استاد سید محسن صالح از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار نشست دوره ای اساتید به موضوع «تبیین جهاد تبیین» پرداخت.

/270/260/20/

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: لازم است تا فرمان مقام معظم رهبری در رابطه با جهاد تبیین، تبیین کرد. از این  رو این گفتگو را در سه بخش انجام می دهیم:

الف. ماهیت جهاد تبیین

ب: ویژگی های جهاد تبیین مؤثر

ج. آثار جهاد تبیین

مقدمه

وی افزود: در ابتدا لازم است تا نسبت به مواجهه خواص با فرمایشات مقام معظم رهبری آسیب شناسی داشته باشیم. نوعا بر این منوال است که خواص در این گونه موارد، با یک نگاه هیجان آمیز و مقطعی برخورد می کنند. تب تند زود عرق می کند. کسی که زود هیجان زده می شود، سریعا هم از آن عقب نشینی می کند. به عنوان نمونه در همان ایام عید که نامگذاری سال انجام می شود، ظرف 10 روز برای آن کتاب تهیه می شود؛ معلوم است که در آن کتاب، مطلب دقیقی نیست. باید در فضای منطقی و آرام و همراه با تحقیق و موشکافانه مطلب بیان شود و به صورت عملیاتی انجام گیرد.

بخش اول: ماهیت جهاد تبیین

استاد صالح در ادامه بیان کرد: یکی از موضوعاتی که رهبری معظم در سال های گذشته بر آن سفارش داشتند و امسال بیش از گذشته بر آن تأکید کردند، «جهاد تبیین» است. تبیین به معنای آشکار کردن و غبار زدایی از حقایق است. یعنی این امر با یک هدفی انجام می شود. تنها بر آن نیست که صرفا «بیان» صورت بگیرد؛ آنچنان که در ضرب المثل می گویند: «من آنچه شرط بلاغ است با تو می گویم تو خواه از سخنم پند گیر خواه ملال» بلکه در تبیین صرف بیان نیست؛ بلکه در صدد بیان نکته ای هستید که طرف مقابل بپذیرد و باور پذیر باشد. از این رو در تبیین اثرگزاری مطرح است. آن بیانی که اثر بخش باشد، تبیین است.

وی اضافه نمود: تبیین در باب تفاعل و مفاعله است؛ یعنی دو طرفه است. در بیان تکلم یک طرفه است؛ اما در تبیین دو طرفه است. به نوعی به رسمیت شناختن طرف مقابل است. مخاطب و پیش زمینه های فکری او را باید شناخت و بعد، به تبیین اقدام کرد. در تبیین یک شخصیت و جایگاه برای مخاطب و مخاطب شناسی قائل هستیم؛ اما در بیان اینگونه نیست؛ در بیان صرفا انجام وظیفه می کنیم و تمام؛ در تبیین ناظر به نتیجه هستیم؛ اما در بیان اینگونه نیست.

حوزه ها و دایره تبیین

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: تبیین گاه ناظر به موضوع، و گاه نسبت به معارف و مبانی است. مانند مبانی ولایت فقیه و یا مبانی انقلاب اسلامی. اما گاهی موضوع تبیین ما از نوع معارف و مبانی نیست؛ بلکه ناظر به خدمات و اجرا است؛ به عنوان مثال به خدمات انقلاب اسلامی به کشور بپردازیم.

وی افزود: یک تقسیم بندی تبیین نسبت به مخاطب است. مخاطب تبیین هم دو طیف از افراد هستند؛ یک دسته توده مردم هستند که باید آشکار سازی نسبت به حقایق برای آنها صورت بگیرد. دسته دوم، خواص جامعه هستند و نسبت به آنها باید روشنگری صورت بگیرد. اتفاقا جهاد تبیین نسبت به خواص بسیار سخت تر و بسیار اثر بخش تر است.

بخش دوم: ویژگی های تبیین اثربخش

استاد سید محسن صالح خاطرنشان کرد: تبیین با اثربخشی آمیخته است؛ که اگر نباشد، صرف بیان است؛ اما تبیین ناظر به نتیجه است. در ادامه به 9 مشخصه تبیین اثربخش اشاره می شود:

1. وی افزود: اولین مشخصه تبیین اثربخش این است: «تبیین آری؛ توجیه نه» ما نیامده ایم که عملکرد نظام را توجیه کنیم؛ تبیین می کنیم و نورافکن می اندازیم و نقاط قوت و نقاط ضعف بیان می شود. تبیین یعنی واقع نگری؛ توجیه یعنی سرپوش گذاشتن بر اشتباهات. البته در جهاد تبیین، بیان کاستی ها آداب دارد؛ همانند توصیه یک پدر به فرزند خطاکار است که جار زده نمی شود و بزرگنمایی نمی شود. بلکه صرفا واقع نگری می شود. اگر تبیین را با واقع نگری بیان شود، مخاطب می پذیرد؛ اما اگر صرف خوبی ها بیان بشود، حرف واقع پذیر نخواهد بود. غلو آمیز نبودن و کوجک نشمردن، هم در جانب کاستی ها است و هم در جانب نقاط قوت. یک نقطه تاریخ را تعمیم نباید بدهیم و نباید سیاه نمایی کنیم. باید نگاه ناظر به واقع باشد. تبیین در فضای خودش باید مطرح بشود.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: حوزه علمیه نیست به جهاد تبیین چه عملکردی باید داشته باشد. برخی بر آن هستند که حوزه باید توجیه گر عملکرد نظام باشد؛ ما قبول نداریم. حوزه مادر نظام است. هم دستاوردها و هم نقاط کاستی باید بیان بشود. حمایت نقادانه و حمایت ناصحانه باید داشت. ما از نظام حمایت می کنیم؛ اما اگر نقد و کاستی ببینیم، پدرانه باید بیان کنیم. البته نه آن نقاط را بزرگ می کنیم، و نه جار می زنیم. اما جایگاه حوزه جایگاه تبیین است و جایگاه توجیه نیست. نقد دلسوزانه و منصفانه برای اصلاح باید صورت بگیرد.

2. وی اضافه نمود: تبیین باید همراه با مفاهمه و درک متقابل باشد. اما اگر فضا، فضای یک سویه شد و تعامل از بین رفت، اثرگزاری از بین می رود. مخاطب من باید من را بپذیرد و به من اعتماد کند و من هم مخاطب را به رسمیت بشناسم.

3. استاد صالح خاطرنشان کرد: تبیین باید ناظر به نتیجه باشد. اقناع ساز باشد. طبیعی است که زبان من باید زبان لیّن باشد و بیانم مستدل باشد و بتوانم با یک زبان باور پذیر مخاطب خود را اقناع کنم.

4. وی افزود: تبیین باید همراه با انصاف با عدالت و دور از نگاه های جناحی و سیاسی و با بیان مشفقانه و پدرانه باشد. بلکه با یک بیان پدرانه باید رفتار کرد.  

5. این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: تبیین باید بدور از جنجال و هیاهو باشد. تبیینی که با هوچی گری و جنجال و اختلاف انگیزی باشد، اثرگزار نیست. مقام معظم رهبری می فرماید: «تبیین را اساس کار بدانید. بنده میبینم گاهی اوقات یک جماعتی، یک افرادی، جوانهای احتمالاً صالح و مؤمنی با یک کسی مخالفند یا با یک جلسه‌ای مخالفند، بنا میکنند هیاهو کردن و جنجال کردن و شعار دادن؛ بنده با این کارها موافق نیستم. این هیچ فایده‌ای ندارد؛ این را من از قدیم به کسانی که در این کارها بودند، همواره سفارش کرده‌ام. اینکه بروند در یک مجلسی، چون فلان‌کس سخنرانی میکند که شما مثلاً او را قبول ندارید -ممکن هم هست حق با شما باشد یا نباشد- برویم این مجلس را خراب کنیم، به‌هم بزنیم؛ نه، این هیچ فایده‌ای ندارد. فایده در تبیین است، فایده در کار درست است، در کار هوشمندانه است؛ اینها است که فایده دارد. گاهی اوقات بعضی‌ها از روی اغراضی این کارها را میکنند، به پای بچّه‌های مؤمن و حزب‌اللّهی می‌اندازند؛ حواستان به این هم باشد. »(بیانات در دانشگاه افسرى و تربیت پاسداری امام حسین علیه‌السلام؛ ۱۳۹۵/۰۳/۰۳)

6. وی اضافه نمود: تبیین باید مردمی باشد. متأسفانه ما برخوردهای حاکمیتی می کنیم. تبیین یک گزاره مردمی است؛ یک فرهنگ سازی و گفتمان سازی باید بشود که هر کسی این رسالت را در خود احساس کند که تبیین کند؛ چه در تاکسی و چه در خانواده امر تبیین را اجرا کند؛ البته می دانیم که تبیین، یک امر مستدل و منطقی است و از جدل به دور است. مردمی سازی می تواند اثرگزاری تبیین را ضامن باشد.

7. استاد صالح خاطرنشان کرد: تبیین باید بر اساس ظرفیت و موقعیت مخاطب باشد؛ و مخاطب شناس باشیم. مخاطبی که ضرری به او رسیده و مشکلی دارد، نمی توانیم با او در فضای مفاهمه و گفتگو محور باشیم. باید سواد و جایگاه و موقعیت مخاطب در نظر گرفته بشود و تبیین بر اساس ظرفیت و منطق و جایگاه مخاطب اجرا بشود.

8. وی افزود: برای تبیین اثرگزار باید مستدل باشد؛ و باور پذیر باشد؛ و واقع نگر باشد. با بیان لیّن و منطقی و همراه با مقدمات و تحقیق و پژوهش باشد تا کسی نتواند در آن اختلالی ایجاد کند. برای واقع نگری آن است که هم نقاط ضعف و هم نقاط قوت بگوییم. مخاطب که ببیند منصفانه برخورد می کنید، حرف شما برایش باورپذیر می شود.

9. این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: تبیین با زبان هنر و رسانه صورت بگیرد. تبیین این نیست که فقط به بالای منبر برویم و یا پشت تریبون صحبت کنیم. جهاد تبیین چون در فضایی صورت گرفته که دشمن در صدد تخریب افکار عمومی است و در جنگ رسانه ای و شناخته قرار داریم، در این جنگ شناختی و رسانه ای باید از هنر استفاده کنیم. فیلم ها باید طراحی بشود. انصافا جمهوری اسلامی در این چهل و اندی سال، چند فیلم سینمایی ناب و چند سریال ناب نسبت به بحث انقلاب اسلامی و دستاوردهایش ساخته است و چند فیلم نسبت به شخصیت های انقلاب ساخته شده است؛ چند برنامه گفتگو محور بوده است که مخاطب می نشیند و تمام صداهای موجود در جامعه را می شنود و انتخاب می کند. در اوایل انقلاب نشست های مناظره ای داشتیم و افکار مختلف و نگاه های مختلف را می شنیدیم و نقد می کردند و مخاطب اقناع می شد؛ اینگونه نبود که افکار سوری بیان شود. برنامه های هنرمندانه، منصفانه با زبان رندانه از لوازم تبیین اثرگزار خواهد بود.

بخش سوم: آثار جهاد تبیین مناسبت

استاد سید محسن صالح در بخش سوم گفتگو خاطرنشان کرد: تبیین اثرگزار چه اثری خواهد داشت و چه نتیجه ای برای جامعه ایجاد می کند:

1. افزایش بصیرت افزایی برای عامه، مخالفان، و دوستان ناآگاه.

2. جذب حد اکثری و دفع حد اقلی

3. تقویت روحیه مطالبه گری

4. اصلاح و تحول نظام