به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، حضرت آیت الله مظاهری در جلسات درس اخلاق خود به بحث مهم «فضیلت ها و رذیلت های اخلاقی» پرداخته است و نکات ارزشمندی را به مردم یادآور شدند.

رذیلت پانزدهم: خود کم‌‏بینی

از جمله صفات رذیله، خودکم‏‌بینی است. در اثر این ملکۀ ناپسند، آدمی از استعدادهای خود غافل شده، خویشتن را در ترقی و پیشرفت، ناتوان می‌پندارد.

باید توجه داشت که خودکم‌‌بینی، صفت تواضع نیست که مطلوب باشد، بلکه مرحلۀ تفریطی تکبُّر و عُجب است و یک رذیلت به حساب می آید؛ چراکه افراد متکبّر و خودشیفته، عظمت و شوکتی غیر واقعی برای خود و اعمال خود قائلند و از سوی دیگر، اشخاص خودکم ‏بین، خویش را در جایگاهی بسیار نازل‌ تر از جایگاه حقیقی فرض می‏ کنند.

این رذیلۀ اخلاقی نیز مراتبی دارد؛ اوّلین مرتبۀ آن، غفلت از توانایی‌های شخصی است. پذیرش ذلّت و فرمان‌برداری بی چون و چرا از افراد گوناگون نیز در شمار مراتب این رذیلت است. آخرین و شدیدترینِ مراتب که برای این صفت ناپسند ذکر شده، در آیۀ ذیل ترسیم گردیده است:

«وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِکَ هُمُ الْغافِلُونَ»[1]

بر این اساس، انسان خودکم‌بین، فهم و بصیرت خویش را از دست می‌دهد و به حیوان و حتی کمتر از آن مبدّل می‌شود. او هرگز در صدد خروج از عالَم حیوانی و در پی رسیدن به مراتب کمال انسانی نیست؛ از این‌رو استعدادهای خود را به فعلیت نمی‌رساند و عاقبتی جز جهنّم نخواهد داشت.

مستکبرانِ تاریخ با سوء استفاده از رسوخ همین ملکۀ ناشایست در برخی ملّت‌ها، بر آنان مسلّط گشته‌اند. از بین بردن نسل‌ها توسط مستکبران: «یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ»[2] و نیز ‌ذبح پسران و باقی‏گذاردن دختران و زنان: «یُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَ یَسْتَحْیی‏ نِساءَهُم‏»[3]، به خشکانیدن ریشۀ غیرت در مردان و حیا در زنان اشاره دارد. مستکبران با این دسیسه، افراد و ملّت‌ها را به رذیلۀ خودکم‏ بینی دچار ساخته، توان رشد و کمال را در آنان سوزانده و در نتیجه آن‌ها را به استضعاف کشیده و محتاج خود کرده و می‌کنند.

از جمله پیامدها و تبعات خود کم‌بینی، این است که انسان نسبت به قدر و منزلت خود و جایگاه ملکوتی و معنوی خویشتن غفلت می‌ورزد، فراموش می‌کند که مسجود فرشتگان است[4]، نمی‌بیند که خداوند متعال، عالم وجود را تسخیر و رام او کرده است[5]؛ از یاد می‌برد که حق تعالی او را خلیفه و جانشین خود در زمین قرار داده است[6]؛ در نتیجه، خود را به دنیای پست می‏‌فروشد، بندگی شیطان، هوای نفس و دیگر بت‌ها را می‌‏پذیرد و ناگزیر مقامات بلند معنوی و عرفانی و در پی آن بهشت و لقای حق را ترک گفته، به‌سوی جهنّم می‌‌شتابد.

راهکار رفع این صفت رذیله، توجه به استعدادها و توانایی‌های شخصی و به‌کارگرفتن صحیح آن‌هاست. انسان باید جایگاه حقیقی معنوی و مادی خود را بشناسد و در راستای کمال و تقرّب اخروی و نیز موفقیت در امور دنیوی گام بردارد. البته باید دقت شود که خروج از حالت تفریطی خود کم‌بینی، به ورود به ورطۀ افراطی تکبّر و عُجب منجر نگردد.

[1]. الأعراف، 179: «و در حقیقت، بسیاری از جنّیان و آدمیان را برای دوزخ آفریده‏ایم. [چرا که‏] دل‌هایی دارند که با آن [حقایق را] دریافت نمی ‏کنند، و چشمانی دارند که با آنها نمی‏ بینند، و گوش‌هایی دارند که با آنها نمی‏ شنوند. آنان همانند چهارپایان بلکه گمراه ‏ترند. [آری،] آنها همان غافل‏ ماندگانند.»

[2]. البقره، 205: «کشت و نسل را نابود سازد.»

[3]. القصص، 4: «پسرانشان را سر می ‏برید، و زنانشان را [برای بهره‏ کشی‏] زنده بر جای می‏ گذاشت‏.»

[4]. حجر، 30.

[5]. لقمان، 20.

[6]. البقره، 30.