استاد صادق صالحی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار نشست دوره ای اساتید به موضوع «عبادت در صحیفه سجادیه» پرداخت.

/270/260/20/

تعریف عبادت

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: لازم است تا عبادت را تعریف کنیم؛ عبادت به دو چیز تحقق پیدا می‌ کند:

 یک- خضوع با بیان و عمل

دو- اعتقاد به خدایی آن کسی که انسان در مقابل او کرنش می ‌کند و سر خضوع و خشوع و تسلیم را فرود می ‌آورد.

وی افزود: این دو شرط باید با هم باشند تا عبادت محقق شود؛ از این رو اگر کسی در مقابل کس دیگری خضوع کرد، مثلاً شما در مقابل پدر و مادرتان خضوع کردید، اظهار خشوع کردید، چون این خضوع با اعتقاد به الوهیت و ربوبیت آن‌ها همراه نیست؛ بنابراین ایرادی ندارد و عبادت محسوب نمی‌ شود.

استاد صالحی در ادامه بیان کرد: پس آنچه در عبادت رکن است دو چیز است که موحدان خضوعشان ریشه در آن دارد؛ کسی را که عبادت می‌ کنند، خالق است، مدبر و سررشته ‌دار امور زندگی آنهاست. در مقابل، بت ‌پرست‌ ها هم به این نیت بت‌ ها را عبادت می‌ کردند که می گفتند آنها در زندگی ما تأثیر دارند و به ‌اصطلاح مدبر امور عالم را آنها می‌ دانستند. از این رو کرنشی که از این اعتقاد نشات گرفته باشد، با این بینش توحیدی باشد که مدبر امور عالم خدا است، این عبادت نامیده می ‌شود.

وی اضافه نمود: امام سجاد علیه ‌السلام در دعای پنجم و چهار صحیفه می ‌فرمایند: «أَسْأَلُكَ مِنْ خَيْرِ كِتَابٍ قَدْ خَلَا وَ أَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرّ كِتَابٍ قَدْ خَلَا» بهترین سرنوشتی که مقدر شده از تو درخواست می‌ کنم و از بدترین سرنوشتی که مقدر شده، به تو پناه می ‌برم.

مراد از جمله «اَسْأَلُكَ»

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: حضرت می ‌فرمایند: «أَسْأَلُكَ خَوْفَ الْعَابِدِينَ لَكَ وَ عِبَادَةَ الْخَاشِعِينَ لَكَ»؛ بارالها من عبادت بندگان تو را و کسانی که تو را می ‌پرستند، می ‌خواهم. عبادت کسانی که در برابر تو فروتن هستند را خواستارم. امام سجاد علیه السلام در این فراز خوف عابدین و عبادت خاشعین را از خداوند درخواست می ‌کنند. خود عبادت و بندگی خدا موضوعیت دارد که وجود نازنین زین‌ العابدین علیه‌ السلام در دعای ۵۴ صحیفه این را از خداوند درخواست می‌ کنند با عبارت «اَسْأَلُكَ»

وی افزود: امام علیه السلام در اینجا به ما ارتقاء همت را یاد می ‌دهند که ما هم همّتمان بالا باشد. از خداوند توفیق بندگی را بخواهیم، عبادت آن ‌هم عبادت با خشیت را بخواهیم. امام اهداف بلند را آموزش می ‌دهند که انسان موحد فکر او، همّ او، غم او فقط خوراک و پوشاک نیست. انسان موحد با سایرین یک تفاوتی دارد؛ انسان موحد خوف عابدین و عبادت خاشعین را از خداوند متعال درخواست می ‌کند.

استاد صادق صالحی در ادامه بیان کرد: صدق خوف و رجا نیز همراه با عمل است. انسان زمانی خوف دارد که عملی انجام داده باشد و از قبول شدن یا نشدن آن ترس دارد. خوف در اینجا به این معنا نیست که خداوند ترس دارد، بلکه منظور خوف از مقام است. طبق آیه شریفه قرآن «وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَی» که این خوف به معنای حریم گرفتن از خداوند متعال است که باعث کنترل و مدیریت نفس می شود.

وی اضافه نمود: خوف مراتبی دارد که وجود نازنین امام زین العابدین علیه السلام اعلی مراتب خوف را درخواست می ‌کنند که خوف العابدین  و خشیه العابدین است. این را امام علیه السلام درخواست می ‌کنند که دائماً توفیق بندگی را داشته باشند. ترس امام از این است که از این حیطه و زمره بندگان خدا خارج شوند؛ کسانی که اقامه نماز می کنند و روزه می گیرند.

چرایی و چیستی عبادت
استاد صادق صالحی خاطرنشان کرد: امام سجاد علیه ‌السلام در دعای 54 صحیفه مبارکه سجادیه از خداوند متعال این را طلب می‌ کنند: «أَسْأَلُكَ خَوْفَ الْعَابِدِينَ لَكَ، وَ عِبَادَةَ الْخَاشِعِينَ لَكَ»؛ این مقام را از خداوند متعال درخواست می‌ کنند. اگر انسان بخواهد به امن و امنیت برسد، این راهی ندارد، جز با خوف از خدا. منظور از خوف از خدا هم در اینجا، حریم نگه‌ داشتن از خداوند متعال است. یعنی انسان موحد و مؤمن حواسش باشد که در مقابل خدا به مرتبه ‌ای برسد که بتواند نفس را کنترل کند. بالاترین مرتبه خوف، خوف عابدین است. از این رو امام سجاد علیه‌السلام در این دعای شریف از خداوند متعال درخواست خوف عابدین را دارند. کسانی که ترسشان این است که توفیق بندگی خدا در دستگاه ربوبی را از دست بدهند و این ترس را دارند که از چشم خدا بیفتند و در زمره بندگان خدا نباشند.

وی افزود: در مرحله بعد، حضرت عبادت خاشعین را درخواست می ‌کند که این هم مرتبه بالای عبادت است. در قرآن کریم، سوره مؤمنون می‌ فرماید: «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ، الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ» به ‌تحقیق، مؤمنان رستگار شدند. (مؤمنین چه کسانی هستند؟) کسانی که در نماز خاشع هستند.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: «در زمانی وجود نازنین خاتم انبیاء (ص) دید یک شخصی نماز می ‌خواند و در نماز با محاسنش هم بازی می‌ کند. فرمودند: اگر قلبش خاشع بود، این کار را نمی ‌کرد.»

استاد صالحی اضافه نمود: خشوع در عبادت، مخصوصاً عبادتی مثل نماز خیلی مهم است. این خشوع را هم فرموده ‌اند کار قلب است. قلب که خاشع شد، اعضا و جوارح هم در مقابل خداوند متعال خاضع می ‌شوند. از این رو امام سجاد علیه ‌السلام در این دعا، از خداوند متعال طلب می ‌کنند که عبادتشان عبادت با خشوعی باشد. یک وقتی انسان نماز می ‌خواند؛ ولی خشوع و حضور قلب ندارد. اینها پیوسته به هم است: عبادت خائفین و خشیت در عبادت.

وی افزود: در زمانی  فاطمه بنت علی به نزد جابر بن عبدالله گفت: ما اهل بیت بر شما حقّی داریم. حق ما این است که اگر دیدید به یک کسی از ما اذیتی می‌ رسد،... (منظور ایشان این بود که امام سجاد خیلی با عبادت، خودشان را به زحمت انداخته‌اند و خیلی بر جان حضرت نگران بودند)، می‌ شود بروی با حضرت صحبت کنی که یک مقدار کمتر عبادت کنند؟ ما بر جان حضرت می ‌ترسیم.

جابر آمد خدمت امام سجاد علیه‌السلام و عرضه داشت: آقا جان بالاخره شما از اهل بیت نبودت و فرزند پیغمبر هستید. چرا این‌ همه در عبادت به خودتان سخت می‌ گیرید؟ (عبادت ‌های طولانی حضرت، که نشان از خوف و خشیت بالای حضرت است). حضرت فرمودند: جابر، روش من همیشه همین است. تأسی می‌ کنم به روش اجدادم؛ مخصوصاً امیرالمؤمنین علی علیه ‌السلام. فرمودند: جابر، من تا عمر دارم، این‌ طور خدا را بندگی می ‌کنم.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: دو پیغمبری که در قرآن اسم آنها ذکر شده، هم اهل خوف بودند و هم اهل خشیت بودند، حضرت زکریا (ع) و یحیی (ع) هستند. این پدر و پسر که هم زکریا (ع) در محراب عبادت، و هم حضرت یحیی (ع) در باب خوف و خشیت الهی زبان‌زد هستند. شخصیت حضرت یحیی (ع) یک شخصیت خائف بوده است. قرآن این‌دو را چنین می‌فرماید: «يَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً» از سر رغبت و شوق و از سر ترس، دائماً ما را می‌خواندند. اولیای الهی این گونه بودند. هم رغبت داشتند؛ هم خوف داشتند و هم آن بحث خشیتی که مطرح شد.

وی افزود: می‌گویند یک وقتی حضرت عیسی (ع) بعد از وفات مادرشان حضرت مریم سلام‌الله‌علیها روح ایشان را یا احضار کرد یا برگرداند و سؤال کرد: مادر جان، دوست داری برگردی به دنیا؟ فرمود: «بله پسرم. برگردم به دنیا و در روزهای گرم، روزه بگیرم و در شب‌های سرد و طولانی به نماز بایستم». این عبادت خیلی اهمیت دارد که کسی مثل مریم قدیس سلام‌الله‌علیها این‌طور می‌فرمایند.

استاد صالحی خاطرنشان کرد: امام سجاد (ع) در دعای 31 می ‌فرمایند: «يَا مَنْ هُوَ مُنْتَهَى خَوْفِ الْعَابِدِينَ» پایان راهِ خوف عابدان، خداوند متعال است. شوقی که جز رسیدن به وصال الهی، چیزی آن را آرام نمی ‌کند. امام سجاد (ع) به ما یاد می ‌دهد که شما ارتقاء همت داشته باشید. آن کسی که مستغرق در عبودیت و خشیت خدا است، این‌ طور با خدا مناجات می‌ کند و از خداوند متعال این را درخواست می‌ کند و به ما یاد می‌ دهد که ما هم این ‌طور باشیم. ایشان نگران است لحظه ‌ای اعراض نفس از یاد حق و غفلت از یاد حق نداشته باشد و این ‌که فرمودند «عبادت»، عبادت هدف ما است (ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ). هدف خلقت انسان عبادت است؛ نه هدف خالق. البته هدف خالق که نیست. اگر همه عالم هم کافر شوند، برای خداوند متعال مشکلی پیش نمی‌ آید. اما هدف از خلقت (یعنی هدف انسان) این است که بندگی خدا را بکند تا با یاد خدا به آن هدف اصلی خلقت که بندگی بود، برگردد. پس هدف اصلی خلقت که انسان را به آن راه برمی‌گرداند، عبودیت است.

عبادت نامیدن دعا و نیایش

استاد صادق صالحی خاطرنشان کرد: یکی از چیزهایی که وجود نازنین امام سجاد علیه السلام از آن به‌ عنوان عبادت نام بردند، بحث دعا است. حضرت سجاد علیه السلام، خود دعا را می‌ فرمایند عبادت است. در دعای ۴۵، دعای وداع با ماه مبارک رمضان، صحیفه سجادیه فراز ۱۰، امام سجاد علیه السلام این طور می فرمایند:

«فَسَمَّيْتَ دُعَاءَكَ عِبَادَةً وَ تَرْكَهُ اسْتِكْبَاراً وَ تَوَعَّدْتَ عَلَى تَرْكِهِ دُخُولَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ» دعا و خواندن خودت را عبادت نامیدی و ترک این دعا را استکبار نامیدی.  و  وعده دادی هر کسی که دعا را ترک کند(یعنی بندگی و عبودیت تو را ترک کرد) اینها را تهدید کرده ای که با خواری و ذلت وارد جهنم می‌ شوند.

وی افزود: در این فراز امام سجاد علیه السلام می فرمایند که خود دعا را عبادت نامیدی «فَسَمَّيْتَ دُعَاءَكَ عِبَادَةً» و تهدید کردی هر کس دعا را ترک کند وارد جهنم می ‌شود. روایت داریم از  پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم که آیه شریفه را تلاوت کردند «وَ قَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ» و فرمودند که منظور از عبادت، دعا است.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: عبادت ارتباط انسان با خالق است. تذلل و خشوع در مقابل آن کسی که سررشته امور عالم در دست اوست. کسی که اهل دعا و عبادت هست، هر وقت نعمتی به او می ‌رسد، از طرف خداوند متعال می‌ داند و می ‌گوید این نتیجه آن دعاها و بندگی ‌هایی است که در درگاه الهی داشتم. از خودش هیچ نمی‌ بیند. دائما خود را فقیر و محتاج می بیند و نیازمند به این می بیند که باز از خدا بخواهد.

وی اضافه نمود: امام سجاد علیه السلام به ما فکر توحیدی را یاد می ‌دهند نه فکر قارونی را؛ قارون می ‌گوید من هر چه دارم، از خودم دارم؛ از این رو از عبادت و اطاعت و بندگی خدا طغیان و سرکشی می ‌کند. اما در دید توحیدی، انسان موحد با دعا به درگاه خدا اظهار تذلل و خاکساری می‌ کند و از خداوند همه ‌چیز را می‌ خواهد؛ و اگر هم خیری به او رسید، می گوید این به خاطر دعاهایی است که انجام داده ام و نتیجه آن دعاهایی است که خداوند در حق من مستجاب کرده است. خود این عقیده باعث می ‌شود انسان طغیان نکند؛ از این رو فرمودند اگر کسی از دعا سرپیچی کند، «ترکه استکبارا»؛ ترک دعا یعنی گردن کشی در مقابل خداوند متعال که به او وعده خوار شدن و ذلیل شدن را داده اند.

استاد صالحی خاطرنشان کرد: کل صحیفه سجادیه کتاب دعاست. کتاب بندگی خدا است. امام سجاد علیه السلام  بندگی خداوند را با دعاهای صحیفه به ما یاد می ‌دهند. دعاهای مختلفی در صحیفه است که می توان به واسطه آنها به خدا نزدیک شده و اظهار بندگی کرد. اگر کسی بخواهد در زمره بندگان خدا قرار بگیرد، نباید از دعا و دعا کردن غافل شود. امام صادق علیه السلام فرمودند: «افضل العباده الدعا» برترین نوع عبادت، دعا کردن است. ان شاءالله خداوند متعال همه ما را اهل دعا قرار دهد و بتوانیم در درگاه او درخواست هایمان را داشته باشیم و همه اش هم به اجابت برسد.