استاد سیـّد محمـّد علی فقیـهــي از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار نشست دوره ای اساتید به موضوع «شمر و چند سؤال» پرداخت.

/270/260/21/

یک شبهه رایج

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: یکی از مطالبی که این روزها دست به دست می شود، این است که شمر از جانبازان جنگ صفین و از شیعیان امیرالمؤمنین علی علیه السلام بوده و بارها به حج رفته بود و از بس نماز خوانده بود، پیشانی و زانوهایش پینه بسته بود. تمام تلاش نویسنده و گوینده مطلب این است که می خواهد طوری القا کند که آری! امام حسین علیه السلام را شیعیان کشتند؛ و حتی تکرار این شبهه دستاویزی برای دین ستیزان قرار گرفته که ای مردم از مذهبی ها بترسید که قاتل امام شما از شیعیان و دینداران بودند و اینگونه هم نقش یزید شرابخوار و بی دین را کمرنگ تر می سازند؛ هم رندانه دین داران و شیعیان را هدف قرار می دهند و متأسفانه یک عده ناآگاهانه تکرار می کنند.

پاسخ شبهه

وی افزود: ما برای پاسخ، از  ۵ جهت مطلب را بررسی می‌ کنیم:

تولد شمر

شمر، قبل از جنگ صفین

حضور شمر در جنگ صفین

جانبازی شمر در جنگ صفین

شمر، بعد از جنگ صفین

(1) تولد شمر از راه حرام:

استاد سید محمد علی فقیهی خاطرنشان کر: در نحوه تولد وى نقل شده که روزى مادر شمر که زن بزچرانى بود و در بیابان به کار خود مشغول بود، از چوپانى که از کنار او مى ‌گذشت، تقاضاى آب کرد تا با آن رفع عطش کند. چوپان تقاضاى شیطانى خود را شرط دادن آب قرار داد و مادر شمر نیز پذیرفت و از این طریق، نطفه شمر منعقد شد!

وی افزود: به این دلیل بود که در کربلا هم امام حسین علیه السلام شمر را پسر زن بز چران خطاب کردند.

«فَنَادَى شِمْرُ بْنُ ذِي الْجَوْشَنِ بِأَعْلَى صَوْتِهِ يَا حُسَيْنُ أَ تَعَجَّلْتَ بِالنَّارِ قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَقَالَ الْحُسَيْنُ ع مَنْ هَذَا كَأَنَّهُ شِمْرُ بْنُ ذِي الْجَوْشَنِ فَقَالُوا نَعَمْ فَقَالَ لَهُ يَا ابْنَ رَاعِيَةِ الْمِعْزَى أَنْتَ‏ أَوْلى‏ بِها صِلِيًّا وَ رَامَ مُسْلِمُ بْنُ عَوْسَجَةَ أَنْ يَرْمِيَهُ بِسَهْمٍ فَمَنَعَهُ الْحُسَيْنُ ع مِنْ ذَلِكَ فَقَالَ لَهُ دَعْنِي حَتَّى أَرْمِيَهُ فَإِنَّ الْفَاسِقَ مِنْ أَعْدَاءِ اللَّهِ وَ عُظَمَاءِ الْجَبَّارِينَ وَ قَدْ أَمْكَنَ اللَّهُ مِنْهُ فَقَالَ لَهُ الْحُسَيْنُ ع لَا تَرْمِهِ فَإِنِّي أَكْرَهُ أَنْ أَبْدَأَهُمْ بِقِتَال» (بحار الأنوار (ط - بيروت)؛ ج ‏45؛ ص5)

 (2) شمر قبل از جنگ صفین:

استاد فقیهی خاطرنشان کرد: شمر از قبیله ی هوازن بود که پدرش و قبیله اش مسلمان نمی ‌شدند تا وقتی که از مسلمانان شکست خوردند و بعد اسلام آوردند!

«277 - قَالَ أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، قَالَ: أَخْبَرَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُوإِسْحَاقَ السَّبِيعِيُّ قَالَ: قَدِمَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذُو الْجَوْشَنِ الْكِلَابِيُّ , وَأَهْدَى إِلَيْهِ فَرَسًا , وَهُوَ يَوْمَئِذٍ مُشْرِكٌ، فَأَبَى رَسُولُ اللَّهِ , صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ سَلَّمَ , أَنْ يَقْبَلَهُ مِنْهُ , وَقَالَ: «إِنْ شِئْتَ بِعْتَنِيهِ بِالْمُتَخَيَّرَاتِ مِنْ أَدْرَاعِ بَدْرٍ» , ثُمَّ قَالَ لَهُ: «يَا ذَا الْجَوْشَنِ , هَلْ لَكَ أَنْ تَكُونَ مِنْ أَوَائِلِ هَذَا الْأَمْرِ؟» قَالَ: لَا، قَالَ: «فَمَا يَمْنَعُكَ مِنْهُ؟» قَالَ: رَأَيْتُ قَوْمَكَ كَذَّبُوكَ، وَأَخْرَجُوكَ، وَقَاتَلُوكَ , فَأَنْظُرُ , فَإِنْ ظَهَرْتَ عَلَيْهِمْ آمَنْتُ بِكَ , وَإِنْ ظَهَرُوا عَلَيْكَ لَمْ أَتَّبِعْكَ , فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «يَا ذَا الْجَوْشَنِ لَعَلَّكَ إِنْ بَقِيتَ قَرِيبًا أَنْ تَرَى ظُهُورِي عَلَيْهِمْ» . قَالَ: فَوَاللَّهِ إِنِّي لَبِضَرِيَّةَ إِذْ قَدِمَ عَلَيْنَا رَاكِبٌ مِنْ قِبَلِ مَكَّةَ , فَقُلْنَا: مَا الْخَبَرُ؟ قَالَ: ظَهْرَ مُحَمَّدٌ عَلَى أَهْلِ مَكَّةَ قَالَ: فَكَانَ ذُو الْجَوْشَنِ يَتَوَجَّعُ عَلَى تَرْكِهِ الْإِسْلَامَ حِينَ دَعَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " (الطبقات الكبرى - متمم الصحابة - الطبقة الرابعة (ص: 599 - 600)

(3) حضور شمر در جنگ صفین:

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: حضور شمر در جنگ صفین به همراه قبیله اش هوازن و تیره اش بنی ضباب در جبهه امیرالمومنین علیه السلام قطعی است؛ اما مساله انگیزه حضور اوست! در زمان جنگ صفین، شمر از بزرگان قبیله خودش نبوده و به دستور بزرگان قبیله خودش که تصمیم گرفته اند در لشکر امیرالمومنین باشند، بر مبنای سنت قبیله گرایی مانند سایر مردان قبیله ‌اش در جبهه امیرالمومنین علیه السلام قرار گرفته و با انگیزه ‌های قومی قبیله ای در جنگ حضور داشته است. (دانشنامه امام حسین ج 9، ص 189)

وی افزود: برای کسانی که در آن تشکیک می کنند، باید گفت در عرب آن روزها سنت قبیله‌ گرایی رواج زیادی داشته و نمونه ‌اش شخصی که حکایت او در منابع  مخالفین ما آمده، به اسم قزمان بن حارث از افراد حاضر در جبهه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در جنگ اُحد بود که وقتی در جنگ جراحت دید و در حال مرگ بود اطرافیانش گفتند: «ای قزمان تو امروز به امتحان و بلای سختی گرفتار شدی، بنابراین بشارت باد تو را شهادت و باغ بهشت بر تو گوارا باد.»

قزمان جواب داد: باغی از بهشت؟ لب فرو بندید، شما گمان کرده اید که من به خاطر اسلام جنگیدم؟ نه. چنین نیست؛ من تنها برای قبیله ام و خویشاوندانم جنگیدم.

قزمان این را گفت و برای رهایی از رنج جراحت با بریدن رگ های پشت آرنج دست خود، خودکشی کرد. و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم گفت او از اهل جهنم است.

(4) جانبازی شمر در جنگ صفین:

استاد فقیهی خاطرنشان کرد:

«[مبارزة أدهم بن محرز و شمر بن ذي الجوشن و عدة من سائر المبارزات‏]

نَصْرٌ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ حَدَّثَنِي يُونُسُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ قَالَ: قَالَ لَنَا أَدْهَمُ بْنُ مُحْرِزٍ الْبَاهِلِيُّ وَ نَحْنُ مَعَهُ بِأَذْرُحَ [اسم بلد في أطراف الشام] هَلْ رَأَى أَحَدٌ مِنْكُمْ شِمْرَ بْنَ‏ ذِي الْجَوْشَنِ؟ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنِ كِبَارٍ النَّهْدِيُّ وَ سَعِيدُ بْنُ خَازِمٍ السَّلُولِيُ: نَحْنُ رَأَيْنَاهُ قَالَ: فَهَلْ رَأَيْتُمَا ضَرْبَةً بِوَجْهِهِ؟ قَالا: نَعَمْ قَالَ: أَنَا وَ اللَّهِ ضَرَبْتُهُ تِلْكَ الضَّرْبَةَ بِصِفِّينَ.

نَصْرٌ عُمَرُ عَنِ الصَّلْتِ بْنِ زُهَيْر [في الأصل:« عمر بن الصلت بن زهير»] النَّهْدِيِّ عَنْ مُسْلِمٍ قَالَ:: خَرَجَ أَدْهَمُ بْنُ مُحْرِزٍ مِنْ أَصْحَابِ مُعَاوِيَةَ بِصِفِّينَ إِلَى شِمْرٍ بْنِ ذِي الْجَوْشَنِ فَاخْتَلَفَا ضَرْبَتَيْنِ فَضَرَبَهُ أَدْهَمُ عَلَى جَبِينِهِ فَأَسْرَعَ فِيهِ السَّيْفُ حَتَّى خَالَطَ الْعَظْمَ وَ ضَرَبَهُ شِمْرٌ فَلَمْ يَصْنَعْ سَيْفُهُ شَيْئاً فَرَجَعَ إِلَى عَسْكَرِهِ فَشَرِبَ مِنَ الْمَاءِ وَ أَخَذَ رُمْحاً ثُمَّ أَقْبَلَ ... ثُمَّ حَمَلَ عَلَى أَدْهَمَ وَ هُوَ يَعْرِفُ وَجْهَهُ وَ أَدْهَمُ ثَابِتٌ لَهُ لَمْ يَنْصَرِفْ فَطَعَنَهُ فَوَقَعَ عَنْ فَرَسِهِ وَ حَالَ أَصْحَابُهُ دُونَهُ فَانْصَرَفَ فَقَالَ شِمْرٌ هَذِهِ بِتِلْكَ» (نصر بن مزاحم، وقعة صفين - قم، چاپ: دوم، 1404 ق؛ النص؛ ص 267)

استاد فقیهی خاطرنشان کرد: روایت طبری و نصر بن مزاحم از شمشیر خوردن صورت شمر در جنگ صفین قابل استناد نیست. زیرا روایت طبری مستقل نیست و همان روایت نصر بن مزاحم است؛ پس این روایت خبر واحد است و راوی خبر واحد جانبازی شمر، اشخاصی هستند که یکی در کارنامه ‌اش نوکری یزید را کرده است و دیگری نوکری خاندان عمر را؛ و از این رو برای شیعیان این روایات قابل پذیرش نیست.

وی افزود: حتی در صورت پذیرش اینکه شمر در جنگ صفین جانباز شده باید بگوییم او جانباز سنت و دستور بزرگان قبیله خودش شده نه جانباز راه امام معصوم علیه السلام.

(5) شمر بعد از جنگ صفین:

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: شمر بعد از صفین با معاویه بیعت کرد. در صورتی که بعد از صفین افراد دو دسته شدند یا به امیرالمومنین علیه السلام وفادار ماندند یا به خوارج پیوستند و هم با امیرالمومنین و هم با معاویه دشمنی کردند. اما شمر راه سوم را انتخاب کرد و با معاویه بیعت کرد و مأمور شد که شیعیان را بکشد که نمونه بارز آن کشتن حجر بن عدی بود؛ تا نشان دهد که از سر محبت به علی علیه السلام در صفین حضور نداشته! و بعدها هم که ماجرای کربلا را به وجود آورد.

نتیجه

استاد فقیهی خاطرنشان کرد: از تمام این مطالب اثبات می شود که شمر نه تنها شیعه و از جانبازان صفین نیست؛ بلکه اوست که از تولد تا مرگ، دشمنی اهل بیت علیهم السلام را داشته است و حج رفتن و نماز خواندن به تنهایی دلیل بر عاقبت به خیری نیست و پست ترین های تاریخ مانند شمر هم اهل نماز و حج بوده اند؛ آن چه مبنا و مهم است ولایت اهل بیت علیهم السلام است؛ و نه تنها هیچ شیعه ای که هیچ انسان آزاده ای حاضر نیست؛ اینچنین بی رحمانه امام‌ را به شهادت برساند؛ لذا قاتلین سیدالشهدا علیه‌ السلام همگی علاوه بر مذهب از انسانیت هم بوئی نبردند و حضرت هم در روز عاشورا دشمنان خود را شیعیان ابوسفیان خطاب کردند.