوا اموالکم بینک بالباطل» اسباب باطل نباشید؛ اگر درآمدی دارید، درآمد حق باشد؛ پول ناحق از کسی نگیرید و  جنس باطل از کسی نگیرید. آیه 188 بقره و آیه 29 سوره نساء به آن اشاره شده است:

«وَ لَا تَأْكلُواْ أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ وَ تُدْلُواْ بِهَا إِلىَ الحْكَّامِ لِتَأْكُلُواْ فَرِيقًا مِّنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْاثْمِ وَ أَنتُمْ تَعْلَمُونَ» (188)

«يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَأْكُلُواْ أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَن تَكُونَ تجَِرَةً عَن تَرَاضٍ مِّنكُمْ  وَ لَا تَقْتُلُواْ أَنفُسَكُمْ  إِنَّ اللَّهَ كاَنَ بِكُمْ رَحِيمًا» (29)

این استاد درس خارج حوزه در ادامه بیان کرد: در بیت المال تصرف شخصی نباید بشود؛ امیرالمؤمنین علیه السلام در نامه 43 نهج البلاغه به یکی از افرادی که به عنوان والی قرار داده بودند، می فرماید: من شنیدم بیت المال را صرف اقوام و خویشانت کردی؛ اگر بدانم که واقعا چنین اتفاقی افتاد، بدان هم غضب خدا را برای خودت فراهم کردی و هم امامت را نافرمانی کردی.

«43 و من كتاب له علیه السلام إلى مصقلة بن هبيرة الشيباني و هو عامله على أردشيرخرة:

بَلَغَنِي عَنْكَ أَمْرٌ إِنْ كُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ إِلَهَكَ وَ عَصَيْتَ إِمَامَكَ أَنَّكَ تَقْسِمُ فَيْ‏ءَ الْمُسْلِمِينَ الَّذِي حَازَتْهُ رِمَاحُهُمْ وَ خُيُولُهُمْ وَ أُرِيقَتْ عَلَيْهِ دِمَاؤُهُمْ فِيمَنِ اعْتَامَكَ مِنْ أَعْرَابِ قَوْمِكَ فَوَالَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَئِنْ كَانَ ذَلِكَ حَقّاً لَتَجِدَنَّ لَكَ عَلَيَّ هَوَاناً وَ لَتَخِفَّنَّ عِنْدِي مِيزَاناً فَلَا تَسْتَهِنْ بِحَقِّ رَبِّكَ وَ لَا تُصْلِحْ دُنْيَاكَ بِمَحْقِ دِينِكَ فَتَكُونَ مِنَ الْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا أَلَا وَ إِنَّ حَقَّ مَنْ قِبَلَكَ وَ قِبَلَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي قِسْمَةِ هَذَا الْفَيْ‏ءِ سَوَاءٌ يَرِدُونَ عِنْدِي عَلَيْهِ وَ يَصْدُرُونَ عَنْه‏»

استاد سید محمد علی فقیهی خاطرنشان کرد: اقتصاد سالم باید در جامعه باشد؛ از این رو قوانینی الهی داریم؛ از جمله برخورد با دزد است. قرآن کریم می فرماید: «وَ السَّارِقُ وَ السَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا نَكالاً مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَزيزٌ حَكيمٌ» و دست مرد و زن دزد را به كيفر كار زشتى كه مرتكب شده‏اند به عنوان مجازاتى از سوى خدا قطع كنيد و خدا تواناى شكست‏ ناپذير است. (مائده: 38) اگر این قانون در جامعه ما به درستی اجرا بشود، به طور کلی، دزدی برچیده می شود؛

وی افزود: کم فروشی در جامعه نباید باشد؛ در سوره مطففین می خوانیم: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفينَ (1) الَّذينَ إِذَا اكْتالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ (2) وَ إِذا كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ» (3) به نام خداوند رحمان و رحيم. واى بر كم‏ فروشان (1). كسانى كه وقتى از مردم پيمانه مى ‏گيرند تمام مى ‏گيرند (2). و چون پيمانه به مردم دهند يا براى ايشان وزن كنند بكاهند (3). آيا آنها نمى ‏دانند كه در روزى بس بزرگ مبعوث خواهند شد (4).

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: برای اقتصاد سالم باید سرمایه ها یک جا متمرکز نشود؛ «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنَّ كَثيراً مِنَ الْأَحْبارِ وَ الرُّهْبانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبيلِ اللَّهِ وَ الَّذينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا يُنْفِقُونَها في‏ سَبيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَليمٍ» اى اهل ايمان! يقيناً بسيارى از عالمان يهود و راهبان، اموال مردم را به باطل [و به صورتى نامشروع‏] مى‏ خورند و همواره [مردم را] از راه خدا بازمى ‏دارند و كسانى را كه طلا و نقره مى ‏اندوزند و آن را در راه خدا هزينه نمى ‏كنند، به عذاب دردناكى مژده ده. (توبه: 34)

وی اضافه نمود: کسانی که طلا و نقره را احتکار می کنند و حساب های بانکی را پر می کنند، مورد توبیخ خداوند قرار می گیرند.

استاد فقیهی خاطرنشان کرد: برای اینکه اقتصاد سالم باشد، باید اسراف نباشد. « إِنَّ الْمُبَذِّرينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطينِ وَ كانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً» چه اسرافكاران برادران شيطان ها هستند، و شيطان كفران پروردگار خود كرد (اسراء: 27)

«وَ هُوَ الَّذي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَ غَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ وَ الزَّيْتُونَ وَ الرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفينَ» او است كه باغ هاى داربست زده و بى داربست و نخل و كشتزارها كه ميوه آن مختلف است و زيتون و انار همانند و غير همانند آفريده، از ميوه آن چون ميوه آرد بخوريد و حق خدا را از آن هنگام چيدنش بدهيد و اسراف مكنيد كه خدا مسرفان را دوست ندارد. (انعام: 141)

وی افزود: اسراف یعنی در مصرف زیاده روی کردن ؛ مبذر و تبذیر یعنی کسی که نعمت های خدا را از بین می برد.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: یکی از راه ها آن است که با گران فروشی مبارزه بشود. اگر اینها در جامعه انجام بشود، جامعه، یک جامعه سالم خواهد بود؛ برای اقتصاد سالم.

وی اضافه نمود: برای اینکه اقتصاد سالم بشود؛ اولا همه باید اهل تلاش و کوشش باشند. جوانی خدمت حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم رسید؛ حضرت بعد از احوال پرسی از شغلش پرسید؛ گفت: بیکارم. حضرت فرمود: «از چشمم افتادی.»

البته باید توجه داشته که شغل، برای آقایان است و خداوند برای خانم ها اشتغال قرار نداده، و اشتغال آنها خانه داری است.

استاد فقیهی خاطرنشان کرد: برای سالم شدن اقتصاد، باید اهل انفاق و کمک به دیگران بشوند. « وَ مَثَلُ الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ تَثْبيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصابَها وابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَها ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصيرٌ» و حكايت آنان كه اموال خود را به طلب رضاى خدا و استوارى دادن به دل هاى خويش انفاق مى‏ كنند، عملشان مانند باغى است بر بالاى تپه‏ اى، كه رگبارى به آن رسد، و دو برابر ثمر داده باشد، و اگر رگبار نرسيده به جايش باران ملايمى رسيده، خدا به آنچه مى ‏كنيد بينا است. (بقره: 265)

وی افزود: قرض دادن، در سالم سازی اقتصاد نقش دارد. در روایات آمده است قرض دادن سبب می شود که 18 برابر مورد پاداش خداوند قرار بگیریم.

این استاد درس خارج حوزه در ادامه بیان کرد: پرداخت خمس یکی از عوامل ایجاد اقتصاد سالم است؛ آیه قرآن می فرماید: «وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‏ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى‏ وَ الْيَتامى‏ وَ الْمَساكينِ وَ ابْنِ السَّبيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلى‏ عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَ اللَّهُ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَديرٌ»

وی اضافه نمود: پرداخت زکات از مواردی است که سبب سالم شدن اقتصاد و اقتدار امت اسلامی است.

استاد فقیهی خاطرنشان کرد: انفال مانند زمین های بایر، جنگل ها و مراتع و معادن باید در اختیار حاکم اسلامی عادل باشد و او تشخیص بدهد که آنها در کجا مصرف بشود، از مواردی است که موجب می شود اقتصاد، سالم باشد. انفال را خدا برای خود و رسولش قرار داده است؛ که در زمان غیبت در اختیار ولی فقیه قرار می گیرد.