به مناسبت آغاز سال تحصیلی حوزه علمیه استاد محمد فرزانگان از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار نشست دوره ای اساتید به موضوع «طرح تغییر کتب درسی حوزه» پرداخت.

/270/260/20/

این استاد حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: اگر به تراث علمی حوزه های علمیه در طول تاریخ نگاهی داشته باشیم، و به سیره بزرگان خودمان عنایت و توجهی کنیم، آنچه که برای این اعاظم و بزرگان مهم بود، آن است که همان تعالیم و اصولی که اهل بیت علیهم السلام بیان کردند را به نسل های بعدی به نحو صحیح و به دور از تحریف منتقل کنند؛ و اجتهاد هم در همین زمینه باید تعریف بشود؛ یعنی اجتهادی که علما و فقهای ما در طول تاریخ به دنبال آن بودند، یک اجتهاد منضبط و قانونمند، و بر اساس همان چارچوبی بوده است که اهل بیت علیهم السلام ترسیم کردند.

وی افزود: از این رو می بینیم کسانی که در طول تاریخ، اقوالی داشتند که اقوال شاذ و بر خلاف اتفاق کلّ فقها بوده است؛ به این اقوال هیچ اعتنایی نشده است و این اقوال، خود به خود از بین رفته اند؛ چون منطبق بر آن تراث و چارچوب های فقهی اصیل ما نبوده است. در زمان خودمان هم می بینیم کسانی که مطالبی بر خلاف اجماع کلّ فقهاء می گویند، این مطالب، خود به خود منفسخ می شود و به آن توجهی نمی گردد و ماندگار نیست؛ چرا که طبق ضوابط و اصول نیست؛ و اجتهاد منضبط و قانونمند نیست.

استاد فرزانگان در ادامه بیان کرد: نباید به تراث فقهی و اصولی هزار ساله ما بی توجهی شود. فقه و اصولی که علما و گذشتگان ما به ودیعه و امانت به ما رسانده اند، از جایگاه بالایی برخوردار است. اگر به گونه ای عمل کنیم که تراث ما لطمه و آسیب ببیند، این آسیب علمی غیر قابل جبران است و موجب تخریب این سابقه هزار ساله و همچنین از بین رفتن حوزه علمیه قم مقدسه می گردد.

وی اضافه نمود: تصمیم گیری در مورد متون درسی و آموزشی حوزه، تصمیمی استراتژیک و اساسی است؛ و در این سنخ از برنامه ریزها حتما باید با که با مراجع، که زعمای شیعه هستند، و علمای اصیل و اساتید مبرّز، که سالیان سال در حوزه تدریس داشته اند، مشورت صورت بپذیرد؛ که اگر بدون مشورت با این اعاظم و بزرگان، تصمیمات عجولانه گرفته بشود و بخواهیم با قدرت مدیریتی که داریم، این تصمیمات را با قوه قهریه بر حوزه تحمیل کنیم، لطمات و آسیب های غیر قابل جبرانی بر تراث هزار ساله ما وارد می شود که قابل جبران نیست.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه کرد: اجرای طرح تحول آموزشی برای سال تحصیلی جدید، باعث تقطیع و مثله شدن رسائل و کفایه و مکاسب، و به مرور زمان باعث منسوخ شدن و از بین رفتن این کتاب ها می شود. عرض ما به شورای عالی حوزه و مدیریت محترم آن است که در اینگونه از تصمیمات باید نظر اکثریت مراجع معظم و علمای سابقه دار در حوزه و اعلام و اساتید مبرز اعمال بشود. تا جایی که ما می دانیم، اکثریت آقایان مراجع و اساتید مبرز مخالف این طرح هستند؛ و در اینگونه تصمیمات، اعمال نظر شخصی و جزئی اصلا قابل پذیرش نیست.

استاد محمد فرزانگان خاطرنشان کرد: این طرح، مشکلات عدیده ای دارد؛ البته بنده پسخ های مدافعان این طرح را مطالعه کردم و به پاسخ های آنها اشکال دارم. خواهشی که دارم آن است که مدافعان این طرح، این اشکالاتی که بنده نسبت به پاسخ های آنها دارم را پاسخگو باشند.

مسأله اول: چینش متون درسی

وی افزود: مسأله اول در رابطه با چینش مطالب درسی است. ما در چینش کتاب های حوزوی از هزار سال قبل تا چندین سال گذشته که طرح های تحولی در مقدمات اجرا نشده بود، اینگونه بوده است که در مقدمات و سطح و خارج، یک ارتباط عمیق و دقیق وجود داشته است. کتاب هایی که در مقدمات و سطح و خارج تدریس می شد، مانند دانه های تسبیح به همدیگر متصل بودند، فلذا طلبه در طول دوران تحصیلی ارتباط علمی بین مطالب آموزشی را درک می کرد و گنگ و سر در گم نبود. به عنوان نمونه، در قدیم، در مقدمات، قوانین، فصول، معالم خوانده می شد؛ بعد از آن، وقتی طلبه وارد سطح می شد، به اشکالات شیخ اعظم در رسائل نسبت به مطالب صاحب فصول و صاحب معالم می رسید؛ و چون طلبه در مقدمات این مطالب را خوانده بود، وقتی در سطح، اشکالات شیخ را می خواند، شیخ را کاملا متوجه می گردید؛ از این رو در میانه بحث، مطلب گم نمی شد؛ همچنین این سیر متصل اشکال و جواب در کفایه هم ادامه دارد چون بسیاری از مطالب آخوند در کفایه اشکال به استادشان شیخ انصاری و میرزای شیرازی است و در درس خارج نیز کتابهایی مانند هدایه المسترشدین محقق اصفهانی حاشیه معالم است و در همان راستا تعریف میشود و در ضمن تحقیق و پژوهش در این خط متصل و پیوسته اشکال و جوابهای اعاظم طلاب ملا می شدند و به پختگی علمی می رسیدند.

وی در ادامه بیان کرد: اما شاهدیم که در چندین سال قبل، در مقدمات، این مطالب را از ما گرفتند و کتاب اصول مظفر را قرار دادند. کتاب اصول مظفر، به هیچ عنوان به درد طلبه پایه 5 نمی خورد؛ چون در اصول مظفر، طلبه پایه 5 ما باید اختلاف نظر مظفر با آخوند را حل بکند. اختلاف نظر مظفر با میرزای نائینی و صاحب معالم و بقیه اعاظم را حل بکند؛ در صورتی که طلبه پایه 5 اصلا درک صحیحی از اصول ندارد تا بخواهد وارد این جزئیات بشود. مرحوم مظفر مباحثی که مطرح کردند، مباحث اختلافی و جزئی است؛ در صورتی که در معالم، اینگونه نیست. در معالم، کلیاتی از علم اصول را صاحب معالم بیان می کند؛ بعد، اختلاف اقوال را به عنوان نقل قول بیان می کند و وارد جزئیات نمی شود؛ و در سطح هم با اجرایی شدن این طرح جدید و با بدیل قرار دادن کتاب‌ هایی که هیچ ارتباطی در این سیر متصل علمی اشکال و جواب ها ندارند، باعث عقب ماندگی علمی و تحیر بیش از حد طلاب می شویم.

مسأله دوم: منسوخ شدن تدریجی رسائل و مکاسب

استاد محمد فرزانگان خاطرنشان کرد: در سطح، با این طرح، کتاب های رسائل و مکاسب، بعد از چند سال، منسوخ می شود. چرا که در طرح جدید، در مکاسب، 815 صفحه، و در رسائل نزدیک به 150 صفحه به عنوان محدوده مطالعاتی شده است. مدافعان این طرح می فرمایند: ما این مطالب را حذف نکردیم؛ بلکه محدوده مطالعاتی کردیم. اشکال این است که «مطالعاتی کردن، منجر به حذف می شود.» چون وقتی محدوده ای را مطالعاتی کردید که از آن امتحان گرفته نمی شود، در اینجا عده ای از طلبه ها هستند که چون برایشان امتحان مهم است، محدوده های مطالعاتی را نمی خواهند بخوانند؛ وقتی نخواهند بخوانند، استاد هم نمی تواند تدریس کند؛ و به این ترتیب به مرور زمان حذف می شود. به عنوان مثال بحث انسداد اینچنین است؛ انسداد، مطالعاتی است و مورد تدریس واقع نمی شود. و مباحث مربوط به عبد و امه هم اینچنین است. کسی رغبت نمی کند که بخواند؛ چون در امتحان نمی آید. بحث مطالعاتی منجر به حذف می شود.

وی افزود: اشکال دیگر آن است که می گویند در کفایه بخشی مطالعاتی نشده و درست هم هست؛ اما اشکال در کفایه عمیق تر است. در کفایه دروس مرحوم شهید را بدیل کفایه کردند. با اینکه کتاب دروس بدیل کفایه نیست؛ بلکه کتاب دروس مکمل کفایه است. کفایه حاشیه رسائل است؛ و در راستای همان سیر متصل اشکال و جواب های استاد و شاگردی است که عرض کردیم باعث پختگی علمی طلاب می شود؛ اگر مرحوم اخوند مطلبی را نقل و تجزیه و تحلیل کردند، در ادامه رسائل است.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: اشکال دیگری که بر طرح جدید است آن است که مباحث فقه معاصر و مسائل مستحدثه را وارد سطح کردند. اشکال آن است که مباحث مربوط به فقه معاصر حتما باید مورد عنایت و توجه قرار بگیرد. علما در قدیم هم به مسائل مستحدثه توجه ویژه داشتند؛ اما مباحث فقه معاصر در کجا باید خوانده بشود؟ کتاب های فقهی بزرگان ما را که ببینید، از مرحوم آیت الله خویی و بقیه بزرگان، اینها غالب مطالبشان در کتاب طهارت و کتاب صلاة است.

وی اضافه نمود: کتاب عروة الوثقی کتاب ارزشمندی است؛ مؤسسه موسسه السبطين عليهماالسلام العالميه این کتاب را با 45 تعلیقه چاپ کرده است؛ این کتاب 16 جلد است؛ از این تعداد، نزدیک به 9 جلد آن مربوط به طهارت و صلاة است. فقه آیت الله خویی و سایر اعاظم همین طور است. چون کتاب طهارت و صلاة دو کتاب از کتاب های پر قاعده ما است. وقتی طلبه این کتاب ها را می خواند، قاعده و اصول و ضوابط فقه دستش می آید و پخته می شود. در درس خارج هم همین طور است. باید با طهارت و صلاة شروع کند؛ نه آنکه وارد مباحث مستحدثه بشود؛ چون امّهات و قواعد اصول هنوز آموخته نشده است. اگر این قواعد و امهات در ابواب پر قاعده یاد گرفته نشود، چگونه مسائل مستحدثه مطرح بشود؟ اگر چه بابت تهیه و تنظیم فقه معاصر زحمت کشیده شده است، اما طلبه بعد از آنکه چند سال در درس خارج شرکت نمود، این مباحث باید مطرح بشود؛ نه آنکه این مباحث وارد سطح بشود. اساتیدی که در فقه معاصر شرکت داشته اند، اکثریت آن بزرگواران، موافق ورود این مباحث به این نحوی که طراحی شده است، در سطح نیستند. با مثله کردن و تقطیع رسائل و مکاسب، مباحث فقه معاصر نباید وارد سطح بشود.

استاد فرزانگان خاطرنشان کرد: پاسخ دیگری که طراحان این طرح جدید مطرح می فرمایند، این است که این مباحث را به صورت اختیاری گذاشته ایم؛ یعنی هر کس می خواهد، این طرح را بگیرد؛ هر کس نمی خواهد، همان طرح قدیم را دنبال کند. اما اشکالی که در این مورد وارد است این است کسانی که وارد حوزه می شوند، خودشان را به دست علما و اساتید سپرده اند تا آن بزرگواران طلاب را تربیت کنند. تا از این طلاب، آیت الله خویی، آیت الله ضیاء، آیت الله نائینی تربیت بشوند. این طلبه ها اطلاعی از این متون ندارند؛ ما باید آنها را هدایت کنیم که آنها به هدایت علمی بالا دست پیدا کنند.

وی افزود: خود طلبه ها از جزئیات اطلاعی ندارند. و در نتیجه به جهت عدم اطلاع به مسیر اشتباهی وارد می شوند، کسی که تشنه است، هم آب او را سیراب می کند، هم شربت، او را سیراب می کند؛ (و ما فرض را بر این بگیریم که شربت، خواص بیشتری از آب دارد.) آب را در دسترس او می گذاریم و شربت را در جایی در همان مکان، پنهان می کنیم؛ کسی که تشنه است، آب را می بیند؛ اگر چه شربت هم با جستجو در دسترس است، اما شربت که خواصّش بیشتر است و منافع بیشتر است، دسترسی آن سخت تر است. آن تشنه هم هیچ اطلاعی نداشت از اینکه خواصّ شربت بیشتر است. او آب را می بیند؛ و چون آب سهل الوصول تر است، دیگر دنبال شربت نمی رود و به آب اکتفا می کند. اما از خواص شربت محروم است. ما در یک شرایط غیر قابل دسترسی و در شرایطی که طلبه به دنبال متون آسان است، و با قرار دادن بسته های حمایتی و تشویق نسبت به طرح جدید طرح قدیم را پنهان کردیم. از طرفی علمیت با متون پیچیده همانند کفایه و رسائل است. سهل الوصول برای او «دروس» و «حلقات» است. و معلوم است که اینها را انتخاب می کند؛ اما علمیت با کفایه و متون پیچیده است. شما اختیاری کردید؛ اما اختیاری که مضرّ برای طلبه است. این امر طلبه را ملّا نمی کند. این کار اسمش آزادی نیست. وقتی طلبه به حوزه مراجعه می کند، ما چون اطلاع داریم، باید مسیری پیش روی او بگذاریم که طلبه را ملّا بکند.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: مطلب دیگری که طراحان این طرح بیان می کنند، آن است که غرض ما بیان مطالب مغلق اصولی و فقهی به زبان ساده و همه فهم است در پاسخ عرض می کنم ادبیاتی که در منابع کهن حوزه داریم، ادبیات مغلق و پیچیده است. این متون را ساده کردیم، غالب مطالب پیچیده و کهن را یک طلبه باید چگونه بخواند؟! نهایة الدرایه و فصول و قوانین را چه باید کنیم؟! ادبیات منابع هزار ساله ما مغلق و پیچیده است. اگر یکی یا دو کتاب را سهل الوصول کردیم، بقیه منابع را نمی توانیم دستکاری کنیم. از این رو طلبه در رجوع به بقیه منابع، با مشکل روبرو می شود. آزادی در اینجا مضرّ است. در اینجا طلبه نباید آزادی داشته باشد. ما باید طلبه را ملّا بکنیم. آزاد کردن و ساده کردن متون در اینجا خدمت به طلبه نیست.

وی افزود: بیان می شود که در حوزه نجف هم رسائل خوانده نمی شود. در جواب عرض می کنم بله! در آنجا مرکزی به نام «لجنه» دارند که شبیه مرکز مدیریت حوزه علمیه قم است؛ که تصمیماتی برای حوزه آموزشی می گیرند. اما اشکال این است که در نجف اشرف وقتی طلبه ای بخواهد تحت برنامه لجنه نباشد و به صورت آزاد درس بخواند، شهریه مراجع را می گیرد و از امکانات حوزه استفاده می کند . مشکل در این است که اگر در اینجا کسی بخواهد تحت نظر برنامه های مرکز نباشد، هیچ محلی از اعراب ندارد و هیچ کدام از امکانات حوزه را نمی تواند استفاده بکند. در محرومیت مطلق به سر خواهد برد.  اما در نجف اینگونه نیست. اگر در نجف اشرف به صورت آزاد و خارج از برنامه حوزه عمیق درس بخواند، از امکانات حوزه بهره مند است.

 استاد فرزانگان خاطرنشان کرد: می گویند چون وقت نبود، آخرهای مطالب درسی خوانده نمی شد؛ مثلا سه چهارم رسائل و یا مکاسب خوانده می شد. ما به صورت هدفمند آنجاهایی که خودمان می خواهیم، حذف کردیم. اما اشکال آن است که شما با این کار، مسأله را حل نکردید. بلکه صورت مسأله را پاک نمودید. چون در قدیم، اگر تا امروز رسائل به طور کامل خوانده نمی شد، لااقل سه چهارمی که خوانده می شد، درست و کامل خوانده می شد؛ اما شما همین سه چهارم را هم مثله و تقطیع کردید. نقل قول هایی که در رسائل و مکاسب است، مطالعاتی شد که به مرور حذف می شود.

وی اضافه نمود: راه حل آن چیز دیگر است؛ به صورت قاعده کلیه لا یتغیر بیان کردید که سطح، الا و لابد باید 4 سال باشد!!! مانند آن است که سه لیتر آب در اختیار دارید که می خواهید در ظرفی که یک لیتر بیشتر جا نمی گیرد، جا بدهید. چگونه می شود سه لیتر آب، داخل ظرف یک لیتری جا بشود. جا نمی شود. وقتی جا نمی شود، بحث تقطیع و مثله پیش می اید. در چند سال قبل، بحث محدوده بندی نبود؛ وقتی این نباشد، طلبه تا رسائل را تمام نکند، سراغ کفایه نمی رود. مشکل بر سر محدوده بندی است. محدوده بندی باعث تضعیف دروس سطح شده است که کتاب کامل خوانده نمی شود. به این ترتیب، خارج هم با مشکل روبرو می شود. اگر از اساتید نظرسنجی بشود، اکثریت قائل اند که محدوده بندی کتاب کار اشتباهی است که بگویند که کتاب باید به اینجا برسد، و سال بعد باید از ابتدا شروع کنند، نه از آنجا که تمام کرده است. در اینجا نه طلبه درسش را درست خوانده است، و نه استاد درسش را درست داده است. محدوده بندی را برداید. اشکال ندارد که سطح، دو یا سه سال بیشتر طول بکشد. وقتی طلبه در سطح قوی بشود، در خارج بسیار بسیار موفق تر است. اما وقتی دست و پا شکسته سطح را تمام کند، در خارج هم مشکل ایجاد می شود. صورت مسأله را پاک نکنید، مسأله را حل کنید. اگر فرصت و مجال نیست تا رسائل و مکاسب کامل خوانده بشود، سطح را طولانی تر کنید و محدوده بندی را بردارید.  در غیر این صورت، ما باعث تخریب حوزه و از دست رفتن تراث فقهی و اصولی می شویم که برای ما به ودیعه گذاشته شده است و باعث می شود بعد از چند سال ما تراث علمی خودمان را از دست بدهیم.

استاد محمد فرزانگان خاطرنشان کرد: در پایان تقدیر و تشکر داریم از همه کسانی که در صدد ارتقاء علمی حوزه هستند و در این راه و در این مسیر قدم بر می دارند. خدای تعالی روز به روز بر تأییدات و ترفیع درجه علمی و معنوی حوزه علمیه قم بیفزاید.