استاد محمد هدایتی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار نشست دوره ای اساتید به موضوع «اخلاق در پژوهش» پرداخت.

/270/260/21/

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: موضوع بحث، در رابطه با علم، زندگی علمی و الزامات اخلاقی زندگی علمی و حیات پژوهشی بوده است؛ در این موضوع، درباره منزلت و اهمیت پژوهش و حیات علمی داشتن، شوق طلب علم را داشتن، گفتگو کردیم؛ همین طور، به این اشاره شد که در فهم، نباید حالت بسندگی داشت؛ فراوان خواهی علم، و قناعت نداشتن به آموخته های فعلی علم را هم مدّ نظر داشتیم. در آخرین جلسه ای که با هم گفتگو کردیم. اشاره شد که در پژوهش ها و علم آموزی باید به جنبه واقع گرایی و عمل گرایی و نتیجه کار هم توجه داشت؛ یعنی صرفا نباید به بافته های علمی و امور نظری اکتفا کرد؛ بلکه باید آنها را با نتیجه ها و عملکردهای خودشان هم سنجید؛ به تعبیر مقام معظم رهبری «حکمت عملی را بر حکمت نظری ترجیح داد»

وی افزود: شایسته است محقق در پژوهش ها و حیات علمی خودمان از سطحی نگری و عوام زدگی به دور باشد. اگر یک محقق، متفکر باشد، به هر موضوعی که بر می خورد، آن را به مسأله تبدیل می کند. بسیاری از مسائلی که به راحتی از کنار آن رد می شویم، پر از مسأله هستند؛ به جای اینکه مطالب تکراری و به بیان کلیات و بی فایده و پشت سر هم بچیند و بیان بکند، باید مواجهه او با موضوع به گونه ای باشد که آن را به مسأله تبدیل و به حلّ آن تبدیل کند. شهید مطهری رضوان الله علیه در کتاب حجاب اینگونه بودند. به جای اینکه به کلیات و بیان تکراریات بسنده کند، به یک مسأله تبدیل کردند.

استاد هدایتی در ادامه بیان کرد: امروزه هم در شرایط چند روزه باید بتوانیم موضوعاتی که پیرامون ما به وقوع می پیوندد، به یک پرسش در بیاوریم و سپس حل درست آن را بیان کنیم؛ ولو اینکه این حلّ ما درست نباشد؛ ولی این روش، یک روش درس آموز و قابل توجهی است. باید به حلّ مسأله ها هم توجه کرد و در ضمن طرح مسأله، در هنگام پاسخ، رنجی که در مردم به خاطر ندانستن پاسخ ایجاد شده، توجه نمود.

وی اضافه نمود: درباره عوام زدگی و سطحی نگری، مرحوم مطهری عبارات مشهوری دارند؛ در جلد 24 از مجموعه آثار ایشان، بیان شده است که معتقد است جامعه روحانیت ما را عوام زدگی فلج کرده است و از پا در آورده است. ایشان می فرماید: «این عوام زدگی و روحیه ملاحظه عوام، از سیل زدگی و مار و عقرب زدگی هم بدتر است و  همین امر سبب شد که روحانیت نتواند پیشرو و هادی قافله باشد و عوام را به درستی به حرکت در بیاورد.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در همین مسأله حجاب که اخیرا آشوب هایی به پا کرده است، اگر پژوهش گران روحانی ما، با لحاظ زحماتی که در مؤسسات علمی و پژوهشی می کشند، می توانستند آینده نگری در مسائل دینی را بیشتر مورد توجه قرار می دادند، شاید این مسائلی که در چند روزه دامان متدینین را گرفته است، کمتر پیش می آمد.

وی افزود: آیت الله مطهری می فرماید روحانیتی که سطحی نگر و عوام زده باشد، چاره ای ندارد از اینکه در بیان مسأله ای اجتماعی، آن را با نگاه سطحی و غیر اصولی بررسی بکند و یا به گونه ای نسبت به آن مسأله اظهار نظر کند، که به گونه ای سبب منسوخیت اسلام بشود. و این آفت بزرگی است. اسلام با اینکه در هر عصر و زمانی باید تازه به نظر بیاید، و شگفتی های اسلام همیشه باید مدّ نظر قرار بگیرد، اگر سطحی گرایانه و عومانه با موضوعات پیرامون خودمان برخورد کنیم، سبب می شود که آهسته آهسته مردم تصور کنند که اسلام نمی تواند حرف آخر را داشته باشد و کارآمدی اسلام برای مردم مبهم بشود؛ در حالی که وظیفه یک محقق آن است که در هر عصر و زمانی تازه جلوه بدهد و آن را به روز نشان بدهد و بر قلوب و دل های مخاطبین خودش بنشاند.

استاد محمد هدایتی خاطرنشان کرد: یکی از وظایف تحقیقی ما این است که نباید تابع خوشی و دل خوشی و تأیید و تحسین عوام باشیم؛ بلکه آن چیزی که درست است را به نحو عمیق و با دقت و با اقتضائات زمانه خودمان پژوهش کنیم و آن را برای مخاطبین خودمان بیان کنیم.

وی اضافه نمود: نکته بعدی در ویژگی ها و اخلاقیات و اقدامات اخلاقی علم آموزی آن است که به تعبیر روایات ما، باید از غلبه دادن نقل بر عقل اجتناب کرد؛ به این معنا که نباید هنگام گزینش روایات، آن توجهات و دقت های عقلی را تعطیل نمود. ما روایات متعددی از این دست داریم که ائمه علیهم السلام گلایه کردند «علیکم بالدرایات لا بالروایات»؛ اگر روایتی را هم بخواهیم به آن برسیم و عمل کنیم و آن را محور قرار بدهیم، زیر سایه فهم عمیق باشد. نقلیات، باید زیر چتر عقل قرار بگیرد؛ نه آنکه به امور تعبدی و توقیفی نداشته باشیم؛ قطعا داریم؛ ولی آنها را هم به امر عقل دریابیم که توقیفی و تعبدی است. نه اینکه هر چیزی که به عنوان روایت به دست ما رسید، فکر کنیم باید باب عقل را ببندیم و برای دیگران روایت کنیم و مضمون آن را مطالبه کنیم؛ بلکه باید به داوری عقل هم توجه کنیم. روایات را باید از جهت وثاقت و اطمینان از صدور بررسی شده باشد؛ چون بخشی از روایات ما ساختگی و مجعول است و ما راویانی داریم که متهم به کذب و جعل هستند و یا از غلاط بودند. باید به کمک عقل، مضمون روایات را برای مخاطبین امروز، امروزی کنیم.؛ به تعبیر دیگر باید مقداری درباره انتخاب های خودمان از روش اخباری گری و تمرکز صرف بر روایات، به سوی اندیشه ورزی حرکت کنیم. مقام معظم رهبری می فرمود در این موارد، باید برای فکر، هم فکری کنیم؛ تا باب آن در پژوهش های ما گشوده بشود.